Жорнада-дель-Муэрто: АҚШ-тың шөл аймағы

Кіріспе

Жаңа Мексика штатындағы шөл аймағы, АҚШ. Jornada del Muerto атауын испан конкистадорлары Jornada del Muerto шөлді аймағына және Лас-Крусестің солтүстігінен басталып, Сокорроның оңтүстігінде аяқталатын, суы аз 90 мильдік (145 км) жолға берген. Бұл атау испан тілінен аударғанда "Өліктің сапары" немесе "Өліктің жолы" деген мағынаны білдіреді. Бұл жол Камино Реал де Тиерра Адентроның бір бөлігі болып табылады, ол орталық колониялық Жаңа Испаниядан, қазіргі Мексикадан вице-корольдіктің солтүстік Нью-Мексико провинциясының (Рио-Гранде өзенінің жоғарғы аңғарындағы аймақ) ең шеткі аудандарына дейін созылған. Spaceport America Jornada del Muerto аймағының орталық бөлігінде, 1432,56 метр биіктікте орналасқан. 1945 жылы алғашқы атом бомбасы сынақтан өткен Trinity ядролық сынақ алаңы Jornada аймағының солтүстік бөлігінде жатыр.

Табиғат тарихы

Jornada del Muerto бассейні шығыстан батысқа қарай кең, ал солтүстіктен оңтүстікке қарай 160 миль (257 км) созылған. Жер бедері жазық шөлдік ландшафттар мен ксерофиттік өсімдіктерден тұрады. Жорнаданың көп бөлігін солтүстіктен оңтүстікке қарай кесіп өтетін тарихи жол өте ұзын. Шөл бассейні шығысында Оскура таулары мен Сан-Андрес тауларының, батысында Фра-Кристобал және Кабалло тауларының арасында жатыр. Батыс таулары Рио-Грандеге қол жеткізуге кедеріс келтіреді. Саяхаттың ортасына жақын жердегі жалғыз сенімді су көзі – Охо-дель-Муэрто болды, ол басты жолдан алыс жатқандықтан вагонмен жету қиын еді. Лагуна-дель-Муэрто немесе Энгл көлі жолға жақын орналасқан, бірақ көбінесе құрғақ болады. Жорнада – Чиуауа шөлінің экорегионындағы шөлдер мен ксерофиттік бұталы жерлер биомының ең солтүстік бөліктерінің бірі. Орташа биіктігі шамамен 1524,00 метрді құрайды.

Jornada del Muerto қазірге дейін көбінесе адам қоныстанбаған және дамылмаған күйде сақталған. Шөлдің оңтүстік аймағының шығысында орналасқан Жорнада бассейнінің LTER станциясы шөл экологиясын, жерді басқаруды, өсімдік физиологиясын және осымен байланысты тақырыптарды зерттеу үшін пайдаланылады.

Жанартаулық

Жорнада-дель-Мюерто жанартауы мен малпаис даласы шөлдің аймағы мен ойпатының солтүстік жағында орналасқан. Жорнада-дель-Мюерто вулканы – шамамен 760 000 жыл бұрын атқан қалқан тәрізді жанартау, оның биіктігі 1565 метрге жетеді. Жанартаудың лава ағыны үлкен Жорнада-дель-Мюерто малпаис лава даласын құрды. Бұл жарылыс баяу және қою а'а лавасын құйды, ол өте кедір-бұдыр беткейді қалдырды, одан өту қиын.

Климат

Америка ғарыш айлағының жанындағы Алеман ранчосының климаты Жорнада-дель-Муэрто климатына тән. Коппен классификациясы бойынша, Алеман ранчосының климаты шөл (BWk) және дала (BSk) климаттарының арасындағы шекаралық аймақта орналасқан.

