Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Джон Элиот (шамамен 1604 – 21 мамыр 1690) – америкалық үндістерге пуритан миссионері, оны кейбір адамдар «үндістерге елші» деп атады және 1645 жылы Массачусетс шығанағындағы колонияда Роксбери латын мектебін құрды. 1660 жылы ол Элиоттың үндістер Киелі кітабын масачусеттік үнді тіліне аударудың ауқымды жұмысын аяқтады, одан екі мыңнан астам толық түсқақталған дана шығарды.
Puritan missionary to the American Indians
John Eliot (c. 1604 – 21 May 1690) was a Puritan missionary to the American Indians who some called "the apostle to the Indians" and the founder of Roxbury Latin School in the Massachusetts Bay Colony in 1645. In 1660 he completed the enormous task of translating the Eliot Indian Bible into the Massachusett Indian language, producing more than two thousand completed copies.
Ерте өмір және білім
Элиот Англияның Гертфордшир графтығындағы Видфорд қаласында дүниеге келді және бала кезінде Назингте өмір сүрді. Ол Кембридж университетінің Иисус колледжінде білім алды. Колледжді бітірген соң Томас Хукердің Литтл Баддоудағы жеке мектепте көмекшісі болды. Хукер Нидерландыға қашуға мәжбүр болғаннан кейін, Элиот Массачусетс штатының Бостон қаласына көшіп барды, «Лион» кемесінде капеллан ретінде сапарды ұйымдастырып, 3 қарашада 1631 жылы келді. Элиот Роксберидегі Бірінші шіркеуде пастор және «оқытушы ақсақал» қызметін атқарды. 1645 жылы Элиот Роксбери латын мектебін құрды. Ол және әріптестері Томас Велд (сонымен қатар Роксбериден), Томас Мейхью (Марта Виньярдтан) және Ричард Мэтер (Дорчестерден) британдық Солтүстік Америка колонияларында (1640 ж.) жарық көрген алғашқы кітап – Бей Забур кітабын редакциялады. 1649 жылдан 1674 жылға дейін Сэмюэл Данфорт Роксберидегі Элиоттың діни қызметіне көмектесті. Ол Роксберидегі Бірінші шіркеуде алпыс жыл бойы оқытушы болып жұмыс істеді және қырық жыл бойы олардың жалғыз пасторы болды. Роксберидегі алғашқы қырық жылда Элиот Метингхаус төбесіндегі, сабанмен жабылған шатыры және сыланған қабырғалары бар, 6 метрге 30 метр көлемдегі жиналыс үйінде уағыз айтты. Элиот Роксбери грамматикалық мектебін құрды және оның дамуы үшін көп еңбек етті.
Eliot was born in Widford, Hertfordshire, England, and lived at Nazeing as a boy. He attended Jesus College, Cambridge. After college, he became assistant to Thomas Hooker at a private school in Little Baddow, Essex. After Hooker was forced to flee to the Netherlands, Eliot emigrated to Boston, Massachusetts, arranging passage as chaplain on the ship Lyon and arriving on 3 November 1631. Eliot became minister and "teaching elder" at the First Church in Roxbury. In 1645, Eliot founded the Roxbury Latin School. He and fellow ministers Thomas Weld (also of Roxbury), Thomas Mayhew of Martha's Vineyard, and Richard Mather of Dorchester, are credited with editing the Bay Psalm Book, the first book published in the British North American colonies (1640). From 1649 to 1674, Samuel Danforth assisted Eliot in his Roxbury ministry. He was the teacher at The First Church in Roxbury for sixty years and was their sole pastor for forty years. For the first forty years in Roxbury, Eliot preached in the 20 foot by 30 foot meetinghouse with thatched roof and plastered walls that stood on Meetinghouse Hill. Eliot founded the Roxbury Grammar School and he worked hard to keep it prosperous and relevant.
Массачусет тілінің қолданылуы
Америка үндістеріне уағыз айтудың басты кедергісі тіл болды. Бұл міндетті орындауда Элиот жас үндіні өзіне көмекші ретінде алды және Ричард Колликотт есімді ағылшынның қызметінде болды. Джон Элиот: «Ол маған сөздерді үйретуге және аудармашы болып жұмыс істеуге алғашқы болып көмектескен адам болды» деді. 1646 жылы Доречестер Миллсте Элиот үндістерге (Кутшамекин жетекшілігінде) уағыз айтуға алғаш рет тырысқанда, ол сәтсіздікке ұшырады және олар «оған ешқандай назар бермеді, менің сөзімнен жалықты және жеңілтексіздік танытты» деді.
