Кіріспе
Пиранья (/pɪˈrɑːnjə/, or /pɪˈrɑːnə/; piˈɾɐ̃ɲɐ, piˈɾaɲa) – Serrasalmidae тұқымдасына жататын немесе Characidae тетра тұқымдасының ішіндегі Serrasalminae қосалқы тұқымдасына жататын бірнеше тұщы су балығының жалпы атауы. Бұл балықтар Оңтүстік Америка өзендерінде, су тасқынына ұшырайтын жазықтарда, көлдерде және су қоймаларында мекендейді. Көптеген жағдайларда өте қатыгез жеңімпаз және негізінен балықтармен қоректенетін жануарлар ретінде сипатталғанымен, олардың тамақтану әдеттері кең ауқымды, сонымен қатар өсімдіктерді де жейді.
A piranha or piraña (/p//ᵻ/'/r//ɑː//n//j//ə//,// // //r//æ//n/, or /p//ᵻ/'/r//ɑː//n//ə/; piˈɾɐ̃ɲɐ, piˈɾaɲa) is any of a number of freshwater fish species in the family Serrasalmidae, or the subfamily Serrasalminae within the tetra family, Characidae in order Characiformes. These fish inhabit South American rivers, floodplains, lakes and reservoirs. Although often described as extremely predatory and mainly feeding on fish, their dietary habits vary extensively, and they will also take plant material,
Этимология
Атауы тупи халқынан және олардың тупи тілінен шыққан. Бұл сөз екі сөзден тұрады: пира – балық, саинха – тіс деген мағынаны білдіреді; дәл осы сөзді үндістер қайшыны сипаттау үшін де қолданады. Тағы бір мүмкін түбі – пира нья, бұл сөз тікелей "тістейтін балық" дегенді білдіреді. 18 ғасырдың ортасында португалдықтар бұл сөзді пираньяға айналдырды. Сонымен қатар, сөз pirá 'балық' және ánha 'кесу' (тупи гуарани тілінде бұл сөз 'жаман' немесе 'шайтан' деген мағынаны да білдіреді) сөздерінің қосылуынан пайда болған болуы мүмкін.
Таксономия және эволюция
Пираньялар Serrasalmidae тұқымдасына жатады, оның ішінде пакус сияқты көптеген нәрлерді жейтін балықтар да бар. Дәстүрлі түрде, Pristobrycon, Pygocentrus, Pygopristis және Serrasalmus төрт туысы ғана арнайы тістерінің ерекшелігіне байланысты нағыз пираньялар деп есептеледі. Алайда, жақында жасалған талдау көрсеткендей, пираньялар тобы монофилетикалық болса, оны Serrasalmus, Pygocentrus және Pristobrycon тұқымдасының бір бөлігімен шектеу керек, немесе Pygopristis, Catoprion және Pristobrycon striolatus түрлерін қоса кеңейту керек. Пигопристис, басқа үш пиранья тұқымдасынан гөрі Catoprion-ға жақын екені анықталды. Бірақ, көп жағдайда пиранья ұсталғаны туралы хабарлар паку балықтарын жаңылыс анықтау болып шығады (мысалы, қызыл ішті пакус немесе Piaractus brachypomus көбінесе қызыл ішті пиранья, яғни Pygocentrus nattereri деп қате түсіндіріледі). Пираньялар сондай-ақ Бангладештің оңтүстік-шығысындағы Каптаи көлінде де табылды. Пираньялардың осылай алысқа қалай тарағанын анықтау үшін зерттеулер жүргізілуде. Кейбір заңсыз экзотикалық балық сатушылардың оларды браконьерлерден жасыру үшін көлге жібергені болжануда. Пираньялар Қытайдағы Лицзян өзенінде де кездестірілді.
Өлшемі
Түрлеріне байланысты, көптеген пираньялар арасында өседі. Аз ғанасы ірірек өсе алады, ең ірісі – қызыл ішті пиранья, шамамен жетеді. Сан-Франциско пираньяларына дейін жетеді деген мәлімдемелер бар, бірақ ең үлкен расталған мысалдары одан әлдеқайда кішідірек. 8-10 миллион жыл бұрын өмір сүрген жойылған мегапиранья шамамен ұзындыққа жеткен, және мүмкін тіпті .
