Кіріспе

Джон Элиот (шамамен 1604 – 21 мамыр 1690) – америкалық үндістерге пуритан миссионері, оны кейбір адамдар «үндістерге елші» деп атады және 1645 жылы Массачусетс шығанағындағы колонияда Роксбери латын мектебін құрды. 1660 жылы ол Элиоттың үндістер Киелі кітабын масачусеттік үнді тіліне аударудың ауқымды жұмысын аяқтады, одан екі мыңнан астам толық түсқақталған дана шығарды.

Ерте өмір және білім

Элиот Англияның Гертфордшир графтығындағы Видфорд қаласында дүниеге келді және бала кезінде Назингте өмір сүрді. Ол Кембридж университетінің Иисус колледжінде білім алды. Колледжді бітірген соң Томас Хукердің Литтл Баддоудағы жеке мектепте көмекшісі болды. Хукер Нидерландыға қашуға мәжбүр болғаннан кейін, Элиот Массачусетс штатының Бостон қаласына көшіп барды, «Лион» кемесінде капеллан ретінде сапарды ұйымдастырып, 3 қарашада 1631 жылы келді. Элиот Роксберидегі Бірінші шіркеуде пастор және «оқытушы ақсақал» қызметін атқарды. 1645 жылы Элиот Роксбери латын мектебін құрды. Ол және әріптестері Томас Велд (сонымен қатар Роксбериден), Томас Мейхью (Марта Виньярдтан) және Ричард Мэтер (Дорчестерден) британдық Солтүстік Америка колонияларында (1640 ж.) жарық көрген алғашқы кітап – Бей Забур кітабын редакциялады. 1649 жылдан 1674 жылға дейін Сэмюэл Данфорт Роксберидегі Элиоттың діни қызметіне көмектесті. Ол Роксберидегі Бірінші шіркеуде алпыс жыл бойы оқытушы болып жұмыс істеді және қырық жыл бойы олардың жалғыз пасторы болды. Роксберидегі алғашқы қырық жылда Элиот Метингхаус төбесіндегі, сабанмен жабылған шатыры және сыланған қабырғалары бар, 6 метрге 30 метр көлемдегі жиналыс үйінде уағыз айтты. Элиот Роксбери грамматикалық мектебін құрды және оның дамуы үшін көп еңбек етті.

Массачусет тілінің қолданылуы

Америка үндістеріне уағыз айтудың басты кедергісі тіл болды. Бұл міндетті орындауда Элиот жас үндіні өзіне көмекші ретінде алды және Ричард Колликотт есімді ағылшынның қызметінде болды. Джон Элиот: «Ол маған сөздерді үйретуге және аудармашы болып жұмыс істеуге алғашқы болып көмектескен адам болды» деді. 1646 жылы Доречестер Миллсте Элиот үндістерге (Кутшамекин жетекшілігінде) уағыз айтуға алғаш рет тырысқанда, ол сәтсіздікке ұшырады және олар «оған ешқандай назар бермеді, менің сөзімнен жалықты және жеңілтексіздік танытты» деді.

Миссионерлік мансап

Элиоттың қызметі Массачусет және басқа да алгонкин үндістерін дінге айналдыруға бағытталған. Осыған орай, Элиот Киелі кітапты массачусет тіліне аударып, 1663 жылы «Мамуссе Ууннеетупанатаму ап Библум Бог» деп жариялады. Бұл Батыс жарты шарда басылған алғашқы толық Киелі кітап болды; Сэмюэл Грин мен Мармадук Джонсон Британдық Америка колонияларында алғашқы баспа машинасымен 1000 дана басып шығарды. Бұл Киелі кітапты басып шығаруға жергілікті халықтар, соның ішінде нипмук Джеймс (Воуау) баспашысы да қатысты. 1666 жылы Элиот «Индия грамматикасы басталды» атты еңбегін жариялады, бұл да Массачусет тіліне қатысты. Миссионер ретінде Элиот алгонкин үндістерін жоспарланған қалаларға біріктіруге тырысты, осылайша оларды христиандық қоғамды қайта құруға талпындырды. Бір кезде «Дұға ететін үндістер» деп аталатын 14 қала болды, олардың ең жақсы құжатталғандары Массачусетс штатындағы Натикте болды. Басқа да дұға ететін үнді қалалары: Литтлтон (Нашоба), Лоуэлл (Уэмессит, бастапқыда Челмсфордтың бір бөлігі ретінде қосылды), Графтон (Хасанамессит), Марлборо (Окоммакамесит), Хопкинтонның бір бөлігі, қазір Ашленд қаласына (Макункокоаг), Кантонға (Пункапоаг) және Мендон-Уксбридж (Вацентуг). «Дұға ететін қалалар» туралы мәліметтерді XVII ғасырдағы қоныс аударушылар, соның ішінде Дэниел Гукин жазған. 1662 жылы Элиот «Скуиншпеук плантациясы» үшін Нипмук үндістерімен Мендонға арналған келісімге қол қоюға куә болды. Элиоттың жақсы ниеттерін оның шекаралық дауға қатысты Дедхам қаласы мен Натик үндістеріне қарсы заңдық іске араласуынан көруге болады. Дедхемнің шағымдарына жауап беруден басқа, Элиот колонияның мақсаты алгонкин халқына пайда әкелу екенін айтты. Элиот сонымен қатар «Христиандық одақтастық: немесе Иса Мәсіхтің көтеріліп келе жатқан патшалығының азаматтық саясаты» атты кітабын жазды. Бұл американдықтар жазған саясатты зерттеуге арналған алғашқы кітап, сонымен қатар Солтүстік Американың мемлекеттік бірлігі тыйым салған алғашқы кітап болып саналады. 1640 жылдардың аяғында жазылған және 1659 жылы Англияда жарияланған бұл кітапта Элиоттың индейлерді дінге айналдырған жүйесіне негізделген азаматтық үкіметтің жаңа моделі ұсынылған, ол өз кезегінде Мұсаның исраилдіктердің арасындағы үкіметіне негізделген (Шығу 18). Элиот «Англия Тажының жалғыз заңды мұрагері – Мәсіх» деп мәлімдеді және Англияда және бүкіл әлемде сайланған теократияны шақырды. Англия королі Карл II таққа отырғанда, бұл кітап Массачусетс колониясын масқара етті. 1661 жылы Бас сот Элиотты ашық түрде бас тартуға және кешірім сұрауға мәжбүр етті, кітапты тыйым салды және барлық көшірмелерін жоюға бұйрық берді. 1709 жылы Массачусет Киелі кітабының арнайы басылымын Эксперимент Мейхью мен Томас Принс бірігіп жазды, онда үнді сөздері бір бағанда, ал ағылшын сөздері қарсы бағанда келтірілген. 1709 жылы шыққан Массачусет Киелі кітабы Массачусет Забур кітабы деп те аталады. Бұл 1709 жылғы басылым, Элиоттың үнділік Киелі кітаптары сияқты, Женевалық Киелі кітапқа негізделген.