The chief barrier to preaching to the American Indians was language. To help him with this task, Eliot relied on a young Indian and became a servant of an Englishman named Richard Collicott. John Eliot said, "he was the first that I made use of to teach me words, and to be my interpreter." The first time Eliot attempted to preach to Indians (led by Cutshamekin) in 1646 at Dorchester Mills, he failed and said that they, "gave no heed unto it, but were weary and despised what I said."
Миссионерлік мансап
Элиоттың қызметі Массачусет және басқа да алгонкин үндістерін дінге айналдыруға бағытталған. Осыған орай, Элиот Киелі кітапты массачусет тіліне аударып, 1663 жылы «Мамуссе Ууннеетупанатаму ап Библум Бог» деп жариялады. Бұл Батыс жарты шарда басылған алғашқы толық Киелі кітап болды; Сэмюэл Грин мен Мармадук Джонсон Британдық Америка колонияларында алғашқы баспа машинасымен 1000 дана басып шығарды. Бұл Киелі кітапты басып шығаруға жергілікті халықтар, соның ішінде нипмук Джеймс (Воуау) баспашысы да қатысты. 1666 жылы Элиот «Индия грамматикасы басталды» атты еңбегін жариялады, бұл да Массачусет тіліне қатысты. Миссионер ретінде Элиот алгонкин үндістерін жоспарланған қалаларға біріктіруге тырысты, осылайша оларды христиандық қоғамды қайта құруға талпындырды. Бір кезде «Дұға ететін үндістер» деп аталатын 14 қала болды, олардың ең жақсы құжатталғандары Массачусетс штатындағы Натикте болды. Басқа да дұға ететін үнді қалалары: Литтлтон (Нашоба), Лоуэлл (Уэмессит, бастапқыда Челмсфордтың бір бөлігі ретінде қосылды), Графтон (Хасанамессит), Марлборо (Окоммакамесит), Хопкинтонның бір бөлігі, қазір Ашленд қаласына (Макункокоаг), Кантонға (Пункапоаг) және Мендон-Уксбридж (Вацентуг). «Дұға ететін қалалар» туралы мәліметтерді XVII ғасырдағы қоныс аударушылар, соның ішінде Дэниел Гукин жазған. 1662 жылы Элиот «Скуиншпеук плантациясы» үшін Нипмук үндістерімен Мендонға арналған келісімге қол қоюға куә болды. Элиоттың жақсы ниеттерін оның шекаралық дауға қатысты Дедхам қаласы мен Натик үндістеріне қарсы заңдық іске араласуынан көруге болады. Дедхемнің шағымдарына жауап беруден басқа, Элиот колонияның мақсаты алгонкин халқына пайда әкелу екенін айтты. Элиот сонымен қатар «Христиандық одақтастық: немесе Иса Мәсіхтің көтеріліп келе жатқан патшалығының азаматтық саясаты» атты кітабын жазды. Бұл американдықтар жазған саясатты зерттеуге арналған алғашқы кітап, сонымен қатар Солтүстік Американың мемлекеттік бірлігі тыйым салған алғашқы кітап болып саналады. 1640 жылдардың аяғында жазылған және 1659 жылы Англияда жарияланған бұл кітапта Элиоттың индейлерді дінге айналдырған жүйесіне негізделген азаматтық үкіметтің жаңа моделі ұсынылған, ол өз кезегінде Мұсаның исраилдіктердің арасындағы үкіметіне негізделген (Шығу 18). Элиот «Англия Тажының жалғыз заңды мұрагері – Мәсіх» деп мәлімдеді және Англияда және бүкіл әлемде сайланған теократияны шақырды. Англия королі Карл II таққа отырғанда, бұл кітап Массачусетс колониясын масқара етті. 1661 жылы Бас сот Элиотты ашық түрде бас тартуға және кешірім сұрауға мәжбүр етті, кітапты тыйым салды және барлық көшірмелерін жоюға бұйрық берді. 1709 жылы Массачусет Киелі кітабының арнайы басылымын Эксперимент Мейхью мен Томас Принс бірігіп жазды, онда үнді сөздері бір бағанда, ал ағылшын сөздері қарсы бағанда келтірілген. 1709 жылы шыққан Массачусет Киелі кітабы Массачусет Забур кітабы деп те аталады. Бұл 1709 жылғы басылым, Элиоттың үнділік Киелі кітаптары сияқты, Женевалық Киелі кітапқа негізделген.
