Кіріспе

1895 жылы Тайвань аралында қысқа ғұмырлы болған республика, 1895 жылғы тарихи республика. Формоза Республикасы – Тайвань аралында 1895 жылы Қытайдың Цин әулеті Тайваньды Шимоносеки шарты бойынша Жапония империясына ресми түрде өткізгеннен кейін және жапон әскерлері басып алғанға дейін болған қысқа ғұмырлы республика. Республика 151 күнге созылды; ол 1895 жылдың 23 мамырында жарияланды және 21 қазанда республика астанасы Тайнань жапондықтардың бақылауына өткенде таратылды. Кейде бұл Шығыс Азиядағы алғашқы жарияланған республика деп есептелсе де, одан бұрын 1777 жылы құрылған Борнеодағы Ланфан Республикасы және 1869 жылы құрылған Жапониядағы Эзо Республикасы болған.

Этимология

Формоза атауы 1542 жылы португал теңізшілері бұрын картаға түсірілмеген аралды көріп, оны карталарында Ilha Formosa ("әдемі арал") деп белгілеген кезден басталады. "Формоза" деген атау ақырында "еуропалық әдебиеттегі барлық басқа атауларды ығыстырып", 20 ғасырға дейін ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар арасында кеңінен қолданылып келді.

Өмірбаян

1894 жылы Қытай мен Жапония соғысқа түсті. Бірнеше айдың ішінде жапондықтар Қытайдың Бейяң флотын жеңіп, Маньчжуриядағы қытай әскерлерін талқандады, Порт-Артур мен Вэйхайвэйді басып алды. Соғыс негізінен Қытайдың солтүстігінде болғанымен, Жапонияның оңтүстік Қытайда маңызды аумақтық мүдделері болды. Соғыс аяқталуға жақын келгенде, жапондықтар Тайваньның ақырғы бейбіт шарты бойынша Жапонияға берілуін қамтамасыз ету үшін қадамдар жасады және аралды басып алу үшін әскери тұрғыдан қолайлы жағдайға келді. 1895 жылдың наурыз айында Жапонияның Шимоносеки қаласында Жапония мен Қытай арасындағы бейбіт келіссөздер басталды. Осы келіссөздер кезінде Солтүстік Қытайдағы жаулық әрекеттер тоқтатылғанымен, Тайвань мен Пескадор аралдары соғыс тоқтату шартының қолданыс аясынан шығарылды. Бұл жапондықтарға 1895 жылдың наурыз айында Пескадор аралдарына қарсы әскери операция жүргізуге мүмкіндік берді, бұл келіссөздерге кедергі келтірмеді. Қытай мен Тайвань арасында орналасқан Пескадор аралдары Тайваньды сәтті басып алудың кілті болды. Наурыздың соңғы аптасында жапондықтар шабуылдап, аралдарды басып алды, Тайвань бұғазы арқылы Тайваньға Қытайдың қосымша күштерін жіберуге кедергі келтірді. Бұл оқиға бейбіт келіссөздерге әсер етті, ал 1895 жылдың 17 сәуірінде жасалған Шимоносеки шартында Қытай Тайваньды Жапонияға беруге келісті. 10 мамырда адмирал Кабаяма Сукенори Тайваньның алғашқы жапон генерал-губернаторы болып тағайындалды.

Халықаралық танылу

Шимоносеки шартында арал Жапонияға өткендіктен, Батыс елдері Формоза Республикасын заңды үкімет деп мойындауға жағдайлары болмады. Жаңа Республиканың өкілеттігімен әрекет ете отырып, қытай әскерлері келісім шарттарын бұзбай Тайваньдағы жапондарға қарсы тұруға мүмкіндік алады, ал егер сәттілік сорап, Тайвань болашақта Қытайдың билігіне қайта көшуі мүмкін. (Осы тұрғыда, номиналды түрде тәуелсіз Республиканың Қытайдың жоғары билігін мойындауы маңызды болды.) Сондықтан, оның үлгілі "париждік" манифестіне қарамастан, Еуропада республикаға көңіл аз болды. Еуропалық қоғамдық пікірден қол үзген және Қытай тарапынан ресми түрде мойындалмаған Формоза Республикасы тек бір апта ғана үздіксіз өмір сүрді. Осы кезеңде ол өзін егемендіктің дәстүрлі атрибуттарымен көркейтті. Республикашылдар көк фонға сары жолбарыс суреті салынған ұлттық туды қабылдап, үлкен күміс мемлекеттік мөр жасауға бұйрық берді және Республика атынан қағаз ақша мен пошта маркаларын шығара бастады. Көп жылдар бойы Францияда тұрған сыртқы істер министрі Чэнь Цзитун осы республикалық символизмнің көп бөлігін жасауға жауапты болды.

Әкімшілік ұйым

Республика парламенті мен республика министрліктері үшін Тайбэйдегі бұрынғы Цин әкімшілігінің ямендерінде үй-жайлар табылды. Республика президенті Тан Цзиньсон бұрын Формозаның Цин генерал-губернаторы ретінде басқарған сарайдағы Үкімет үйінде қалды. Тан кабинетіне төрт ірі мемлекеттік министрліктердің (әскери, теңіз күштері, ішкі істер және сыртқы істер) басшылары кірді, олар өз министрліктерін бұрын провинциялық қазынаның үй-жайлары болған үлкен ямендерден басқаратын. Бұрын Қорғаныс кеңесінің штаб-пәтері ретінде пайдаланылған ямендер Парламент үйіне айналды. Теңіз күштері департаменті бұрынғы әскери секретариат ғимаратында орналасқан.

