Кіріспе

Жапон үкіметінің бастамасы

Жапондық алмасу және оқыту бағдарламасы (外国語青年招致事業), немесе JET бағдарламасы (JETプログラム) – Жапон үкіметінің демеушілігімен жүзеге асырылатын, университет түлектерін тіл мұғалімдерінің көмекшілері (ALT), спорттық білім беру кеңесшілері (SEA) немесе жергілікті басқару органдары мен білім беру басқармаларында халықаралық қатынастар жөніндегі үйлестірушілер (CIR) ретінде Жапонияға шақыратын оқыту бағдарламасы. JET – әлемдегі ең ірі халықаралық алмасу бағдарламаларының бірі. 1987 жылдан бері 77 елден 77 мыңнан астам адам JET бағдарламасына қатысқан. 2023 жылдың 1 шілдесіне қарай 50 елден 5831 қатысушы бағдарламада жұмыс істеді. Жапон паспортының иегерлері бағдарламаға қатыса алады, бірақ осы үшін жапон азаматтығынан бас тартуы керек. JET бағдарламасының веб-сайтында көрсетілгендей, бағдарламаның мақсаты – "шетел тілдерін оқытуды жақсарту және қоғамдық деңгейде халықаралық алмасуды ынталандыру арқылы Жапонияның жергілікті қауымдастықтарында халықаралық интеграцияны дамыту". JET бағдарламасы мұғалімдерді іздемейді және/немесе жұмысқа қабылдамайды, керісінше, жапон тілінің мұғалімдері беріп отырған шетел тілдері сабағына көмектесетін мәдени елшілерді іздейді. Бағдарламаға қатысушылардың 90% -ы ALT, ал қалған 10% CIR және SEA арасында бөлінеді. Бағдарламаны бітірген түлектердің саны 54 елден 57 мыңнан асады.

Тарих және мақсаттар

1987 жылдың тамызында "Monbusho English Fellows Program" және "British English Teachers Scheme" бағдарламалары біріктіріліп, JET бағдарламасы құрылды. Ағылшын тілі оқытушыларын іздеу бағдарламасы 1978 жылы басталды және бастапқыда тек британдық университеттерді бітірген түлектерге арналған еді. Бұл бағдарлама "Британдық ағылшын тілі оқытушыларының бағдарламасы" деп аталды. 1977 жылдан бастап "Monbusho English Fellows Program" бағдарламасы аясында американдық оқытушылардың көмекшілері қосылды. Бағдарламаға көбірек елдер қатысқандықтан, 1987 жылы бағдарламалар біріктіріліп, JET бағдарламасы құрылды. Ол университет бітірушілеріне толық жұмыс күнімен жұмыс істеуге мүмкіндік береді: бастауыш және орта мектептердегі тіл оқытушысының көмекшісі (ALT), спорттық жаттығуларға көмектесу және спорттық жобаларды жоспарлаумен айналысатын спорттық алмасу кеңесшісі (SEA) немесе Жапониядағы жергілікті басқару органдарының таңдалған кеңселеріндегі халықаралық қатынастар үйлестірушісі (CIR). Бағдарламаның мақсаттары "Жапон және басқа елдердің халқы арасындағы өзара түсіністікті арттыру, шетел тілдерін оқытуды жақсарту арқылы Жапонияның жергілікті қауымдастықтарындағы халықаралық интеграцияны ынталандыру және қауымдық деңгейде халықаралық алмасуды дамыту" деп қайта қарастырылды. JET бағдарламасына қатысушылардың жалпы саны 2002 жылы 6 273 адамнан 2011 жылы 4 330 адамға дейін төмендеп, содан кейін тұрақталды. 2018 жылдың шілде айына қарай JET бағдарламасына қатысушылардың жалпы саны 5 528-ге жетті.

Тағайындауды жаңарту

JET бағдарламасына қатысушылар кемінде бір жылға, ең көп дегенде үш жылға (екі жаңарту циклі) қатысады. Көзге түсетін, ерекше қатысушы JET-тердің шағын бөлігі бірінен соң бірі тағайындалудың ең көп мерзіміне – төрт жаңарту циклына, яғни жалпы бес жылдық ALT/CIR тәжірибесіне ие болуға сайланады.

