Траян Вуя – румыниялық авиатор, алғашқы ұшақ құрастырушы (1872-1950). Дөңгелектердегі ұшуын көрсетті, монопландар мен тікұшақтарды ойлап тапты. Сопротивлениеде басшылық етті.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Румын өнертапқышы және авиацияның алғашқы дамушысы (1872–1950)
Romanian inventor and aviation pioneer (1872–1950)
Траян Вуя немесе Траян Вуя (17 тамыз 1872 – 3 қыркүйек 1950) – румын өнертапқышы және авиацияның алғашқы дамушысы, ол алғашқы тракторлық монопланды жобалап, құрастырып, сынақтан өткізді. Ұшатын машинаның дөңгелектермен қарапайым жолмен жүгіріп, әуеге көтерілуі мүмкін екенін алғаш рет осы ол көрсетті. 1906 жылғы 18 наурызда жасалған қуатты секірісі үшін оған авторлық құқық берілді, ал кейін ол қуатты секіріс жасағанын мәлімдеді. Ұзаққа созылған ұшуда сәттілікке қол жеткізбесе де, Вуяның өнертапқышы Луи Блериоға моноплан жасауда ықпал етті. Кейіннен Вуя тікұшақтарды да жобалады. 1918 жылдан бастап Франция азаматы болған Вуя Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Франциядағы румындарды (әсіресе Трансильваниялықтарды) қарсылық қозғалысында жетекшілік етті. 1950 жылы қайтыс болғанға дейін ол Румынияға оралды.
Traian Vuia or Trajan Vuia (; 17 August 1872 – 3 September 1950) was a Romanian inventor and aviation pioneer who designed, built, and tested the first tractor monoplane. He was the first to demonstrate that a flying machine could rise into the air by running on wheels on an ordinary road. He is credited with a powered hop of made on 18 March, 1906, and he later claimed a powered hop of Though unsuccessful in sustained flight, Vuia's invention influenced Louis Blériot in designing monoplanes. Later, Vuia also designed helicopters. A French citizen from 1918, Vuia led the Romanians (especially Transylvanians) of France in the Resistance during World War II. He returned to Romania just before his death in 1950.
Білім және ерте мансап
Вуя румындық ата-аналары – Симион Попеску, дін қызметкері, және оның екінші әйелі Ана Вуя отбасында дүниеге келді. Ол Сурдукул Мик және/немесе Буджордағы жергілікті бастауыш мектепте оқыды, сондай-ақ Банат аймағындағы Австро-Венгрия империясының (қазіргі Румыния) Фагет ауылында өмір сүрді. Бұл жер қазір Траян Вуя деп аталады. 1884 жылдан бастап Лугойдағы католик гимназиясын бітіріп, 1892 жылы тәмамлады. Ол Лугойға оралып, адамның ұшу мәселесін зерттеді және өзінің алғашқы ұшатын машинасын жасады, оны «ұшақ машинасы» деп атады. Ол машинаны құрастыруға тырысты, бірақ қаржылық қиындықтарға байланысты 1902 жылдың шілдесінде Парижге баруды шешті, оның жобасын қаржыландыруға мүдделі адамды табуға үміттене отырып, мүмкін, аэростаттарды ұнататындардың арасынан. Ол әуеден ауыр машина ұша алмайды деп сенетін адамдардың күмәндануымен кездесті. Содан кейін ол 1879 жылы ұшқан ұшақ моделін жасаған белгілі теоретик және тәжірибеші Виктор Татинге барды. Татин жобаға қызығушылық танытты, бірақ Вуяның қолайлы қозғалтқышы бар екеніне немесе оның ұшағының тұрақты болатынына күмәнданды. Вуя 1903 жылдың 16 ақпанында өзінің жоспарын Париждегі Ғылым академиясына ұсынды, бірақ «Ауадан салмағы артық машинамен ұшу мәселесі шешілмейді және бұл тек арман ғана» деген пікірмен қабылданбады. Бұл оны тоқтатпады, Вуя 1903 жылдың 15 мамырында француз патентіне өтініш берді және өзінің жобасы үшін No. 332106 патентін алды.
Vuia was born to Romanian parents—Simion Popescu, a priest, and his second wife, Ana Vuia—living in Surducul Mic and/or Bujor, where he attended the local primary school, and Făget, a village in the Banat region, Austro Hungarian Empire, (modern day Romania); the place is now called Traian Vuia. From 1884, he attended the Roman Catholic high school in Lugoj and graduated in 1892. He returned to Lugoj, where he studied the problem of human flight and designed his first flying machine, which he called the "airplane car". He attempted to build the machine, but due to financial constraints decided to go to Paris in July 1902, hoping to find someone interested in financing his project, possibly balloon enthusiasts. He met with considerable skepticism from people who believed that a heavier than air machine could not fly. He then visited Victor Tatin, the well known theoretician and experimenter who had built an aircraft model which flew in 1879. Tatin was interested in the project, but doubted that Vuia had a suitable engine or that his aircraft would be stable. Vuia then presented his plan to the Académie des Sciences in Paris on 16 February 1903, but was rejected with the comment "The problem of flight with a machine which weighs more than air can not be solved and it is only a dream." Undeterred, Vuia applied for a French patent on 15 May 1903, and obtained patent No. 332106 for his design.