An important part of Eliot's ministry focused on the conversion of Massachusett and other Algonquian Indians. Accordingly, Eliot translated the Bible into the Massachusett language and published it in 1663 as Mamusse Wunneetupanatamwe Up Biblum God. It was the first complete Bible printed in the Western hemisphere; Samuel Green and Marmaduke Johnson printed 1,000 copies on the first printing press in British American colonies. Indigenous people including the Nipmuc James Printer (Wowaus) engaged in the creation of this Bible. In 1666, Eliot published "The Indian Grammar Begun", again concerning the Massachusetts language. As a missionary, Eliot strove to consolidate the Algonquian Indians in planned towns, thereby encouraging them to recreate a Christian society. At one point, there were 14 towns of so called "Praying Indians", the best documented being at Natick, Massachusetts. Other praying Indian towns included: Littleton (Nashoba), Lowell (Wamesit, initially incorporated as part of Chelmsford), Grafton (Hassanamessit), Marlborough (Okommakamesit), a portion of Hopkinton that is now in the Town of Ashland (Makunkokoag), Canton (Punkapoag), and Mendon Uxbridge (Wacentug). The "Praying Towns" were recorded by seventeenth century settlers including Daniel Gookin. In 1662, Eliot witnessed the signing of the deed for Mendon with Nipmuck Indians for "Squinshepauk Plantation". Eliot's better intentions can be seen in his involvement in the legal case, The Town of Dedham v. The Indians of Natick, which concerned a boundary dispute. Besides answering Dedham's complaint point by point, Eliot stated that the colony's purpose was to benefit the Algonquian people. Eliot also wrote The Christian Commonwealth: or, The Civil Policy Of The Rising Kingdom of Jesus Christ, considered the first book on politics written by an American, as well as the first book to be banned by a North American governmental unit. Written in the late 1640s, and published in England in 1659, it proposed a new model of civil government based on the system Eliot instituted among the converted Indians, which was based in turn on the government Moses instituted among the Israelites in the wilderness (Exodus 18). Eliot asserted that "Christ is the only right Heir of the Crown of England," and called for an elected theocracy in England and throughout the world. The accession to the throne of Charles II of England made the book an embarrassment to the Massachusetts colony. In 1661 the General Court forced Eliot to issue a public retraction and apology, banned the book and ordered all copies destroyed. In 1709 a special edition of the Massachusett Bible was co authored by Experience Mayhew and Thomas Prince with the Indian words in one column and the English words in the opposite column. The 1709 Massachusett Bible text book is also referred to as the Massachusett Psalter. This 1709 edition is based on the Geneva Bible, like the Eliot Indian Bible.
Отбасы
Джон Элиот 1632 жылдың қыркүйегінде Ханна Мамфордқа үйленді, бұл "Роксбери тұрғындарының некелері" тізіліміндегі алғашқы жазба болды. Олардың алты баласы болды – бес ұл және бір қыз. Олардың қызы Ханна Элиот Хаббакук Гловерге тұрмысқа шықты. Олардың ұлы Джон Элиот кіші Ньютон қаласындағы Бірінші Христиан шіркеуінің алғашқы пасторы болды. Тағы бір ұлы, Джозеф Элиот, Коннектикут штатының Гилфорд қаласында пастор болды, кейіннен белгілі ауыл шаруашылығы жазушысы және пастор болған Джаред Элиотты әке болды. Джон Элиоттың қарындасы Мэри Элиот Америкадағы Пейсон әулетін құрған Эдвард Пейсонға тұрмысқа шықты, және ол Рев. Эдвард Пейсонның бес атасы болды. Ол сондай-ақ Коннектикут округінің АҚШ прокуроры Льюис Э. Стэнтонның да атасы болды. Ол Бэкон әулетімен туыс.
John Eliot married Hanna Mumford in September 1632, the first entry in the "Marages of the Inhabitants of Roxbury" record. They had six children, five sons and one daughter. Their daughter Hannah Eliot married Habbakuk Glover Their son, John Eliot, Jr., was the first pastor of the First Church of Christ in Newton, Another son, Joseph Eliot, became a pastor in Guilford, Connecticut, and later fathered Jared Eliot, a noted agricultural writer and pastor. John Eliot's sister, Mary Eliot, married Edward Payson, founder of the Payson family in America, and great great grandfather of the Rev. Edward Payson. He was also an ancestor of Lewis E. Stanton a United States attorney for the District of Connecticut. He is related to the Bacon family.
