Кіріспе

Американдық ғарышкер және Айды зерттеуші (1934–2017)

Юджин Эндрю Сернан (14 наурыз, 1934 – 16 қаңтар, 2017) – американдық ғарышкер, әскери-теңіз авиаторы, электр инженері, авиациялық инженер және истребитель ұшқышы. «Аполлон-17» миссиясы барысында Сернан Айға қадам басқан 11-ші адам болды. Ол Харрисон Шмидттен кейін үшінші және соңғы Айға сапарынан кейін «Аполлон» Ай модуліне кірген кезде, Айға аяқ басқан соңғы адам болып қала береді. Ғарышкер болудан бұрын Сернан Индиана штатындағы Пердью университетін электр инженерлігі саласында бакалавр ғылымымен тәмамдап, Әскери-теңіз күштеріне Әскери-теңіз резервінің офицерлерді даярлау корпусы (NROTC) арқылы қосылды. Ұшқыш дайындығынан кейін ол әскери-теңіз авиаторының қанатын алып, истребитель ұшқышы болып қызмет етті. 1963 жылы ол АҚШ Әскери-теңіз аспирантурасынан авиациялық инженерлік ғылым магистрі дәрежесін алды. Капитан шеніне жеткен ол 1976 жылы Әскери-теңіз күштерінен зейнеткерлікке шықты. Сернан үш рет ғарышқа, екі рет Айға саяхаттады: 1966 жылғы маусымда «Gemini 9A» ұшқышы ретінде, 1969 жылғы мамырда «Аполлон-10» Ай модулінің ұшқышы ретінде және 1972 жылғы желтоқсанда «Аполлон-17» миссиясының командирі ретінде, «Аполлонның» соңғы Айға қонған миссиясы. Сернан «Gemini 12», «Аполлон-7» және «Аполлон-14» ғарыш миссияларының резервтік экипажының мүшесі де болды.

Алғашқы жылдар

Сернан 1934 жылдың 14 наурызында Иллинойс штатының Чикаго қаласында дүниеге келді. Ол Эндрю Джордж Сернанның (1904–1967) және Роза Сернанның (қызметтегі аты Cihlar; 1898–1991) ұлы болды. Оның әкесі словак тегінен, ал анасы чех тегінен шыққан. Оның Dolores Ann (1929–2019) есімді үлкен әпкесі болды. Сернан Иллинойс штатының Беллвуд және Мейвуд қалаларында өсті. Ол скаут болды және "Екінші сынып" атағын алды. Беллвудтағы МакКинли бастауыш мектебін бітіргеннен кейін және 1952 жылы Мейвудтағы Провизо Тауншип орта мектебін бітіргеннен кейін, Пердью университетінде оқыды, онда ол Phi Gamma Delta бауырластығының мүшесі болды және қазынашы қызметін атқарды. Пердьюде Сернан сонымен қатар Квартердек қоғамының және Scabbard and Blade қоғамының президенті, Phi Eta Sigma құрметті қоғамының және Tau Beta Pi инженерлік құрметті қоғамының мүшесі болды. Ол әскери шаралар комитетінің мүшесі және Skull and Crescent басшылық құрметті қоғамының мүшесі болды. Екінші курстың соңында ол Әскери-теңіз күштері ROTC стипендиясын қабылдады, ол оны үшінші және төртінші курстар арасында Roanoke кемесінде қызмет етуге міндеттеді. 1956 жылы Сернан электр инженериясы бойынша ғылым бакалавры дәрежесін алды; оның соңғы GPA 6.0 баллдан 5.1 баллды құрады.

Әскери-теңіз қызметі

Сернан Пурду университетіндегі Әскери-теңіз резервтік офицерлер оқу корпусы (NROTC) арқылы АҚШ Әскери-теңіз флотының энсины болып тағайындалды және бастапқыда "Сайпан" кемесіне орналасты. Сернан активті қызметке өтіп, Флорида штатындағы Уайтинг Филд, Техас штатындағы Барон Филд, Техас штатындағы Корпус Кристи және Теннесси штатындағы Мемфис NAS-ында ұшқыш дайындығынан өтті. Т-28 "Троян", Т-33 "Сютинг Стар" және F9F "Пантера" ұшақтарында ұшуды үйренгеннен кейін, Сернан әскери-теңіз авиаторы болды, ол 126 және 113 шабуыл эскадрильяларында FJ-4 "Фьюри" және A-4 "Скайхок" реактивтік ұшақтарында ұшты.