Морфология
Серрасалмус, Пристобрикон, Пигоцентр және Пигопристис түрлерін ерекше тіс құрылысымен оңай тануға болады. Барлық пираньялардың жоғарғы және төменгі жақтарында бір қатар өткір тістері болады. Тістер тығыз орналасқан және кішігірім тілімдер арқылы бірімен-бірі байланысқан, олардың көмегімен тез тесіп және кесіп тастауға болады. Жеке тістер әдетте кең үшбұрышты, сүйір және пышақ тәрізді (жазық профильді) болады. Тілімдер санының айырмашылығы шамалы. Көптеген түрлерде тістер үш тілімді, ортаңғы тілімі үлкенірек болып, жеке тістерді айқын үшбұрышты етіп көрсетеді. Алайда, Pygopristis (пигопристис) бес тілімді тістерге ие, онда ортаңғы тілімі қалған тілімдерден көбінесе аздап ғана үлкен болады.
Тынығу қабілеті
Пираньялар сүйекті балықтардың ішіндегі ең күшті тістейтіндердің бірі. Дененің салмағына шаққанда, қара пиранья (Serrasalmus rhombeus) омыртқалы жануарлар арасында өлшенген ең күшті тістеудің бірін көрсетеді. Бұл өте күшті және қауіпті тістеуді үлкен жақ бұлшықеттері (жақ аша жабу бұлшықеттері) жасайды, олар жақтың ұшына тығыз бекітілген, пираньяға күш өндіруге жылдамдыққа қарағанда артықшылық беретін механикалық тиімділік сыйлайды. Мықты жақтары және ұсақ тісті тістері оларды етті жыртуға өте жақсы дайындаған.
Экология
Пираньялар экологиясы мен мінез-құлқы нақты түрлеріне байланысты кең ауқымда өзгереді. Кейбір түрлер ірі топтарда кездесе алады, ал қалғандары жалғыз немесе шағын топтарда болады. Пираньялардың тамақтанатыны туралы мәліметтерде басқа омыртқалы жануарлар (сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар), омыртқасыз жануарлар (жәндіктер, қабықшалылар), жемістер, тұқымдар, жапырақтар және шөптесін қалдықтар бар. Жи-Парана (Мачадо) өзенінде 250-ден астам Serrasalmus rhombeus балығының асқазан құрамын зерттеуде, маусымға байланысты 75%-дан 81%-ға дейін балықтан, ал шамамен 10%-ы жеміс немесе тұқымнан тұрды.
Адамдармен қарым-қатынасы
Пиранья тістері көбінесе құрал ретінде қолданылады (мысалы, ағаш өңдеуге немесе шаш қиюға) немесе басқа құралдарды жетілдіру үшін (мысалы, сүйек ұштарды немесе жебелерді қайрау үшін). Мұндай практика Оңтүстік Американың бірнеше тайпалары арасында белгілі, оның ішінде Бразилиядағы Камайура және Шаванте тайпалары, сондай-ақ Боливиядағы Пакауара тайпасы арасында кездеседі. Пираньялар тағам ретінде де танымал, алайда балықшылар үшін олар көбінесе зиянды, себебі олар жемді ұрлайды, ауланған балықты жейді, балық аулау құралдарын бүлдіреді және жасанды түрде ұсталғанда шағуға тырысады. Аквариумдарда ең көп кездесетін пиранья – Pygocentrus nattereri, яғни қызыл ішті пиранья. Пираньяларды толық бойға жеткен немесе жас, көбінесе саусақ тырнағынан да кішкентай күйінде сатып алуға болады. Pygocentrus nattereri пираньяларын жеке немесе кемінде төрттен тұратын топта ұстаған дұрыс, себебі олардың арасындағы қақтығыстар жиі болады, нәтижесінде әлсіз балықтар тірі қала алмайды, ал үлкен топта ұсталғанда бұл құбылыс одан да кеңірек тарайды. Бұрынғы шабуылдың салдарынан бір көзі жоқ пираньяға кездесу де сирек емес.
