Кіріспе

Буррел (Буррел, Мат) — Албанияның солтүстігіндегі қала, Тиранадан 91 км қашықтықта орналасқан. 2015 жылғы жергілікті басқару реформасы кезінде ол бөлімшеге айналып, Мать муниципалитетінің орталығы болды. Бұрын ол Мать ауданының орталығы еді. 2011 жылғы халық санауы бойынша халқы 10 862 адамды құрады.

Тарих

Соңғы археологиялық зерттеулер аймақтың палеолит дәуірінде қоныстанған халқын көрсететін әртүрлі іздерді анықтады. Мати аңғары барлық тарихи кезеңдерде адамдармен мекенделген. Ежелгі заманда аймақта түрлі иллириялық тайпалар, оның ішінде пирустар өмір сүрген. Б.з.д. II ғасырында аймақ римдіктердің бақылауына көшкен. Буррелдің белгілі тумасы – 1928 жылдан 1939 жылға дейін I Зог атпен таққа отырған албандардың тұңғыш королі Ахмет Зогу (шын аты Ахмет Зогули, кейін Ахмет Зогу деп өзгертілді; 8 қазан 1895 – 9 сәуір 1961). Ол бұрын 1922-1924 жылдары Албанияның премьер-министрі, ал 1925-1928 жылдары Албания президенті болған. Бір кезде Буррел қаласының көптеген көшелерін көркейтін алма ағаштарының көптігіне байланысты "алма қаласы" деп аталған. Алайда, коммунистік режим кезінде және үкімет ауысқаннан кейінгі аласапыранда, алма ағаштары пайда үшін немесе отын ретінде кесілді. Қазір қалада ондай алма ағаштары жоқтың қасы. Коммунистік Албания кезінде Буррел кеншілер қаласы болған, бірақ кен орындары жабылды, Буррел маңында ғана феррохром зауыты жұмыс істеп тұр. Косово қақтығысы кезінде Буррелге жақын жерде 2000 адамға арналған босқындар лагері орналастырылды. Оларға НАТО және АҚШ қарулі күштерінен азық-түлік, су және қажетті жабдықтар жеткізілді.

Демографиялық тарихы

Буррел (Бурджил) 1467 жылғы Османдық дефтерде Мати вилаетіндегі жергілікті албандар Кали Джерджи, Гжонима, Джерджи және Тодориге тиесілі елді мекен ретінде тіркелген. Ауылда барлығы алты шаңырау болды, олардың басшылары: Тануш Шурби, Абати Гердж, Андрия Ричи, Гердж Алекси, Петер Шпани және Гьон Скура.

Буррел түрмесі

Бұрын бұл қалада коммунистік режимнің ең қатыгез түрмелерінің бірі орналасқан, онда әдеттегі қылмыскерлермен қатар Башким Шеху, Фатос Лубонья сияқты саяси тұтқындар мен католик діни қызметкері Дом Симон Джубани да ұсталған. Тағы бір танымал тұтқын – Пьетер Арбнори болды, кейіннен ол еркін Албания парламентінің депутаты атанды. 28 жылдан астам уақыт қамауда болғандықтан, Арбнори "Балқан Манделасы" деп белгілі болды. Бұл ПСРА-ның еңбек лагерлерінің бірі еді. Саяси тұтқындар мемлекеттік төңкеріс жасауға тырысқандығы немесе коммунизмге қарсы үгіт-насихат жүргізгені үшін кемінде 20 жылға сотталды. Көбінесе олар түрмеде отырғанда қайтадан сотталды. Коммунистік режим құлағаннан кейін Албанияның Демократиялық партиясы түрмені жабылып, мұражай етіп айналдырды. Бірақ 1997 жылы Сали Бериша оны қайтадан түрме ретінде ашты.

Археология

Мати аймағы – нағыз археологиялық мұражай және иллирия мәдениетінің ежелгі алқабы. Дилавер Курти барлық ежелгі тарихи кезеңдердегі, Мати аймағының ғана емес, тіпті оны қоршаған аймақтардың мәдени дамуын көрсететін заттарды зерттеді. Бұл иллирия мәдениетін зерттеу үшін өте маңызды аймақ. Мати мұражайы – иллирия мәдениетінің шын меруерті, онда иллириялықтарға тиесілі көптеген артефакттар қойылған, сондай-ақ олар Дилавер Куртидің "Трашигиме Илиро Арбероре" кітабында көрсетіліп, талданған. Курти сонымен қатар ауылдарды аралап, этнографиялық материалдар мен фотосуреттер жинады, олар "Шениме Этнографиялық Непер Мати" және "Фоклор Нга Мати" кітаптарының негізін құрайды.

Спорт

Klubi Sportiv Burreli (KS Burreli) – Буррель қаласындағы албан футбол клубы. Оның үй стадионы – Лири Баллабани стадионы, сондай-ақ Буррели стадионы деп те аталады, оның сыйымдылығы 3000 көрерменге дейін. Клуб 1952 жылы "KS 31 Korriku Burrel" деген атпен құрылған және 1982 жылы алғаш рет Албания Бірінші лигасына қатысқан. 2022–2023 маусымында KS Burreli Kategoria e Parë-де ойнап, 10-шы орынды иеленді.