Кіріспе
Сагалар – Исландияда және Скандинавияның басқа аймақтарында жазылған прозалық әңгімелер мен тарихтар. Сагалардың ең белгілі жанры – Íslendingasögur (исландтар туралы сагалар), онда викингтердің саяхаттары, Исландияға қоныстану және исландтық әулеттер арасындағы жанжалдар суреттеледі. Дегенмен, сагалардың тақырыптары алуан түрлі: христиандыққа дейінгі скандинавиялық жырлар, Скандинавия мен басқа елдердегі әулиелер мен епископтар, скандинавиялық патшалар және қазіргі исланд саясаты, сондай-ақ Континенталдық Еуропа тілдерінен аударылған немесе жергілікті түрде жазылған рыцарлық романдар. Сагалар орта ғасырларда пайда болды, бірақ сонан соңғы ғасырларда да жазылуын жалғастырды. Орта ғасырлық Еуропада тарих жазу үшін латын тілі басым болса, сагалар халық тілінде – көне норвег тілінде және оның кейінгі вариацияларында, негізінен исланд тілінде жазылды. Сагалар проза түрінде жазылғанмен, олар эпостық поэзиямен кейбір ортақ белгілерге ие және көбінесе мәтінге енгізілген аллитерациялық өлеңнің строфалары немесе толық өлеңдер кездеседі.
Sagas are prose stories and histories, composed in Iceland and to a lesser extent elsewhere in Scandinavia. The most famous saga genre is the Íslendingasögur (sagas concerning Icelanders), which feature Viking voyages, migration to Iceland, and feuds between Icelandic families. However, sagas' subject matter is diverse, including pre Christian Scandinavian legends; saints and bishops both from Scandinavia and elsewhere; Scandinavian kings and contemporary Icelandic politics; and chivalric romances either translated from Continental European languages or composed locally. Sagas originated in the Middle Ages, but continued to be composed in the ensuing centuries. Whereas the dominant language of history writing in medieval Europe was Latin, sagas were composed in the vernacular: Old Norse and its later descendants, primarily Icelandic. While sagas are written in prose, they share some similarities with epic poetry, and often include stanzas or whole poems in alliterative verse embedded in the text.
Саганың этимологиясы мен мағынасы
Ежелгі скандинав тіліндегі "сага" сөзінің (көпше түрі – sǫgur) негізгі мағыналары – "айтылған сөз, сөйлеу, ауызша хабар, жариялау" және осы мақалада қолданылған мағынасы: "(құрылымды) әңгіме, хикая (біреу туралы)". Бұл сөз ағылшын тіліндегі "say" және "saw" (ескіше мақал-мәтел сияқты "айтылған сөз" мағынасында) және неміс тіліндегі "Sage" сөздерімен туыс. Бірақ, қазіргі ағылшын тіліндегі "saga" термині XVIII ғасырдағы ғалымдар көне норвег тілінен тікелей қарыз алып, көне норвег прозалық әңгімелерін атау үшін қолданыла бастады. Бұл сөз қазіргі скандинавия тілдерінде де осы мағынада қолданылады: исланд тілінде сага (көпше түрі – sögur), фарер тілінде søga (көпше түрі – søgur), норвег тілінде soge (көпше түрі – soger), дат тілінде saga (көпше түрі – sagaer) және швед тілінде saga (көпше түрі – sagor). Ол әдетте "тарих", "әңгіме" және "хикая" сияқты кең мағыналарды да білдіреді. Сондай-ақ, бірнеше ұрпақты қамтитын оқиғаларды баяндайтын роман жанрына немесе сагаға негізделген фантастикалық әдебиетке сілтеме жасау үшін де қолданылады. Швед тілінде фолксага – халық ертегісі немесе жұмбақ, ал констсага – Ханс Кристиан Андерсен сияқты белгілі авторлардың ертегісін білдіреді. Швед тарихнамасында сагонгонг, "сага патшасы" термині екіұшты, себебі ол Швецияның жартылай аңызға айналған патшаларын сипаттайды, олар туралы мәлімет тек сенімсіз дереккөздерден белгілі.