Шабуылдар
Бұқаралық ақпарат құралдарында пираньялар өте қауіпті деп сипатталғанымен, олар көбінесе адамдар үшін күдікті тудырмайды. Дегенмен, шабуылдар болып тұрады, әсіресе пираньялар стресс жағдайында, мысалы, құрғақ маусымда су деңгейі төмендеп, азық-түлік аз болған кезде, тығыз топтасқанда. Балықшыларға жақын жүзу, балықтардың күресуінен және суда жем болуынан туындаған қозғалыс шабуыл қаупін арттырады. Мұндай аймақтардағы жағажайлар кейде кедергілермен қоршалады. Пираньялардың адамға жасаған шабуылдарының көпшілігі аяқтар мен қолдарға жеңіл жарақаттар келтіреді, бірақ кейде олар ауыррақ болып, өте сирек жағдайда өлімге әкелуі мүмкін. Сан-Паулу штатында 2009 жылы Тиете өзенінде болған шабуылдар нәтижесінде 15 адам жеңіл жарақат алды. 2011 жылы Бразилияның Пиауи штатындағы Хосе-де-Фретас қаласында тағы бір шабуыл болды, оның салдарынан 100 адам саусақтары мен өкшелеріне тиген шағыстардан емделді. 2013 жылдың 25 желтоқсанында Аргентинаның Росарио қаласында 70-тен астам адамға шабуыл жасалып, қолдары мен аяқтарына жарақат алды. 2011 жылы Боливияның Росарио-дель-Ята қаласында 18 жастағы мас ер адам шабуылға ұшырап, қаза тапты. 2012 жылы Бразилияда 5 жасар қыз пираньялардың тобынан шабуылға ұшырап, қаза тапты. 2015 жылдың қаңтар айында Монте-Алегреде (Бразилия) отбасының қайығы құлағаннан кейін 6 жасар қыздың денесінде пиранья тістеген белгілер табылған. Адамдарға қатысты өлімге әкелетін шабуылдар сирек болғанымен, пираньялар суға батып кеткендер сияқты, қаза тапқан адамдардың денелерін жеуге дайын.
Беделі
Пиранаялар туралы әр түрлі әңгімелер бар, мысалы, олар бірнеше секунд ішінде адам денесін немесе ірі қара малды сүйекке дейін жеп қояды дейді. Бұл аңыздар әсіресе қызыл ішті пираная туралы айтылған. Пирания ерітіндісі, яғни күкірт қышқылы мен сутек пероксидінен құралған, органикалық заттарды күшті ерітетін қауіпті қоспа, атын осы пираная балықтарына байланысты тараған аңыздардан алған. Жиі кездесетін қате пікір – олар қанды сезіп келеді және тек ет жейді деген сенім. Бразилия аңызындағы "пираная малдары" өзенді жоғары жылдамдықпен шарпып, суға бірінші кірген малды шабуылдап, қалғандарына өзеннен өтуге жол береді делінеді. Бұл аңыздар Хельдер Квироз бен Энн Магурранның зерттеулері арқылы жоққа шығарылды және Biology Letters журналында жарияланды.
Теодор Рузвельт есептері
1913 жылы АҚШ-тың бұрынғы президенті Теодор Рузвельт Бразилияға келгенде, ол Амазонка тропикалық орманында аң аулау сапарына шықты. Амазонка өзенінің жағасында тұрған ол, жергілікті балықшылардың көрсеткен керемет көрінісіне куә болды. Олар өзеннің бір бөлігін тоғытып, пираняларды бірнеше күн бойы аштырып, содан кейін суға сиырды лақтырып жіберді. Сиыр ашыққан пиранялардың бірінен соң бірі шабуылына ұшырап, тез арада сүйек қалды. Рузвельт кейіннен 1914 жылы жарық көрген «Бразилияның жабайы табиғаты арқылы» атты кітабында пираняларды қатыгез жаратылыстар деп сипаттады.