Отбасы

Джон Элиот 1632 жылдың қыркүйегінде Ханна Мамфордқа үйленді, бұл "Роксбери тұрғындарының некелері" тізіліміндегі алғашқы жазба болды. Олардың алты баласы болды – бес ұл және бір қыз. Олардың қызы Ханна Элиот Хаббакук Гловерге тұрмысқа шықты. Олардың ұлы Джон Элиот кіші Ньютон қаласындағы Бірінші Христиан шіркеуінің алғашқы пасторы болды. Тағы бір ұлы, Джозеф Элиот, Коннектикут штатының Гилфорд қаласында пастор болды, кейіннен белгілі ауыл шаруашылығы жазушысы және пастор болған Джаред Элиотты әке болды. Джон Элиоттың қарындасы Мэри Элиот Америкадағы Пейсон әулетін құрған Эдвард Пейсонға тұрмысқа шықты, және ол Рев. Эдвард Пейсонның бес атасы болды. Ол сондай-ақ Коннектикут округінің АҚШ прокуроры Льюис Э. Стэнтонның да атасы болды. Ол Бэкон әулетімен туыс.

Өлім

Элиот 1690 жылы 85 жасында қайтыс болды, соңғы сөздері "қош келдің, қуаныш!" болды. Оның ұрпақтары Бостон брахмандарының бір тармағын құрады. Массачусетс штатының Роксбери қаласындағы тарихи зиратқа Элиот зираты деген ат берілді.

Мұра

Натик оны Бейконнің тегін кітапханасының аумағындағы ескерткішпен еске алады. Массачусетс штатының Нидхэм қаласында 1956 жылы құрылған Джон Элиот бастауыш мектебі оның есімімен аталған. Пуритандық "еске алушы" Коттон Мэзер оның миссионерлік қызметін Жаңа Англия пуритандық идеалдарының ең жарқын мысалы деп атады. Уильям Кэри Элиотты апостол Пауыл мен Дэвид Брайнерд (1718–1747) қатарлы "қастерлі батырлар" және "ынталандырушылар" деп санады, олар туралы "Жылынаушылар" (1792) атты маңызды еңбегінде жазған. 1689 жылы ол Роксберидің Ямайка Плейн ауданындағы (қазір Бостонның тарихи ауданы) Элиот мектебін қолдау үшін жер сыйлады. 1676 жылы мектеп салу үшін жер сыйлаған тағы екі пуритан болған, бірақ интернат студенттеріне әсіресе көмек қажет болды. Элиоттың сыйлығы мектептің (оның құрметіне аталған) қара және американдық студенттерді кемсітпестен қабылдауын талап етті, бұл сол кезде өте сирек кездесетін жағдай еді. Мектеп бүгінде дерлік бастапқы орналасқан жеріне жақын орналасқан, барлық этникалық топтардан студенттерді қабылдайды, сонымен қатар өмір бойы білім беруге мүмкіндік береді. Мэн штатының Элиот қаласы, Массачусетс штатында құрылған кезде Джон Элиоттың есімімен аталған. Элиот "Альтернативті тарих" сериясының антологиясы "1632" жинағында "1637: Хаос жағалауы" атты туындысында пайда болады. Оның әйелі алғашқы баласын дүниеге келтіргеннен кейін көп ұзамай, он үш колонияға шабуыл жасаған француз әскерлерінің қолынан қаза табады. Уақыт саяхатшылары тобы Элиотқа олар келген әлем туралы кітап әкеледі, осы кітап арқылы Элиот өзінің көптеген еңбектерінің оның әріптес колонистері тарапынан қаншалықты жойылғанын біледі, содан кейін ол миссионерлік қызметін өзгертуге кіріседі, бұл өзгертулер тума американдық жандардың бұрынғы уақытта кездесетін опасыздыққа ұшырауына жол бермеуге бағытталған.