Мәдениет тарихы

Солтүстік Жорнададағы Мокингберд Gap маңында палеоиндіандықтардың қоныстанғандығын көрсететін көптеген дәлелдер табылды. Археологтар тапқан оқ ұштары және басқа да қалдықтар Кловис мәдениетінің (шамамен б.з.б. 9000 ж.) және Фолсом мәдениетінің (шамамен б.з.б. 8000 ж.) мысалдары болып табылады. Жорнадада жауын-шашын шамамен б.з.б. 9000 жылы азая бастады, нәтижесінде палеоиндіандық мәдениеттердің іздері азайды. Жорнада 1598 жылы Хуан де Оньате отарлау миссиясы кезінде испандықтарға танымал болды. Оньате, кейінгі саяхатшылар сияқты, Рио-Грандеден гөрі Жорнаданы кесіп өтуді жөн көрді, себебі бұл маршрут қысқарақ және испан отарлаушыларының өгіздер тартқан арбаларымен және малдарымен жүруге ыңғайлы болды. Оньате Жорнаданы кесіп өтуге бес күнге жуық су аздықпен сапар шекті. 1670 жылы маршрут бойында неміс (испан тілінде alemán) сүйектері табылғаннан кейін бұл аймақ Jornada del Muerto деп аталды. Алеман – Жорнада арқылы өтетін жол бойындағы суарнасы және қонысқа ие болған жердің аты болды. "Жорнада дель Муэрто" арқылы өтіп, солтүстікке қарай саяхат жасаған алғашқы испандықтар жақсы дамыған егіншілікпен және бейбіт тірлік салтына ие болған Пуэбло тайпаларының қабырғалы ауылдарымен кездесті. 1598 жылы Jornada del Muerto арқылы алғашқы жорыстан кейін олар келген алғашқы Пуэблолардың бірін Сокорро (испан тілінде "көмек" немесе "қолдау") деп атады. 1680 жылы Пуэбло көтерілісі кезінде 2000 испандық қоныс салушы, оның ішінде Ислета және Сокорро Пуэблоларының индейлері, оңтүстікке қарай, Jornada del Muerto арқылы шегінуге мәжбүр болды. Аман қалғандар Рио-Гранде бойында, Эль-Пасо-дель-Норте маңында және оңтүстігінде қоныстанды, бұл "Солтүстікке өту" деп аталады, қазір Мексиканың Чиуауа штатындағы Сиудад-Хуарес қаласы мен АҚШ-тың Техас штатындағы Эль-Пасо қаласы арасында бөлінген. 1692 жылы Диего де Варгас жаңа қоныс салушылар тобын бастап, солтүстік Нью-Мексиконы қоныстандыру үшін Jornada del Muerto арқылы солтүстікке қарай жорық жасады. Жорнаданы атпен екі күнде немесе одан да аз уақытта кесіп өтуге болады, 1760 жылы Нью-Мексикоға сапары кезінде Епископ Тамарон баяндағандай. Парахе де Робледодан шығып, бес лига сапар шекті. 1860-1920 жылдары фермерлер Jornada del Muerto-да мал өсіруге тырысты, малға су үшін құдық қазды. Бірінші құдықты лейтенант Джон Мартин қазған, ол 20 ғасырдың соңында тасталған соңғы шаруашылықтардың бірі болып көрінеді.

Abundant evidence of Paleo Indian occupation has been found near Mockingbird Gap in the northern Jornada. The projectile points and other remains found by archaeologists are examples of the Clovis culture (c. 9000 BCE) and Folsom culture (c. 8000 BCE). Precipitation in the Jornada began to decline about 9000 BCE, resulting in less evidence of the presence of Paleo Indian cultures. The Jornada became well known to the Spanish in 1598 during the colonizing mission of Juan de Oñate. Oñate, as would later travelers, chose to cross the Jornada rather than follow the Rio Grande because the route was shorter and easier to traverse with the ox drawn carts and livestock of the Spanish colonists. It took five days of little water for Oñate to cross the Jornada. The Jornada del Muerto was named when the bones of a German (alemán in Spanish) were found in 1670 along the route. Aleman became the name of a watering and populated place along the route across the Jornada. After passing the "Jornada del Muerto" the earliest Spanish traveling north encountered the walled villages of the Pueblo dwellers, who had a well developed agriculture and a peaceable tradition. After the first crossing the Jornada del Muerto in 1598 they named one of the first pueblos they came to Socorro (Spanish for 'help' or 'assistance'). In 1680, during the Pueblo Revolt, 2,000 Spanish settlers, including Indians from the Isleta and Socorro Pueblos, were forced to retreat southward, across the Jornada del Muerto, The survivors resettled on the Rio Grande around and south of El Paso del Norte, 'the Pass to the North', which is now separated between the Mexican city of Ciudad Juárez, Chihuahua, and the U. S. city of El Paso, Texas. In 1692, Diego de Vargas led a new group of settlers north across the Jornada del Muerto to resettle northern New Mexico. On horseback the Jornada could be traversed in as little as two days, as described by Bishop Tamarón traveling north on his visitation to New Mexico in 1760. Leaving the Paraje de Robledo, traveling five leagues:

Homesteaders in the 1860s to 1920s tried to ranch in the Jornada del Muerto, digging wells for the cattle. The first well was at Aleman, dug by Lt. John Martin, and it appears to be the last of the homesteads to be abandoned at the end of the 20th century.

Жол

Jornada del Muerto жолы – Реал жолының солтүстікке қарай сапар шегіп, Рио-Грандеден Робледо Парахесінен, кейіннен Нью-Мексико штатының Лас-Крусестің солтүстігінде орналасқан Форт-Селденнің орнынан басталатын бөлігі. Ол солтүстікке қарай, батыстағы Селден таулары мен шығыстағы Дона-Ана таулары арасындағы кеңістік арқылы өтіп, Жорнада жазығына дейін созылды. Алысқа солтүстікке қарай жолға түсуден бұрын су бөшкелерін толтыру және малға су берудің соңғы мүмкіндігі Робледодан бес лига қашықтықта, өзеннен жарты лига жерде Рио-Грандеге көрінетін Парахе-де-Сан-Диего болды. Аймақтың жоғарғы жағында жол Фра-Кристобаль таулары мен Жорнада-дель-Муэрто жанартауының лава алаңы арасындағы Лава қақпасынан өтті. Жолдың сусыз бөлігі Рио-Грандедегі Парахе-де-Фрай-Кристобальде аяқталады, бірақ жол солтүстікке қарай өзен бойымен бес лигаға дейін жалғасты, бастапқыда Рио-Грандені кесіп өткен Жорнада-дель-Муэрто жанартауының лава даласының кішкентай бөлігі арқылы. Бұл үлкен лава даласының беті өте тегіс емес, сондықтан одан өту өте қиын. Жолдың бұл бөлігі Меса-дель-Контадероның оңтүстігіндегі Рио-Гранде бойындағы Парахе-дель-Контадероға жетті. Содан кейін ол Месаны айналып өтудің екі жолының бірімен – өзен бойымен немесе шығысқа қарай таулар арқылы 1780 жылдардан бері Валь-Верде деп аталатын Рио-Гранде өзенінің парахесі мен бродына дейін жетті. Кейіннен өте үлкен испан ранчосы құрылды және 1820 жылдардың басында Валь-Вердедегі өткелде үлкен хасиенда салынды. Алайда, 1826 жылы апачтардың шабуылдары мен шабуылдарының күшеюіне байланысты ол көп ұзамай тасталды. 1846 жылы майор Филип Сент-Джордж Кук және мормон батальоны Сан-Антонионың оңтүстігінде Рио-Гранде өзенінің батыс жағалауындағы ескі жолмен, қазіргі Хэтч, Нью-Мексиконың жанына жеткенше Куктың вагон жолы деп аталатын жолды құрды. Соғыс аяқталғаннан кейін және Калифорниядағы алтын ірілеуі басталғаннан кейін мыңдаған адамдар Рио-Гранде өзенінің батыс жағымен Кук жолымен Калифорнияға қарай сапар шекті. Мексика-Америка соғысының нәтижесінде Нью-Мексико аумағын американдықтар басып алғаннан кейін, Сан-Антониодан төменгі Рио-Грандедегі АҚШ армиясының елді мекендерін қорғау және саяхаттау басталды. Форт Конрад 1851 жылы өзеннің арғы жағында және Вальверде фордының солтүстігінде салынды, ал 1854 жылы Форт Крейг фордтан және Месадан бірнеше шақырым төмен, сондай-ақ батыс жағалауда орналасты. Форт Торн 1853 жылы Рио-Гранде өзенінің батыс жағалауында салынды. Ол Forty niners құрған Jornada жолынан басталатын жол Сан-Диего өткеліндегі Рио-Гранде өзенінен батыс жағалауға өтіп, Форт Торннан үш миль жоғары Кук жолымен кездесетін еді. Бұл жолдар Джорнада жолында және Форт-Крейг – Форт-Торн вагон жолында Рио-Гранде өзенінің батыс жағында Форт Торнға дейін қорғаныс қамтамасыз етті. Бұл жол сонымен қатар форттарды жабдықтау жолы болды. Армияның осы қорғанысы және жолды пайдаланудың жабдықтау колонналары төменгі Рио-Грандедегі жаңа мексикалық елді мекендердің пайда болуына әкелді, 1853 жылы Форт Торн маңындағы Санта-Барбара және 1859 жылы Форт Крейгтен оңтүстікке қарай 35 миль жердегі Сан-Игнасио де Аламоса. Қазір BNSF компаниясына тиесілі, ол Беленді Техастың Эль-Пасомен байланыстырады.