NASA мансабы

1963 жылдың қазан айында НАСА Сернанды "Жеміш" және "Аполлон" ғарыш бағдарламаларына қатысатын ғарышкерлердің үшінші тобының бірі ретінде таңдады. "Жеміш-9А" бірқатар мәселелерге тап болды; бастапқы нысаналық аппарат ұшырылған кезде жарылып кетті, ал жоспарланған ауыстыру нысаналық аппаратымен байланысуға ұшырылғаннан кейін қорғаныш қаптамасы ажырамай қалғандықтан мүмкіндік болмады.

НАСА-дан кейінгі қызмет

1976 жылы Сернан әскери-теңіз күштерінен капитан шенімен зейнетке шықты және NASA-дан жеке бизнеске өтіп, 1981 жылы өзінің «The Cernan Corporation» компаниясын құруға дейін «Coral Petroleum Inc.» компаниясының атқарушы вице-президенті болды. 1999 жылы Дональд А. Дэвиспен бірлесіп, өзінің теңізші және NASA-дағы мансабы туралы «Айдағы соңғы адам» атты естеліктер жинағын жариялады. Ол «Айдың көлеңкесінде» атты ғарыш зерттеулері туралы деректі фильмде де көрінеді, онда ол «ақиқатты қорғаудың қажеті жоқ» және «Ай бетінде қалдырған іздерімді ешкім ала алмайды» деген сөздерді айтты. Сернан сонымен қатар осы аттас кітапқа да үлес қосты. 2010 жылы Сернан мен Нил Армстронг АҚШ Конгресінде Джордж Буш әкімшілігі кезінде басталып, адамды Айға және соңынан Марсқа қайтару мақсатын көздеген «Констелляция» бағдарламасын тоқтатуға қарсы куәлік берді. Бірақ 2009 жылы Аугустин комиссиясы бұл бағдарламаны жеткіліксіз қаржыландырылған және тұрақсыз деп таныды. Сернан «Констелляция» бағдарламасын тоқтатуға қатысты сын-ескертпелерін, Халықаралық ғарыш станциясына жүк пен экипаж жеткізудегі бұл бағдарламаның орнына ұсынылған «Коммерциялық жүк қызметтері» (CRS) және «Коммерциялық экипаж дамыту» (CCDev) бағдарламаларына деген күмәнімен байланыстырды. Сернанның сөзінше, мұндай компаниялар «не білмейтінін әлі білмейді». Сернанның коммерциялық ғарыш компанияларына, әсіресе екі бағдарламаға қатысатын «SpaceX» компаниясына деген көзқарасы, «SpaceX» тәуекелді капиталисті Стив Джурветсонның 2012 жылы «SpaceX» негізін қалаушы Илон Маскқа, «SpaceX» компаниясының алғашқы сәтті жүк миссиясын еске алу үшін Аполлон бағдарламасының тоғыз астронавтынан қолтаңба алу мақсатымен фотосуретті көрсеткеннен кейін жағымды өзгеріске ұшырады. Ақырында Сернан көндіріліп, фотосуретке қол қойды: «Мен оған батырлықпен кәсіпкерлік жасау туралы оқиғаларды айтқанда, оның ойы өзгеретінін байқадым». Джурветсон былай деп жазды: «Ол келісімге келді: «Мен мұның ешқайсысын жаңалықтардан оқымадым. Неге баспасөз бұл туралы хабарламайды?»». Сернан 2012 жылы Армстронгтың қоштасу рәсімінде сөз сөйледі. 2014 жылы Сернан британдық режиссер Марк Крейг түсірген және Сернанның 1999 жылғы осы аттас естеліктеріне негізделген «Айдағы соңғы адам» атты деректі фильмде пайда болды. Бұл фильм Хьюстон киносыншылары қоғамынан «Техас тәуелсіз кино жүлдесін» және AARP The Magazine журналынан «Ересектерге арналған фильмдер жүлдесін» алды.

Жеке өмір

Сернан екі рет үйленген және бір қызы болған. Оның алғашқы әйелі Барбара Жан Атчли, Continental Airlines әуежолдарының бортсерігі, оны 1961 жылы үйленген. Олардың Трейси (1963 жылы туған) деген бір қызы болды. Жұбайлар 1980 жылы ажырасып, 1981 жылы ресми түрде ажырасты. Олар достық қарым-қатынаста болды. Оның екінші некесі 1987 жылдан бастап, өліміне дейін шамамен 30 жылға созылған Дженис Эллен "Нанна" Сернанмен (қызметтік аты Джонс; 1939–2021) болды. Сернанның Келли мен Даниэль есімді екі өгей қызы болды.

