Кіріспе

Дирк Локлин Струан (1797–1841) – Джеймс Клавеллдің 1966 жылғы «Тай Пан» романының ойдан шығарылған басты кейіпкері. «Тай Пан» атауы кантон тілінен алынған сөз, оны Клавелл шамамен «жоғарғы басшы» деп аударады, ал Струан Қытайдағы «Струан және компания» сауда фирмасының Тайпаны, яғни басшысы. Клавеллдің көркем әлемінде Струан Тайпан ретінде, ал оның фирмасы – XIX ғасырдағы Азиядағы ең ірі жеке сауда компаниясы, «Асыл үй» ретінде бейнеленеді. Шотландиялық, «шайтан Струан» – қатал, тапқыр, көрегендікке және нық қадамдылыққа ие еркек тұлға ретінде суреттеледі. Ол – шектен тыс адам, зор сүйіспеншілікке де, қорқынышты жеккөрушілікке де қабілетті. Ол үйінің, отбасының және «Асыл үйдің» қадірін қорғау үшін еш нәрседен де қайтармайды.

Шығармалық өмірбаян

1805 жылы жеті жасында Дирк Струан Трафальгар шайқасында корольдік кемедегі ұнтақ тасушы ретінде теңіз саяхаттарын бастады және өмір бойына теңізге байланысты болды. Струан 1809 жылы (12 жасында) Шығыс Үндістан компаниясының «Вагрант Стар» сауда кемесімен Қытайға қызметке тұрды. Тайлер Броктың, үшінші сержант және болашақ қарсыласының, басшылығымен Дирк Струан аяусыз жазаланды. Дирк Струан бір күні Брокты жоямын деп серт берді. 1811 жылы Малакка бұғазындағы бір қараңғы түні «Вагрант Стар» кемесі рифке шағылып, батып кетті. Он төрт жасында Струан жағаға жүзіп келіп, Сингапурға жол таба алды. Кейін Дирк Струан Тайлер Броктың да аман қалғанын білді. 1817 жылы Дирк Струан опиум саудасында өз кемесінің капитаны және иесі болды. Тайлер Брок оның басты қарсыласы еді. Сол жылы Дирк Струан Шотландияда Рональдаға үйленді, бірақ бірден Макаоға кетті. Бірнеше жыл ішінде Дирк Струан мен Тайлер Брок опиум саудасын басып алды. 1821 жылы Кулум Струан дүниеге келді. Ол Дирк Струан мен Рональданың ұлы еді. Бала туылғаннан кейін көп ұзамай Рональда мен Кулум Глазго қаласына жіберілді. Рональда ешқашан Қытайға қайтып оралмады. Сол жылы Гордон Чен дүниеге келді. Ол Дирк Струанның және оның сүйіктісі Чен Кай Сунның заңды емес баласы еді. 1826 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясы Струан мен Брокты жазалауға шешім қабылдады. Компания олардың лицензияларын алып тастады және екеуі де қаржылық жағдайдан құлдырады. Брок кемесімен қалды, ал Струан ештеңесіз қалды. Брок басқа бір опиум саудагерімен құпия келісім жасады. Дирк Струан Макаодағы қарақшылардан лоршаны ұрлап алды. Ол Қытайдағы басқа саудагерлер үшін жасырын опиум контрабандашысы болды. Ол қарақшылардың кемелерін қайтарып алды. Оларды Қытай жағалауы бойымен қауіпті заңсыз опиум тасымалдауға пайдаланып, одан да көп пайда тапты. 1834 жылы еркін сауданы жақтаушылар 1833 жылғы Жарлық актісі бойынша Британдық Шығыс Үндістан компаниясының монополиясын тоқтатуға қол жеткізді. Соңында британдық сауда жеке кәсіпкерлерге ашылды. Заңды сауда еркіндігімен Дирк Струан мен Тайлер Брок сауда князьдеріне айналды. Олардың қарулы флоттары кеңейді және қатал бәсекелестік олардың өштестігін одан да қатты қылды. 1837 жылы Джин Куа өзінің сүйікті немересі Мей Мейді Дирк Струанның сүйіктісі ретінде таңдады. Оған «жасыл көзді шайтанға» (Дирк Струан) «әдепті» (қытай) жолдарды үйрету міндеті жүктелді. 1838 жылы Дирк Струан барлық тайпандардың тайпаны деп есептелді; «Струан & Компания» асыл үй ретінде танылды. Асыл үйдің іскерлік мәселелері Үндістаннан Қытайға опиум контрабандасы, Филиппиннен дәмдеуіштер мен қант саудасы, Қытайдан Англияға шай мен жібек импорттау, жүк қағаздарын рәсімдеу, жүк сақтандыру, кемежай объектілерін және қойма кеңістігін жалға алу, сауданы қаржыландыру және басқа да көптеген бизнес пен сауда салаларын қамтыды. Компанияның 19 континентаралық клипер кемесі болды. Жақын бәсекелес «Брок & Sons Trading Company» он үш кемеге ие болды. Сонымен қатар, «Струан & Компания» өзеннің жоғарғы ағысына және жағалауға контрабандалық тасымалдау үшін жүздеген шағын кемелер мен лорхаларға ие болды. 1839 жылы Гордон Чен өте ақылды және өте білікті бизнесмен еді. Алайда ол өзінің биологиялық әкесі Дирк Струаннан мойындауды қатты қалады. Осы мақсатқа жету үшін ол Дирк Струан мен Асыл үй үшін қажетті адам болуға шешім қабылдады. 