Кіріспе
1947 жылғы Тайвань көтерілісі
28 ақпан оқиғасы (сонымен қатар 28 ақпан қырғыны, 228 оқиғасы немесе 228 қырғыны деп аталады). Бұл оқиға Тайваньның қазіргі тарихындағы ең маңызды оқиғалардың бірі саналады және Тайвань тәуелсіздік қозғалысына күшті серпін берді. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен Жапония капитуляциялағаннан кейін, одақтастар Тайваньды Қытайға әкімшілік басқаруға берді, осылайша 50 жылдық жапон отаршылдық үкімшілігіне нүкте қойды. Жергілікті тұрғындар Гоминьдан (КМТ) билігінің жоғарыпарлылық және жиі жемқорлыққа толы әрекеттеріне наразы болды, оның ішінде жеке мүліктің еріксіз тартылып алынуы, экономикалық басқарудың нашарлығы және саяси қатысудан шеттету сияқты мәселелерді көтерді. 1947 жылдың 27 ақпанында Тайбэйдегі мемлекеттік монополия бюросының қызметкерлері тайваньдық жесірді контрабандалық темекі сатқан күдікпен ұстағанда жағдай шиеленістің шегіне жетті. Бір офицер ашулы толған көрермендерге оқ атып, бір адамды жаралады, ол ертесі күні қайтыс болды. Келесі күні әскерилер наразылық білдіргендерге оқ ашты, содан кейін наразылар радиостанцияны басып алып, бүкіл аралға көтеріліс туралы хабар таратты. Көтеріліс кеңіне тараған сайын, КМТ губернаторы Чэнь И әскери күштерді күшейтуге шақырды, және көтеріліс Ұлттық революциялық армия тарапынан қатыгездықпен басылды. Екі жылдан кейін, және одан соңғы 38 жыл бойы аралда "Ақ террор" деп аталатын кезеңде әскери жағдай режимі орнатылды. 2019 жылы Аудармалық әділет комиссиясы оқиғадан кейін сотталғандарды ақтады. Оқиға мен қырғын салдарынан қаза тапқандардың саны 18 000 мен 28 000 аралығында деп есептеледі. Басқа да бағалаулар одан да төмен. Тайвань тәуелсіздігін жақтаған президент Ли Тенг Хуэй басшылығымен оқиғаның мән-жайын анықтау үшін үкіметтік комиссия құрылды. Жапондық әкімшілік кезінде құрылған, барлығының тиімді деп мойындаған азаматтық тіркеу деректерін пайдалана отырып, олар Қытай әкімшілігіне берілген кезде кімдер тірі болғанын анықтады. Комиссияға көтеріліс кезінде қаза тапқандардың отбасыларына 6 000 000 NT$, шамамен 150 000 АҚШ доллары мөлшерінде өтемақы төлеуге рұқсат берілді. Отбасылар қазаның жоғарыда аталған оқиғалармен байланысты екенін дәлелдеуге міндетті емес. Осы кезеңде қайтыс болғандарға арналған өтемақы алу үшін барлығы 800 адам жүгінді.
Өмірбаян
Тайваньда жапондық 50 жылдық үкімшілік кезеңде (1895–1945) Тайвань экономикалық дамуды және тұрмыс деңгейінің жоғарылауын бастан өткерді, сондай-ақ Жапонияның негізгі аралдары үшін жабдықтау базасы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Тайвань Қытай Республикасының әкімшілік бақылауына берілді, мұнда тұрақты келісімге қол жеткізгенге дейін тұрақтылықты қамтамасыз ету мақсаты болды. Тайваньдың генерал-губернаторы Чэнь И 1945 жылғы 24 қазанда келді және келесі күні капитуляция құжатына қол қойған соңғы жапон губернаторы Андо Рикичини қабылдады. Содан кейін Чэнь И осы күнді Тайваньды Қытай Республикасының құрамына қосу үшін «қайтарылу күні» деп жариялады. Тайваньдықтардың жапон үкімшілігіне деген көзқарасы, Жапон империализміне түскен Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа аймақтарына қарағанда жағымдырақ болды. Бұл қарамастан, Қытай