Қорғау

Жапондықтардың шабуыл жасайтыны белгілі болған соң, республикалық басшылар аралдың қорғанысын дайындау үшін берілген қысқа мерзімде бар күштерін жұмсады. 1895 жылдың мамырында Тайваньда әскер жетіспеді деуге болмас еді. Тан Цзиньсон моральдық рухты көтеру үшін әскер санын әдейі көбітіп, өзінің қол астында 150 000 сарбаз – қатардағы әскер мен еріктілер бар екенін мәлімдеді. Саналы сарапшылар бұл санды екі есеге азайту қажет деп санады. Олардың есебуынша, аралдың барлық жеріне шашырап орналасқан 75 000 сарбаз болды, олардың 50 000-ы солтүстік жартысында, ал 25 000-ы оңтүстік жартысында орналасқан. Бұл әскерлерге Цин гарнизонының қатардағы сарбаздары, жергілікті еріктілер және Цю Фэнцзяның бұйрығымен асыққан Хакка жасақтары кірді. Формозадағы Цин гарнизоны шамамен 50 000 сарбазды құрады, олардың көп бөлігі заманауи қайталайтын мылтықтармен қаруланған. Лю Юнфу оңтүстікте, Тайнань маңында шамамен 20 000 сарбазға, ал Цю Фэнцзя орталық гарнизонға, шамамен тағы 10 000 сарбазға басшылық етті. Солтүстіктегі 30 000 сарбаз Ян есімді қытай адмиралының басқаруында болды. Жергілікті еріктілер мен Хакка жасақтары тағы 25 000 сарбазды құрады деген болжам бар.

Құлау

Формоза Республикасы тек бес ай ғана өмір сүрді. Жапондықтар 1895 жылғы 29 мамырда Тайваньдың солтүстік жағалауындағы Килунгке жақын жерге түсіп, бес айлық науқан барысында оңтүстікке қарай Тайнаньға дейін шабуылдады. 4 маусым күні түнде жапондықтар Килунгті басып алғаны туралы хабарды естіген президент Тан мен генерал Цю Тамсуиге қашып, 6 маусым күні кешке материкке қарай кемемен аттанды. Жапондықтар көп ұзамай Тайбэйге енді. Тан қашқаннан кейін Лю Ёнфу Тайнаньдағы Республика басшылығын өз мойнына алды. Бірақ ол президенттік лауазымды қабылдаудан бас тартып, жапондықтарға қарсы күрестің бас қолбасшысы ретіндегі рөлін баса көрсетті. Тайнаньды басып алу жапондықтар үшін маңызды саяси және әскери міндетке айналды. Келесі үш айда партизандық әрекеттер олардың ілгерілеуін баяулатса да, жапондықтар тайвандық күштер қарсы тұруға тырысқан сайын жеңіске жетті. 27 тамыздағы Багуашандағы жапондықтардың жеңісі – Тайвань топырағында болған ең ірі шайқас – тайвандықтардың қарсылығын ерте жеңіліске ұшыратты. 21 қазанда Тайнаньның құлауы жапондықтарға қарсы ұйымдасқан қарсылықты тоқтатты және Тайваньдағы жапон үкіметінің бес онжылдығын басталды. Республиканың қарсылық күресшілерінің бірі – Қытай Республикасының болашақ президенті Лин Сен. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лин Тайваньды қайтару мәселесін одақтастардың соғыс мақсаттарына енгізуге шақырды, бұл оның қайтысынан кейін жақын арада Каир декларациясы арқылы іске асырылды. Бүкіл аралда оның құрметіне аталған көптеген жолдар бар.

Тарихи маңызы

Аттарының ұқсастығына қарамастан, Тайвань тәуелсіздігін жақтаушылар, Тайвань Республикасын құруды талап ететін қазіргі қолдаушылар, өз қозғалысының 1895 жылғы Республиканың мысалына қарыз екенін айтудан сақтанады. Бұның себебі, Тан Цзиньсун және оның ізбасарлары Қытайдың жоғары билігін мойындауды жалғастырған, ал Тайвань Республикасын жақтаушылар толық тәуелсіздікке ұмтылады. Нитобе Инадзо: «Танг мырза президент болып сайланды және Формоза Республикасы үш-төрт ай ғана сақталды, соңында коллекционерлерге құнды бірнеше пошта маркасынан басқа ештеңе қалдырмады» деп жазды.

Басшылар

Жоқ. ПортретАта-жөніТуған жеріҚызмет мерзіміКүндері1Тан ЦзинсонГуйлин, Гуанси, Қытай25 мамыр 18955 маусым 1895132Лю ЁнфуКинчжоу, Гуанси, Қытай5 маусым 189521 қазан 1895138

Танымал мәдениетте

2007 жылы Тайваньның мемлекеттік теледидар қызметі қоры 20 бөлімді тарихи драма "1895 жылғы қиянат соғысы" (亂世豪門) сериалын көрсетті. 2008 жылы тайвандық "1895" фильмі шықты. Ол Ли Чьяоның "Махаббат жерге оралады" (情歸大地) романы негізінде түсірілген.