Даму

Кейбір JET қатысушылары соңғы жылдары бастауыш мектептерге орналастырылды, бұл MEXT-тің жапондық оқушылардың ағылшын тілін меңгеру деңгейін көтеру жоспарының нәтижесі. Кейбір келісімшарт беруші ұйымдар одан да әрі барып, балабақша оқушыларымен ойын-сауық пен іс-шаралар арқылы ағылшын тілінің негізгі сөздерін оқыту үшін ALT-ны мерзімімен жұмысқа тартады. Бұл оларға жапондық емес адамдармен қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді. Кейде қатысушылар арнайы мектептерде де сабақ береді. Соңғы жылдары бірнеше префектура JET бағдарламасынан бас тартты. Олардың кейбіреулері жеке тұлғаларды тікелей жарнама немесе ауызша ұсыным арқылы жұмысқа алады, ал қалғандары делдалдық компанияларды пайдаланады – көбінесе Heart, Interac немесе Altia сияқты ірі ағылшын тілі мектептерінің біреуін. Тікелей жұмысқа алынған қызметкерлер JET бағдарламасына ұқсас жұмыс жағдайларын алуы мүмкін, бірақ делдалдық компанияларда жұмыс істейтіндердің еңбек шарты көбінесе өте әртүрлі болады. Еңбек ақысы төленбейтін демалыстар немесе күн сайын төленетін еңбек ақы жиі кездеседі. Кейбір білім беру басқармалары қолданған жіберу әдістері жапондық еңбек стандарттары органдары тарапынан заңсыз деп танылды (Қосалқы тіл мұғалімі туралы қараңыз). 1998 жылдан бастап Гонконг үкіметі ұқсас бағдарламаны іске қосты, ол «Туған тілі ағылшын тіліндегі мұғалімдер» схемасы деп аталады және шамамен 800 мұғалімді жұмысқа тартады. Кореяда да осыған ұқсас EPIK (Кореядағы ағылшын тілі бағдарламасы) бағдарламасы жүзеге асырылды. 2007 жылдан бастап кейбір JET қатысушыларының болу мерзімі үш жылдан бес жылға дейін ұзартылды, белгілі бір шарттар сақталған жағдайда. Егер олардың еңбек өнімділігі, жетістіктері және қабілеттері келісімшарт беруші ұйым тарапынан ерекше деп танылса, үшінші курстағы JET қатысушылары тағы екі рет келісімшарт жасауға құқылы. Алайда, JET мәселелерінің көпшілігіндегідей, өтінім беру процесі жеке келісімшарт беруші ұйым шешеді. 2009 жылдан бастап сәуір айында жұмысқа орналасуға өтініш беруге мүмкіндік пайда болды. Бұл мүмкіндік өтініш берушінің дәстүрлі тамыз айындағы басталудан қарастырылуын жоққа шығармайды. Сәуірде жұмысқа қабылданған үміткерлер наурыздың басында хабарланады (осы хабарлама олардың орналасқан жерін қамтиды). Сәуір айындағы басталу жапон мектеп жылының басталуымен сәйкес келеді. 2010 жылдың мамыр айында JET бағдарламасы Жапония экономикасының жағдайына байланысты шығындарды қысқарту қажеттілігіне байланысты Үкіметтік қайта жандандыру бөлімі мен jigyōshiwake бюджетін қарау тобы тарапынан қарастырылды. Алайда, кейіннен Синдзо Абэ басқаратын LDP үкіметі оның кеңейтілуі мүмкін екенін жариялады. 2012 жылдың ақпан айында The Japan Times газеті бір білім беру басқармасының JET бағдарламасына қатысушылардың төлемдерін алаяқтықпен шегергенін және осы фактіні жариялағандарды мазақтағанын хабарлады. 2019 жылдың қаңтар айында Medium сайты білім беру басқармасының JET бағдарламасының екі мүшесіне қатысты жыныстық шабуыл оқиғасын жасыруға тырысқаны туралы хабарлама жариялады. Бұл бағдарламадағы осыған ұқсас оқиғалар туралы хабардарлықты арттырды. Оқиғаға қатысушылар JET болашақта JET қатысушыларын қолдауды күшейтуге және білім беру басқармаларымен тығыз жұмыс істеуге уәде бергенін мәлімдеді, алайда JET ресми мәлімдеме жасаған жоқ. 2020 жылдың желтоқсан айында жапондық БАҚ-та талапкердің Нагасаки префектурасының үкіметінен заңдық көмек пен өтемақы талап еткені туралы хабарланды.