Өлім

Сернан 2017 жылдың 16 қаңтарында Хьюстон қаласындағы ауруханада 82 жасында дүние салды. Оның қоштасу рәсімі Хьюстон қаласындағы Сент-Мартин епископаль шіркеуінде өтті. Ол Техас штатының мемлекеттік зиратында толық әскери салтанатпен жерленді, онда жекелеген қызмет барысында жерленген алғашқы ғарышкер атанды, бұл 25 қаңтарда болды.

Ұйымдар

Сернан бірнеше ұйымның мүшесі болды, оның ішінде American Astronautical Society-нің мүшесі (Fellow); Эксперименталды сынақ ұшқыштары қоғамының мүшесі; Tau Beta Pi (Ұлттық инженерлік қоғам), Sigma Xi (Ұлттық ғылым зерттеу қоғамы), Phi Gamma Delta (Ұлттық әлеуметтік бауырластық) және The Explorers Club мүшесі. АҚШ ғарышкерлерінің даңқ залы: Ақ екі крест орденінің үлкен офицері (немесе 2-дәрежелі) (1994 жылдың 25 қыркүйегі). Ұлы американдық сыйлық, All American Boys Chorus, 2014 жыл. 2007 жылы Сернан Сан-Диего әуе және ғарыш мұражайының Халықаралық әуе және ғарыш даңқы залына енгізілді. Orbital ATK 2017 жылдың қазан айында Cygnus CRS OA 8E жүк тасымалдау ғарыш кемесін Сернанның құрметіне S.S. Gene Cernan деп атауды жариялады. S.S. Gene Cernan 2017 жылдың 12 қарашасында Халықаралық ғарыш станциясына сәтті ұшырылды. 2000 жылы Юджин Сернан Ұлттық авиация даңқы залына енгізілді. Сернан 1982 жылы тоғыз Gemini ғарышкер әріптесімен бірге Халықаралық ғарыш даңқы залына енгізілді.

Танымал мәдениетте

1974 жылғы 2 шілдеде Сернан "Дин Мартиннің атақты жармасы" бағдарламасында Дон Риклстың жармалаушысы болды. Жарманың соңында Риклс – Аполлон 17 ұшырылысына қатысқан – Сернанды "керемет, ғажайып, ұлы батыр" деп құрметпен атады. 1998 жылы Primetime Emmy сыйлығын жеңіп алған HBO мини-сериалы "Жерден Айға" (From the Earth to the Moon) сериалында Сернанның рөлін Дэниел Хью Келли сомдады. "Барлық адамзат үшін" (For All Mankind) фильмінің Criterion Collection нұсқасы үшін аудио түсіндірмелерді Сернан мен режиссер Аль Рейнерт 1999 жылы жазды. Сернан 2008 жылы Discovery Channel арнасының "Біз Жерден Кеткенде: NASA миссиялары" (When We Left Earth: The NASA Missions) деректі мини-сериалында космонавт ретіндегі қызметі мен миссиялары туралы айтты. Көпшілік пікірде Сернан қызының әріптерін – Трейсидің тасына жазған делінеді. Бұл оқиға және Сернанның қызымен арақатынасы кейіннен поп-рок тобы No More Kings-тің "Трейсидің әніне" (Tracy's Song) бейімделді. Алайда, бұл ақпарат дұрыс емес, себебі Сернан оның әріптерін тасқа емес, Айдың шаңына жазған. Ол 2014 жылғы "Айдағы соңғы адам" (The Last Man on the Moon) деректі фильмінде, Ай модуліне (LM) және Жерге қайту үшін роверден шыққанда, оларды Ай шаңына жазғанын айтады. Ай бетінде әріптерді қалдырудың нақты оқиғасы 2012 жылы "Қазіргі отбасы" (Modern Family) сериалының "Соңғы Уолт" (The Last Walt) атты эпизодында кеңінен талданды. Аполлон 17 миссиясы кезінде Сернанның дауысы Дафт Панк тобының 2013 жылғы "Random Access Memories" альбомының соңғы трекі "Contact" үшін үлгі ретінде пайдаланылды. Сернанның Ай бетіндегі соңғы сөздері және Ай модулінің ұшқышы Харрисон Шмиттің естеліктері Public Service Broadcasting тобының 2015 жылғы "The Race for Space" альбомының соңғы трекі "Tomorrow" үшін қолданылды. Apple TV+ арнасының "Барлық адамзат үшін" (For All Mankind) сериалы Айға қону оқиғасын көркемдеп бейнелейді. Сериалдағы басты кейіпкер Аполлон 17 миссиясының командирі Джин Сернанмен салыстырылады және оның кейбір ерекшеліктерін бөліседі.