материгінен келген Гоминьдан әскерлері тайваньдықтар тарапынан бастапқыда жылы қарсы алынды. Алайда олардың қатал мінез-құлқы мен КМТ әкімшілігінің жемқорлығы соғыстан кейінгі кезеңде тайваньдықтардың наразылығына әкелді. Генерал-губернатор ретінде Чэнь И темекі, қант, камфора, шай, қағаз, химия, мұнай өңдеу, кен өндіру және цемент салаларындағы жапондық мемлекеттік монополиялар жүйесін қабылдап, сақтап қалды, ұлтшылдар басқа бұрынғы жапондық бақылаудағы аймақтардағы адамдармен қатар осылай әрекет етті (соның салдарынан Чэнь И «қарақшы» деген лақап атын алды). Ол шамамен 500 жапондық зауытты, кен орындарын, сондай-ақ жапондықтардың бұрынғы үйлерін тәркіледі. Экономикалық басқарудың нашарлығы ірі қара нарыққа, инфляцияға және азық-түлік тапшылығына әкелді. Көптеген тауарлар КМТ әкімшілігімен төмен бағада сатып алынып, Қытайдың ішкі соғысы кезіндегі тапшылықты жою үшін Қытай материгіне жөнелтілді, онда олар жоғары бағамен сатылды, Тайваньдағы тауар тапшылығын одан әрі ушықтырды. Ұлтшылдар билікке келгеннен 1946 жылғы көктемге дейін күріш бағасы бастапқы құнынан 100 есеге өсті, Шанхай бағасынан төрт есеге асып түсті. 1947 жылғы қаңтарға қарай бастапқы бағадан 400 есеге өсті. Қытай материгінен келген «спекулянттар» барлық өнеркәсіпті, сондай-ақ саяси және сот органдарын басып алды, бұрынғы жұмыс істеген тайваньдықтарды ығыстырды. ROC гарнизонының көптеген әскерлері тәртіпсіздікке бой берді, тонаушылық жасады, ұрлық жасады және инфрақұрылым мен мемлекеттік қызметтердің жалпы құлдырауына себеп болды. Тайвань элитасы жапон үкімшілігі кезінде өзін-өзі басқаруда белгілі бір жетістіктерге қол жеткізгендіктен, келе жатқан Қытай Ұлттық үкіметінен де осындай жүйені күтті. Алайда, қытайлық ұлтшылдар басқа бағытты таңдады, үкіметтік билікті орталықтандыруға және жергілікті билікті азайтуға тырысты. КГК-ның ұлт құруға бағытталған күш-жігері осы идеологияны ұстанды, өйткені 1916–1928 жылдар аралығындағы Қытайдағы соғыс лордтары дәуіріндегі әртүрлі күштермен болған жағымсыз тәжірибелер болды. Материктік коммунистер тіпті Или көтерілісі сияқты үкіметті құлатуға дайындалып жатты. Ұлтшылдар мен тайваньдықтардың әртүрлі мақсаттары, мәдени және тілдік түсініспеушіліктер екі тараптың да шиеленісін одан әрі күшейтті.
Көтеріліс және қысым
1947 жылғы 27 ақпан күні кешке Тайбэйдегі Темекі монополиясы бюросының тәртіп сақшылары Туатутия (мандарин тілінде Дадаоченг) ауданына барды. Олар Тианма шайханасында 40 жастағы Лин Цзянмай (林江邁) есімді жесір әйелден контрабандалық темекіні тәркіледі. Ол оларды қайтаруды талап еткенде, олардың бірі тапаншасының домалағымен оның басына соқты. Келесі күні таңертең Тайбэйдің маңына наразылар жиналды, бұрынғы күні оқ атып жарақаттаған агенттерді қамауға алып, соттауға шақырды. Әскерлер халыққа оқ атып, кем дегенде үш адамды өлтірді. 4 наурызда тайваньдықтар қала мен әскери базалардың басқаруын өз қолына алып, жергілікті радиостанцияға басып кіріп, оқиға туралы хабар таратты және халықты көтеріліске шақырды, бұл бүкіл аралда көтерілістерге әкеп соқты. Кешке қарай әскери жағдай жарияланды және комендант сағаты енгізілді, оны бұзғандар қамауға алынып немесе атылып түсірілді. 