Ұшу эксперименттері
1905 жылдың желтоқсанына қарай Вуя өзінің алғашқы ұшағын, "Вуя I" құрастырып аяқтады. Бұл толығымен болат құбырлардан жасалған жоғары қанатты моноплан болды. Негізгі қаңқа екі үшбұрышты қаңқадан тұрды, төменгі бөліктері тікбұрышты шассидің бүйірлерін құрайтын, төрт пневматикалық дөңгелектері бар, алдыңғы жұбы басқарылатын. Қанат осы қаңқалардың жоғарғы бөлігіне орнатылған және Отто Лилиентальдің жолсеруіштеріне ұқсас болды, әрбір қаңқаның жоғарғы нүктесінен сыртқа қарай созылатын иілген болат түтіктермен бекітілген, екі тіреу тірегіне қосылған сымдармен нығайтылған және лакталған зығырмен жабылған. Қанаттың шапшың бұрышын өзгерту арқылы биіктікті басқару жүзеге асырылды. Қанаттың астында трапеция тәрізді руль орнатылған. Ол көмірқышқыл газымен жұмыс істейтін бір тракторлық винтті қозғалтқышпен жабдықталған. Қозғалтқыштың өзін Вуя бейімдеуге мәжбүр болды, себебі қолайлы қозғалтқыш қолда бар болмады. Сұйық көмірқышқыл газы Серполле қазандығында буландырылып, Серполле қозғалтқышына берілді. Отынның қоры толық қуатпен шамамен бес минуттық жұмыс уақытына жеткілікті болды. Ұшақты Вуя үшін Hockenjos and Schmitt париждік инженерлік компаниясы жасады. Вуя сынақтар үшін Парижге жақын Монтессон жерін таңдады. Алғашында ол қанаттары жоқ машинаны қолданды, осылайша оны жерде басқару тәжірибесін жинады. Наурыз айында қанаттар орнатылып, 1906 жылдың 18 наурызында ұшақ қысқа ғана көтерілді. Шамамен жылдамдық алғаннан кейін, ұшақ жерден көтеріліп, шамамен бір метр биіктікте шамамен бір метрге ұшты, бірақ содан кейін қозғалтқыш тоқтап, құлап түсті. Желдің соққысымен, ол ағашқа соғылып, зақымданады. 19 тамызда 2,5 метр биіктікте ұзағырақ секіру жасалды, бірақ ол ауыр қонумен аяқталды, нәтижесінде винт зақымданады. 1906 жылдың тамыз айында ол ұшақты өзгертіп, қанаттың қисаюын азайтып, лифт қосты. Француз журналы "L'Aérophile" Вуяның машинасының көмекші құралдарсыз, мысалы, еңіс, рельс немесе катапультсіз, тегіс беттен ұшуға қабілетті екенін атап өтті. Ол кезде Еуропа 1903 жылдың 17 желтоқсанында өздерінің Wright Flyer ұшағын тегіс жерден, бағыт-бағдар рельсімен сүйреп, қарсы желге ұшырған Райт ағайындыларының күш-жігерін білген, бірақ бұл жетістікті әлі толыққанды мойындамаған. 1904 жылдың қыркүйегінде Райт ағайындылары толық айналым жасап, бақылап ұшып-қонды. 1907 жылы Вуя Antoinette іштен жану қозғалтқышын пайдалана отырып, Vuia II-ні құрды. Бұл ұшақ Vuia I bis-пен бірдей негізгі конфигурацияға ие болды, бірақ кішірек және жеңіл болды, жалпы салмағы (ұшқышпен қоса) және қанатының ені. Вуя 5 шілдеде қысқаша қозғалтқышпен секіруді жасады, бірақ ұшақ зақымданып, қону кезінде жеңіл жарақат алды. Ұшақты ұшыруға қосымша тырысулар жасалмады. Париждегі Әуе мұражайының бұрынғы кураторы Чарльз Доллфус авиацияның алғашқы қадамдарының бірі Альберто Сантос Дюмонттың ұшақта доңғалақтарды пайдалануына Вуяның ұшуға жасаған тырыстарын көргендігінің әсер еткенін жазды. Вуя өзінің ұшағын алғаш рет 1906 жылдың 8 қазанында көрсетті, ол төрт метрге ұшып, Эрнест Архидиакон мен Эдуард Суркуфтың куәлігімен ұшақты ұшырды. Осы кезеңдегі тағы бір журнал, Flight, оған 1906 жылдың 8 қазанында жасаған бес метрлік секіруді "соңғы бірнеше жылдағы ең көрнекті авиаторлардың көрсеткен нәтижелері" кестесіндегі оның сынақтарының тізіміндегі ең алғашқы жазба ретінде есеп берді.
