Кіріспе

Карл Маркстың сөздері. Халықтың опиумы немесе көпшіліктің опиумы (Opium des Volkes) – дінге қатысты қолданылатын, неміс революционері және саяси экономиканы сынға түсіруші Карл Маркстың жиі қайталанатын жартылай айғағы: «Дін – халықтың опиумы». Контекст бойынша, бұл айғақ Маркстің діннің рөлі әлемдегі және қоғамдағы нағыз азапқа метафизикалық құрал ретінде екенін талдауының бір бөлігі болып табылады. Бұл сөз неміс тілінен аударылған және көбінесе «Дін – көпшіліктің опиаты» деп аударылады. Маркстің толық сөйлемінің аудармасы (курсивті қоса) былай: «Дін – қысымға ұшыраған жаратылыстың ішкі зарсы, жүрексіз әлемнің жүрегі және жансыз жағдайлардың жаны. Ол – халықтың опиумы». Бұл цитата Маркстің 1843 жылы бастаған, бірақ өлімінен кейін ғана жарияланған «Гегельдің құқық философиясын сынға тартуға үлес» еңбегінің кіріспесінен алынған. Бұл еңбектің кіріспесі 1844 жылы Арнольд Ругемен бірлесіп, Маркстің «Неміс-француз жылнамасында» жеке басылып шықты. Көбінесе тек ішінара келтірілетін, метафораның контекстіндегі мағынасына онша көңіл бөлінбейді.

Толық баға және тарих

Маркс бұл үзіндіні 1843 жылы Гегельдің «Құқық философиясының сыны» кітабына жазған кіріспесінің бір бөлігі ретінде жазды. Бұл кітап философ Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің 1820 жылғы «Құқық философиясының элементтері» кітабын сынады. Бұл кіріспе 1844 жылы «Неміс-француз жылнамасы» деп аталатын шағын журналда жарияланды, бірақ кітаптың өзі оның өлімінен кейін жарық көрді. Журналдың бар болғаны 1000 данасы басылғандықтан, 19 ғасырда ол кеңінен танылмады. Бұл фраза 1930 жылдары марксизм танымал болғанда белгілі болды. Оның пікірінше, дін жалған болуы мүмкін, бірақ ол нақты бір нәрсенің салдары. Атап айтқанда, Маркс діннің қоғамда ауру немесе жаралы адамға опиумның тигізетін әсеріне ұқсас белгілі бір практикалық қызметтері бар деп сенді: ол адамдардың дереу сезінетін азабын басады және оларға жалғастыруға күш беретін жағымды ойлар сыйлайды. Осы тұрғыдан алғанда, Маркс дінге ешқандай құрметі болмаса да, оған сенген пролетариатқа шын ниетпен құрметтейді. Бұл Маркстің бұрынғы ойларына сілтеме жасайды:

Ким Ир Сен

Солтүстік Кореяның көшбасшысы Ким Ир Сеннің жазбаларында «апий» метафорасы екі рет қолданылған, екеуі де діни ұйымдармен (Чонбулиго және Чондоизм) жұмыс істеуге қарсылық білдірген серіктестерге жауап беру контекстінде. Бірінші ретте Ким Маркстің «халықтың апийы» деген тұжырымын барлық жағдайда қолдануға болатындығына сенеді деп ойлаған адамның «қате екенін» айтады, түсіндіре отырып, егер дін «Жапонияға құдайлық жаза беру және корей халқына құт-береке тілеу үшін дұға етсе», онда ол «ұлттық дін» және оның жандары – патриоттар.

Мигель де Унамуно

Мигель де Унамуно, "98 ұрпағының" әйгілі испан жазушысы, өзінің "Сан Мануэль Буэно, мартир" шығармасын Испанияның ауылдық халқына діннің құнарсыздандыратын әсері тақырыбына арнады. Кітаптағы басты кейіпкер Дон Мануэль – Құдайға сенбейтін, бірақ өз қауымының өміріне жақсылық әкелетінін сезінетіндіктен уағыздауын жалғастыратын дін қызметкері. Дін осылайша оның өзінің терең депрессиясын жеңуіне де көмектеседі, Вальверде-де-Люсерна халқына көмектесуден алатын қуаныш арқылы. Унамуно Марксқа тікелей сілтеме жасайды, Дон Мануэль былай дейді:

Иә, мен олардың әлеуметтік революция деп аталатын жетекшілерінің бірі діннің халыққа арналған опиум екенін айтқандығын білемін. Опиум – опиум, әрине! Оларға опиум беріп, ұйықтатып, армандауға рұқсат берейік. Мен де осы еңбегіммен опиум қолданып келемін.

Қазіргі салыстырулар

Кейбір жазушылар "халықтың опиумы" деген сөз тіркесін қазіргі заманғы спорт жанкүйерлігімен, мәшһүр адамдарға құмарлықпен, теледидардың, интернеттің және басқа да ойын-сауықтардың көңілді аударып, алаңдатуымен салыстырады. Бұл "нан мен ойын-сауық" концепциясына параллельдік келтіреді.