28 ақпан оқиғасынан кейін бірнеше апта бойы Тайваньтың көп бөлігін тайваньдық азаматтар бақылады. Бастапқы тәртіпсіздіктер спонтанды және кейде зорлыққа толы болды, материктік қытайлықтар тайваньдықтардан ұрып-сапалап, өлтірілді. 1000-нан астам материктік тұрғын қаза тапты. Бірнеше күн ішінде тайваньдықтар бірігіп, ұйымдастырылды, ал тайваньдықтар бақылаған аумақтардағы қоғамдық тәртіпті студенттер мен зейнеткер жапон армиясының әскери қызметкерлері ұйымдастырған еріктілер сақтады. Жергілікті көшбасшылар елді мекендер комитеттерін (немесе шешімдер комитеттерін) құрды, олар провинциялық әкімшілікті реформалау үшін 32 талаптан тұратын тізімді үкіметке ұсынды. Олар, басқалармен қатар, үлкен автономияны, еркін сайлауды, РКК армиясын Елді Мекеңдер Комитетіне беруді және үкіметтік жемқорлықты тоқтатуды талап етті. Тайваньдықтар сонымен қатар Жапониямен болатын келесі бейбіт келіссөздерде өкілдік етуді талап етті, аралдың саяси болашағын анықтау үшін референдум өткізуді үміттенеді. Тайбэйден тыс жерлерде жергілікті жасақтар құрылған мысалдар болды, мысалы Тайчуңның жанындағы коммунистердің ықпалымен құрылған 27-ші бригада. Чиаиде қала әкімінің үйіне өрт қойылды, ал жергілікті жасақтар әскери полициямен шайқасты. Губернатор Чэн И Фуцзяньнан күшелену күтіп, уақытты соқты. 8 наурызда олар келгеннен кейін, ҚХР әскерлері жазалау шараларын бастады. "Нью-Йорк Таймс" газеті хабарлағандай: "Тайбэйден Қытайға жаңа келген америкалық 7 наурызда Қытай материгінен келген әскерлердің үш күн бойы селективті өлтірулер мен тұтқындаулар жасағанын айтты. Бір кезде көшеде көрінгеннің бәріне оқ атылып, үйлерге шабуыл жасалып, адамдар тұтқындалды. Төмен табысқа ие аймақтарда көшелерде өлгендер көп болды". Наурыз айының соңына қарай Чэн И Тайваньның жетекші ұйымдастырушыларын қамауға алуға немесе өлім жазасын беруге бұйрық берді. Нанкиндегі тайваньдық делегацияның мәлімдемесіне сәйкес, оның әскерлері арал бойынша 3000-дан 4000-қа дейін адамды өлім жазасына кесті, бірақ нақты саны әлі анықталған жоқ. КМТ сақтап қалған егжей-тегжейлі жазбалар жоғалып кеткені хабарланды. Кейбір өлтірулер кездейсоқ, ал басқалары жүйелі болды. Тайваньдық саяси көшбасшылар осы шабуылдардың нысаны болды, және жапондықтардың билігі кезінде өздігінен басқарушы топтар құрған тайваньдықтардың көптегені 28 ақпан оқиғасының құрбаны болды. Құрбандардың үлкен бөлігі Императорлық жапон армиясынан босатылып, жұмыссыз оралған. Олар тәртіпсіздікке, тонауға қатысып, Қытайдан келген жаңа иммигранттарды ұрып-сапалаған. Олар ең қорқынышты болды, өйткені материктен келген жапон сарбаздарынан ешқандай айырмашылығы жоқ. 1947 жылғы наурыз айының соңында КМТ-ның орталық атқару комитеті Чэн Иді "күнәсіз қатыгездік" көрсеткені үшін генерал-губернатор лауазымынан босатуды ұсынды. 1948 жылғы маусымда ол Чжэцзян провинциясының провинциялық төрағасы болып тағайындалды. 1949 жылғы қаңтарда ол Қытай Коммунистік партиясына дезертирлеуге тырысты, бірақ Чан Кайши Чэн Иді дереу қызметінен босатып жіберді. Чэн И Тайваньға қайтарылып, кейін Килунгте қамауға алынды. 1950 жылғы мамыр айында Тайвань әскери соты Чэн Иді тыңшылық жасағаны үшін өлім жазасына кесті. 18 маусымда ол Тайбэйдің Мачангдин қаласында дарға асылды.