By December 1905, Vuia had finished construction of his first airplane, the "Vuia I". It was a high wing monoplane constructed entirely of steel tubing. The basic framework consisted of a pair of triangular frames, the lower members forming the sides of the rectangular chassis which bore four pneumatic tyred wheels, the front pair steerable. The wing was mounted on the apices of these frames and resembled those of Otto Lilienthal's gliders, with a number of curved steel tubes radiating outwards from centres at the apex of each of the side frames, braced by wires attached to a pair of kingposts, and covered in varnished linen. Pitch control was achieved by varying the angle of attack of the wing. A trapezoidal rudder was mounted behind and below the wing. It was powered by a carbonic acid gas engine driving a single tractor propeller. The engine had to be adapted by Vuia himself as a suitable engine was not available. Liquid carbon dioxide was vaporized in a Serpollet boiler and fed to a Serpollet engine. The fuel supply was enough for a running time of about five minutes at full power. The aircraft was constructed for Vuia by the Parisian engineering company of Hockenjos and Schmitt. Vuia chose a site in Montesson, near Paris, for testing. At first, he used the machine without the wings mounted so he could gather experience controlling it on the ground. The wings were put on in March and on 18 March 1906, it lifted off briefly. After accelerating for about , the aircraft left the ground and travelled through the air at a height of about for a distance of about , but then the engine cut out and it came down. Caught by the wind, it was blown against a tree and damaged. On 19 August a longer hop of at a height of about 2.5 m (8 ft) was made, ending in a heavy landing which damaged the propeller. In August 1906, he modified the aircraft, reducing the camber of the wing and adding an elevator. The French journal L'Aérophile emphasized that Vuia's machine had the capability to take off from a flat surface, without assistance such as an incline, rails, or catapult. At the time Europe was aware of the efforts of the Wright brothers who on 17 December 1903, had flown their Wright Flyer from level ground using a dolly undercarriage running on a guide rail into a headwind, though few yet recognised the achievement. The Wrights had made sustained and controlled flights in a complete circuit by September 1904. In 1907, Vuia built the Vuia II, using an Antoinette internal combustion engine. This aircraft had the same basic configuration as the Vuia I bis, but was both smaller and lighter, with a total weight (including pilot) of and a wingspan of Vuia succeeded in making a brief powered hop on 5 July, travelling , but damaging the aircraft and suffering slight injuries on landing. No further attempts were made to fly the aircraft. Charles Dollfus, former curator of the Air Museum in Paris, wrote that aviation pioneer Alberto Santos Dumont's use of wheels on his aircraft was influenced by Dumont's having seen Vuia's flight attempts. Vuia made the first known public demonstration of his airplane on 8 October 1906, when he became airborne for four meters, witnessed by Ernest Archdeacon and Édouard Surcouf. Another journal of the period, Flight, credited him with a five meter hop on 8 October 1906, as the earliest entry in a list of his tests shown in a table of "the performances which have been made by the most prominent aviators of the last few years."
Кейінгі мансап
1918 және 1921 жылдар аралығында Вуя Джувизи және Исси-ле-Мулино әуежайларында екі тәжірибелік тікұшақ құрастырды. Ол Румынияның Бухарест қаласындағы Беллу зиратында көмілген.
Between 1918 and 1921, Vuia built two experimental helicopters on the Juvisy and Issy les Moulineaux aerodromes. He is buried at Bellu Cemetery in Bucharest, Romania.
Мұра
Вуаның тағы бір өнертабысы – 100 атм-нен (10 МПа) жоғары қысым тудыратын ішкі жануы бар бу генераторы, ол бүгінге дейін жылу электр станцияларында қолданылады. Траян Вуя және оның серіктестерінің бірі Эммануэль Ивонно бірнеше газ генераторларын патенттеді. 1946 жылғы 27 мамырда Вуя Румын академиясының құрметті мүшесі болып сайланды. Оның туған жері Буйору, Тимиш округі, оның қайтыс болғаннан кейін Траян Вуя деп аталып қайта жаңартылды. Румынияның үшінші ірі әуежайы – Тимишоара халықаралық әуежайы (TSR) Траян Вуяның есімін иеленді. Бухарест, Крайова, Фэгет, Фокани, Галац, Орадя, Решица, Сату Маре, Таргу Жиу және Таути Магеруш қалаларындағы мектептер оның атымен аталады, сондай-ақ Галац қаласындағы бульвар мен Бухарест, Клуж-Напока, Галац, Хунедоара, Отопени, Сучава және Тимишоара қалаларындағы көшелер де оның есімімен байланысты.
Another invention by Vuia was a steam generator with internal combustion that generates very high pressure—more than 100 atm (10 MPa)—that is still used today in thermal power stations. Traian Vuia and one of his partners, Emmanuel Yvonneau, patented several types of gas generators. On 27 May 1946, Vuia was named an honorary member of the Romanian Academy. His birthplace, Bujoru, in Timiș County was renamed Traian Vuia after his death. Timișoara International Airport Traian Vuia (TSR), Romania's third largest airport, carries his name. High schools in Bucharest, Craiova, Făget, Focșani, Galați, Oradea, Reșița, Satu Mare, Târgu Jiu, and Tăuții Măgherăuș are named after him, and so is a boulevard in Galați and streets in Bucharest, Cluj Napoca, Galați, Hunedoara, Otopeni, Suceava, and Timișoara.