Өлім
Элиот 1690 жылы 85 жасында қайтыс болды, соңғы сөздері "қош келдің, қуаныш!" болды. Оның ұрпақтары Бостон брахмандарының бір тармағын құрады. Массачусетс штатының Роксбери қаласындағы тарихи зиратқа Элиот зираты деген ат берілді.
Eliot died in 1690, aged 85, his last words being "welcome joy!" His descendants became one branch of a Boston Brahmin family. The historic cemetery in Roxbury, Massachusetts, was named Eliot Burying Ground.
Мұра
Натик оны Бейконнің тегін кітапханасының аумағындағы ескерткішпен еске алады. Массачусетс штатының Нидхэм қаласында 1956 жылы құрылған Джон Элиот бастауыш мектебі оның есімімен аталған. Пуритандық "еске алушы" Коттон Мэзер оның миссионерлік қызметін Жаңа Англия пуритандық идеалдарының ең жарқын мысалы деп атады. Уильям Кэри Элиотты апостол Пауыл мен Дэвид Брайнерд (1718–1747) қатарлы "қастерлі батырлар" және "ынталандырушылар" деп санады, олар туралы "Жылынаушылар" (1792) атты маңызды еңбегінде жазған. 1689 жылы ол Роксберидің Ямайка Плейн ауданындағы (қазір Бостонның тарихи ауданы) Элиот мектебін қолдау үшін жер сыйлады. 1676 жылы мектеп салу үшін жер сыйлаған тағы екі пуритан болған, бірақ интернат студенттеріне әсіресе көмек қажет болды. Элиоттың сыйлығы мектептің (оның құрметіне аталған) қара және американдық студенттерді кемсітпестен қабылдауын талап етті, бұл сол кезде өте сирек кездесетін жағдай еді. Мектеп бүгінде дерлік бастапқы орналасқан жеріне жақын орналасқан, барлық этникалық топтардан студенттерді қабылдайды, сонымен қатар өмір бойы білім беруге мүмкіндік береді. Мэн штатының Элиот қаласы, Массачусетс штатында құрылған кезде Джон Элиоттың есімімен аталған. Элиот "Альтернативті тарих" сериясының антологиясы "1632" жинағында "1637: Хаос жағалауы" атты туындысында пайда болады. Оның әйелі алғашқы баласын дүниеге келтіргеннен кейін көп ұзамай, он үш колонияға шабуыл жасаған француз әскерлерінің қолынан қаза табады. Уақыт саяхатшылары тобы Элиотқа олар келген әлем туралы кітап әкеледі, осы кітап арқылы Элиот өзінің көптеген еңбектерінің оның әріптес колонистері тарапынан қаншалықты жойылғанын біледі, содан кейін ол миссионерлік қызметін өзгертуге кіріседі, бұл өзгертулер тума американдық жандардың бұрынғы уақытта кездесетін опасыздыққа ұшырауына жол бермеуге бағытталған.
Natick remembers him with a monument on the grounds of the Bacon Free Library. The John Eliot Elementary School in Needham, Massachusetts, founded in 1956, is named after him. Puritan "remembrancer" Cotton Mather called his missionary career the epitome of the ideals of New England Puritanism. William Carey considered Eliot alongside the Apostle Paul and David Brainerd (1718–1747) as "canonized heroes" and "enkindlers" in his groundbreaking An Enquiry Into the Obligation of Christians to Use Means for the Conversion of the Heathen (1792). In 1689, he donated of land to support the Eliot School in what was then Roxbury's Jamaica Plain district and now is a historic Boston neighborhood. Two other Puritans had donated land on which to build the school in 1676, but boarding students especially required support. Eliot's donation required the school (renamed in his honor) to accept both Black and Native American students without prejudice, which was very unusual at the time. The school continues near its original location today, with continued admissions of all ethnicities, but now includes lifelong learning. The town of Eliot, Maine which was in Massachusetts during its incorporation was named after John Eliot. Eliot appears in the alternate history 1632 Series anthology collection 1637: The Coast of Chaos. His wife is killed shortly after the birth of their first child by French soldiers invading the Thirteen Colonies. A group of time travelers bring a book about the world they come from that allows Eliot to read about how much of his works were undone by his fellow colonists, he then sets out to alter his missionary efforts in a manner that will prevent Native American converts from being vulnerable to the treachery they faced in the old timeline.