The Jornada del Muerto trail was that part of the Camino Real which when traveling northward departed from the Rio Grande from the Paraje de Robledo, later the site of Fort Selden, just north of Las Cruces, New Mexico. It passed northward up through a gap, between the Selden Hills on the west and Doña Ana Mountains to the east, on to the plain of the Jornada. The last opportunity for filling water barrels and watering stock before passing farther north was from the Paraje de San Diego overlooking the Rio Grande five leagues beyond Robledo and a half league from the River. At the upper end of the basin the trail was squeezed into the Lava Gate between the Fra Cristóbal Range and the Jornada del Muerto Volcano lava fields. The waterless portion of the trail ends at Paraje de Fray Cristóbal on the Rio Grande, but the trail continued north along the river for five leagues, across a small portion of the Jornada del Muerto Volcano lava fields, which originally reached across the Rio Grande. This large lava field has a very rough surface, making travel across it very difficult. This portion of the trail reached the paraje del Contadero along the Rio Grande south of the Mesa del Contadero. It then passed one of two ways around the Mesa, along the river or over the hills to its east, to a paraje and fords of the Rio Grande known as Val Verde from the 1780s. An extremely large Spanish rancho was later established and a large hacienda was built at the crossing at Val Verde in the early 1820s. However it was abandoned soon after under the pressure of Apache raids and attacks by 1826. In 1846, Major Philip St. George Cooke and the Mormon Battalion established a wagon road south of San Antonio on an old trail on the west bank of the Rio Grande as far as a few miles above the vicinity of modern Hatch, New Mexico, before turning west to make the route known as Cooke's Wagon Road. Soon after the war ended and the California Gold Rush began, thousands of people were following Cooke's road west to California down the west side of the Rio Grande. With the American acquisition of New Mexico Territory as a consequence of the Mexican American War, protection of settlements and travel by the U. S. Army on the lower Rio Grande below San Antonio began. Fort Conrad was established in 1851 across the river and a little north of the ford of Valverde, and it was replaced in 1854 by Fort Craig miles below the ford and the Mesa, also on the west bank. Fort Thorn was built on the west bank of the Rio Grande in 1853. It was located where a trail from the Jornada road, established by Forty niners, crossed the Rio Grande to the west bank at San Diego Crossing to meet Cooke's road three miles above Fort Thorn. These offered some protection on the Jornada road and also on the Fort Craig Fort Thorn Wagon Road down the west side of the Rio Grande to Fort Thorn. This road was also the route of supply for the forts. This Army protection, and the supply columns use of the road led to native New Mexican settlements on the lower Rio Grande, at Santa Barbara, near Fort Thorn in 1853 and San Ygnacio de Alamosa 35 miles south of Fort Craig in 1859. Now owned by BNSF, it connects Belen with El Paso, Texas.

Атомдық сынақ

1945 жылдың 16 шілдесінде Жорнада-дель-Муэрто ойпатының ең солтүстік бөлігіндегі «Тринити» ядролық сынақ алаңында алғашқы атомдық құрал жарылысы болды. «Тринитиден» кейін бір айдың ішінде «Кішкентай бала» деген атом бомбасы Жапонияның Хиросима қаласының үстінде жарылды.