1841 жылдың қаңтардан шілдеге дейін Клавеллдің «Тай-Пан» романында баяндалған оқиғалар орын алды. «Асыл үй» қаржылық құлдыраудың алдында тұрды және оны бәсекелес Тайлер Брок құртуға жақын еді. Үмітсіздікке ұшырап, Мэри Синклердің ықпалымен Дирк Струан Джин Куаға жүгінді. Бірқатар жақсылықтар мен уәделерге алмасу үшін Дирк Струан Джин Куадан күміс слиткаларда «40 лак» (шамамен 1 000 000 фунт стерлинг) қарыз алды. Келісімнің бірінші бөлігінде Струан белгілі бір сауда жеңілдіктеріне келісті. Келісімнің екінші бөлігінде Струан Чен отбасының бір мүшесі мәңгілікке «Асыл үйдің» компрадоры болады деп келісті. Келісімнің үшінші бөлігі ретінде Струан Гонконгтағы үлкен жер учаскесін Жин Куаға сатуға келісті, ал құжатты Гордон Ченнің атына тіркеуге болады. Келісімнің төртінші бөлігі – «монеталық қарыз» болды. Төрт қола монета екіге бөлінді. Төрт жартысы Дирк Струанға, ал қалған төртеуі Джин Куаға берілді. «Асыл үйдің» тайпанына монетаның жартысын ұсынған әркімге заңмен немесе заңсыз түрде қалаған нәрсесі берілуге тиіс болды. «Асыл үйдің» болашақ тайпандары осы келісімді сақтауға ант беруге міндетті болды. Бұл күміс қарызының өтелуі болды. Тесс Брок пен Кулум Струан ғашық болды және үйленді. Жұбайлар әкелерінің бір-біріне деген жеккөруін айыптады. Тайлер Брок кішкентай Тессін жамандады, бұл қорқынышты салдарға әкелетін өкпелі әрекет болды. Дирк Струан мен Джин Куа арасындағы келісімге байланысты Гордон Чен Джин Куаның Гонконгтағы қаржылық мүдделерін басқарды, жерге және ақша беруге инвестициялады. Гордон Чен Гонконг триадасының жетекшісі болды. Әкесінің көмегімен және қорқыту арқылы Гордон Чен Гонконгтағы ең бай қытай адамына айналды. Гордон Чен осы ақпаратты әкесінен жасырды. Оның триада басшысы екені белгілі болғанда, оның лауазымына нұқсан келді. Бақытына орай, фактілер жалғандық ретінде жоққа шығарылды. Дегенмен Дирк Струан толығымен сенбеді. Әкесін қорғау үшін Гордон Чен Горт Брокты өлтіруді ұйымдастырды және Мей Мейдің маляриясын емдеуге тырысты. Джин Куаның бірінші жарты монетасын қарақшылардың бастығы У Фан Чой Дирк Струанға ұсынды. 1841 жылдың 21 шілдесінде Дирк Струан тайфунда қаза тапты, сондықтан ол Брокты жоюға берген сертін орындай алмады. Кулум Струан «Асыл үйдің» екінші тайпаны болды. Гордон Чен «Струан & Компания» кемелеріне тыңшыларды орналастыра бастады. Гордон Чен Дирк Струан мен Мей Мейдің балалары – Данкан мен Кейт Струанды тәрбиеледі. Струан мен Брок арасындағы өшпенділік Клавеллдің Азия сагасындағы маңызды тақырып болып табылады. Дирк Струан мен Тайлер Брок көптеген балаларды, заңды және заңсыз тудырды, олар әкелерінің мантиясын иеленіп, шайқасты жалғастырды. Тесс Брок Струан Кулум Струанның өлімінен кейін «Асыл үйді» басқарды және әкесінің жеке банкроттығы мен өліміне себеп болды, бірақ екі компания арасындағы шайқас бірнеше ұрпаққа созылды. Тайлер Броктың соңғы ұрпағы, Куиллан Горнт, 120 жылдан астам уақыттан кейін қайық апатында қайтыс болды. Осы апаттан кейін «Брок» әулетінен «Асыл үйге» қауіп төндіретін ешкім қалмады. Дирк пен оның қытай сүйіктісі Мей Мей арасындағы махаббат, романның оптимистік тақырыбы – мәдени қосылудың негізі ретінде жанрдың конвенциялары шегінде дамыды. Дирк Струанның оқиғадағы бірнеше балалары бар, олардың ішінде Кулум Струан, Гордон Чен, Винифред Данросс Струан, Данкан Струан және Кейт Струан бар. Клавеллдің батыры тарихи Уильям Жардинге ұқсас, ал Струанның «Асыл үйі» Гонконгтағы Жардин, Мэтесон & Компанияның нақты «Князь үйіне» ұқсас.

Фильмдегі бейнелеу

Патрик МакГухан 1968 жылы «Тай Пан» фильмінің нұсқасында Дирк Струан рөлін ойнайтыны жарияланды, бірақ бюджеттік мәселелерге байланысты фильм ешқашан түсірілмеді. 1970 жылдардың соңында Стив Маккуин Джордж Макдональд Фрейзер жазған сценарий бойынша 10 миллион доллар гонорарға рөлге келісті (ол Шон Коннери бұл рөлге өте лайықты болар еді деп есептеді); алайда ол кейіннен жобадан бас тартты; Роджер Мур қысқа мерзімге қатысты, бірақ фильм түсірілмеді. Соңында австралиялық актер Брайан Браун «Тай Пан» (1986) фильмінде Струан рөлін ойнады, алайда фильм кассада сәтсіз болды.