Жанрлары
Скандинавиялық сагалар әдетте былай жіктеледі.
Патшалар сагасы
Патшалар сагалары (konungasögur) – скандинавиялық патшалардың өмірінен алынған әңгімелер. Олар 12-14 ғасырларда жазылған. Оның ең танымал мысалы – Снорри Стурлусонның құрастырған және жазған Heimskringla. Бұл сагаларда көбінесе өлеңдер кездеседі, олар әдетте скальдиялық өлең түріндегі мақтау өлеңдері болып табылады.
Исландиялықтардың сагалары мен исландиялықтардың қысқа әңгімелері
Исландиялық сагалар (Íslendingasögur), кейде ағылшын тілінде "туыстық сагалар" деп те аталады, 870 жылдарда Исландияның қоныстану кезінен бастап, 1000 жылы Исландияның христиан дініне өтуінен кейінгі бір-екі буынға дейінгі нақты оқиғалардың баяндамалары болып саналады. Олар көбінесе реалистік стильде жазылған. Осы замандағы әңгімелер ауыз әдебиеті арқылы таратылып, соңынан Íslendingasögur түрінде жазылған, олардың формасы осы ауызша әңгімелермен қатар, көне скандинав және басқа тілдердегі әдеби үлгілердің де ықпалында болды. Қазіргі сагаларда келтірілген өлеңдер скальдиялық өлеңдер болып табылады. Тарихшы Йон Видар Сигурдссонның сөзіне сәйкес, "Ғалымдар, әдетте, оқиғалар мен сагалардың жазылуы арасындағы қысқа мерзімге негізделген қазіргі сагалардың сенімді деректер екендігіне келіседі, әдетте жиырмадан жетпіс жылға дейін. Бұл көздердің сенімділігіне қатысты басты аргумент – аудитория сага авторлары өткенді адал бейнелемей, жала жапсаған жағдайда оны байқаған болар еді."
Аңыз сағалары
Аңыз сағалар (fornaldarsögur) Исландия қоныстануына дейін континенттегі шалқар тарихты миф немесе аңызбен үйлестіреді. Олардың мақсаты көбінесе қызықты оқиғаны баяндау және көңіл көтеру. Олар жиі Скандинавияның ескі діндік дәуірін мақтан тұтатын және батырлыққа толы тарих ретінде көрсетеді. Кейбір аңыз сағалар өлеңдер келтіреді, әсіресе «Вөлсунга сағасы» мен «Хейдрекс сағасы» және олар мұны міндетті түрде Эдда өлеңдерімен жасайды. Кейбір аңыз сағалар келесі санаттағы – рыцарлық сағалармен (chivalric sagas) жақындас келеді.
Жоғарғы сағалар
Рицарь сагалары (riddarasögur) – латын псевдотарихи еңбектерінің және француздық chansons de geste-тің, сондай-ақ исландтық композициялардың аудармалары болып табылады. Континенттік романстардың скандинав тіліндегі аудармалары он үшінші ғасырдың бірінші жартысында басталуы мүмкін; исланд жазушылары өз романстарын он үшінші ғасырдың соңында жазуға кіріскен сияқты, ал шығару өндірісі он төртінші ғасырда ең жоғары деңгейге жетіп, он тоғызыншы ғасырға дейін жалғасты. Сондай-ақ, Тьялар Йон сағасында метрикалық тұрғыдан дұрыс емес жұмбақ кездеседі.
Қасиеттілер мен епископтардың аңыздары
Әулиелер сағалары (heilagra manna sögur) және епископтар сағалары (biskupa sögur) – саға стиліне белгілі бір дәрежеде әсер еткен, кең таралған агиография және епископтық өмірбаян жанрларындағы исланд тіліне жасалған аудармалар мен туындылар. Осы жанрдың пайда болуы XII ғасырдың ортасына дейін барып тіреледі.
Тарих
Исландия сагалары ауызша дәстүрлерге негізделген, және көптеген зерттеулер әрбір әңгімедегі шындық пен қиялды ажыратуға бағытталған. Сагалардың дәлдігі жиі қызу пікірталас тудырады. Сагалардың ең ерте сақталған куәліктерін құрайтын ортағасырлық қолжазбалардың көпшілігі он жетінші ғасырда Дания мен Швецияға алынып, кейін Исландияға қайтарылды. Классикалық сагалар он үшінші ғасырда жазылған. Ғалымдар бұрын осы сагалардың он үшінші ғасырда жазушыларға дейін ауызша түрде ұрпақтан-ұрпаққа берілгенін сенген. Дегенмен, қазіргі ғалымдардың көпшілігі сагалардың ауызша және жазбаша дәстүрлерге негізделген саналы көркем туындылар екенін санайды. Сагаларда киімдердің сипаттамасын зерттеген бір зерттеу, авторлар кейіпкерлерді сол кезде "ескі киім" деп есептелген киімдерге кию арқылы оқиғаға тарихи атмосфера сыйруға тырысқан деген қорытындыға келді. Алайда, бұл киімдер сага оқиғаларының заманымен сәйкес келмейді, олар 12-ғасырдағы киімдерге көбірек ұқсайды. Солтүстік Америкаға (қазіргі Канада) жасалған сапарлар туралы әңгімелер тек 20 ғасырдың басында ғана расталды. Исландия сагаларының көпшілігі 930-1030 жылдар аралығындағы кезеңде орын алады, бұл кезең исландия тарихында "сага дәуірі" (söguöld) деп аталады. Патшалар, епископтар және заманауи сагалардың өз уақыты бар. Олардың көпшілігі 1190-1320 жылдар аралығында жазылған, кейбіреулері бұрын ауызша дәстүр ретінде сақталған, ал басқалары таза қиялдау туындылары. Кейбіреулерінің дереккөздері белгілі: мысалы, Сверрир патшасының сағасын жазған автор патшамен кездесіп, оны дереккөз ретінде пайдаланған. Сагалар көбінесе авторсыз болғанымен, 14 ғасырдағы ерекше әдеби қозғалыс діни тақырыптардағы, авторлары белгілі және ерекше латын стилінде жазылған сагаларды қамтыды. Бұл қозғалыс Исландияның солтүстік діни орталығы Холармен байланысты, және "Солтүстік Исландиялық Бенедиктин мектебі" (Norðlenski Benediktskólinn) деп аталады. Бүгінгі күні "сага" деп аталатын мәтіндердің басым көпшілігі Исландияда жазылған. Бір ерекшелік - Норвегияда аударылған/жазылған "Þiðreks saga", екіншісі - Швецияда құрастырылған ортағасырлықтан кейінгі жалған "Hjalmars och Hramers saga". "Сага" термині көбінесе ортағасырлық мәтіндермен байланысты болғанымен, сагалар, әсіресе аңыздар мен рыцарлық сага жанрларындағы сагалар, 19 ғасырға дейін Исландияда ортағасырлық мәтіндер үлгісінде жазыла берді. Бұрынғыда прагматикалық түсіндірмелер де жиі кездесетін: исландтардың жазуға ынталандырғаны, мал шаруашылығының дамығандығы және қысқа дейін мал сою қажеттілігі салдарынан қолжетімді пергамент пен ұзақ қыстар болған. Бұл басшыларға өздері мен халықтың қалған бөлігі арасындағы әлеуметтік айырмашылықты қалыптастыруға және сақтауға мүмкіндік берген. Гуннар Карлссон мен Джесси Бёк исландтардың сагаларды орталықсыздандырылған Исландиялық қоғамдағы өткен қақтығыстарды құжаттап, ортақ келісімге келген нормалар мен ережелерді орнату үшін жазғанын айтты, ал Исландияның шеткі орналасуы оны Еуропаның құрлықтағы патшалықтарының ықпалынан тыс қалдырды, сондықтан бұл патшалар әдебиеттің бүлдіруші түрлерін тыйым сала алмады.