Protesters gathered the next morning around Taipei, calling for the arrest and trial of the agents involved in the previous day's shooting, and eventually made their way to the Governor General's Office, where security forces tried to disperse the crowd. Soldiers opened fire into the crowd, killing at least three people. On March 4, the Taiwanese took over the administration of the town and military bases and forced their way into a local radio station to broadcast news of the incident and call for people to revolt, causing uprisings to erupt throughout the island. By evening, martial law had been declared, and curfews were enforced by the arrest or shooting of anyone who violated the curfew. For several weeks after the February 28 incident, Taiwanese civilians controlled much of Taiwan. The initial riots were spontaneous and sometimes violent, with mainland Chinese receiving beatings from and being killed by Taiwanese. Over 1,000 mainlanders were killed. Within a few days, the Taiwanese were generally coordinated and organized, and public order in Taiwanese held areas was upheld by volunteer civilians organised by students and unemployed former Japanese army soldiers. Local leaders formed settlement committees (or resolution committees), which presented the government with a list of 32 demands for reform of the provincial administration. They demanded, among other things, greater autonomy, free elections, the surrender of the ROC Army to the Settlement Committee, and an end to government corruption. The Taiwanese also demanded representation in the forthcoming peace treaty negotiations with Japan, hoping to secure a plebiscite to determine the island's political future. Outside of Taipei, there were examples of the formation of local militias, such as the Communist inspired 27 Brigade near Taichung. In Chiayi, the mayor's residence was set on fire, and local militias fought with the military police. The Nationalist Government, under governor Chen Yi, stalled for time while it waited for reinforcements from Fujian. Upon their arrival on March 8, the ROC troops launched a crackdown. The New York Times reported, "An American who had just arrived in China from Taipei said that troops from the mainland China arrived there on March 7 and indulged in three days of indiscriminate killing and arrest. For a time, everyone seen on the streets was fired upon, homes were broken into, and occupants were arrested. In the lower income sections the streets were said to have been littered with dead. By the end of March, Chen Yi had ordered the imprisonment or execution of the leading Taiwanese organizers he could identify. His troops reportedly executed, according to a Taiwanese delegation in Nanjing, maybe between 3,000 to 4,000 people throughout the island, though the exact number is still undetermined. Detailed records kept by the KMT have been reported as missing. Some of the killings were random, while others were systematic. Taiwanese political leaders were among those targeted, and many of the Taiwanese who had formed self governing groups during the reign of the Japanese were also victims of the February 28 incident. A disproportionate number of the victims had been discharged from the Imperial Japanese Army and came back unemployed. They were involved in the riots and looting and beat up recent immigrants from China. They presented the most fear, as they looked no different from Japanese soldiers from the mainland. By late March 1947, the central executive committee of the KMT had recommended that Chen Yi be dismissed as governor general over the "merciless brutality" he had shown in suppressing the rebellion. In June 1948, he was appointed provincial chairman of Zhejiang province. In January 1949, he attempted to defect to the Chinese Communist Party, but Chiang Kai shek immediately relieved Chen of his duties. Chen Yi was escorted to Taiwan and later imprisoned in Keelung. In May 1950, a Taiwan military court sentenced Chen Yi to death for espionage. On June 18, he was executed at Machangding, Taipei.
Өлім-жітім
18 000–28 000 адам қаза тапқан деген мәлімет жиі айтылса да, уақыт өте келе әртүрлі сандар келтірілді. Оқиғадан кейін Нанкиндегі делегация 3000–4000 адам қаза тапқанын, ал Джордж Керр сырттағы түрлі топтардан алынған 10 000-ға жуық адамды атады. Ол «Формозада сатқандық» кітабында бұл деректі келтірді, бұл оқиға туралы ағылшын тіліндегі алғашқы маңызды еңбек болды және оны жарыққа шығаруда үлкен рөл атқарды. 18 000–28 000 деген көрсеткіш 1992 жылы сол кездегі премьер-министр Хау Пей Цун құрған комиссияның бағалауына негізделген. Комиссияның соңғы есебін 2007 жылы премьер-министр Су Цен Чанг оқиғаның ресми есебі ретінде қабылдады. 18 000–28 000 санына бірнеше адам қарсы шықты, олардың ішінде Хау Пей Цун ең белгілісі болды. Ол 2012 жылдың ақпан айында «United Daily News» газетінде жарияланған хатында 228 оқиғасында «10 000-нан астам адам қаза тапты» деген күмәнділігін білдірді. Хау өзінің сын-пікірін зардап шеккендер мен олардың ұрпақтарының зиянды өтеуді талап етуімен байланыстырды. Оқиғаның құрбаны ретінде өтемақы талап еткендердің саны шамамен 1000 болды. Алайда, басқалар әскери жағдай кезіндегі құпиялылық пен мәселені талқылауға тыйым салу осы төмен көрсеткішке әсер еткенін айтты, әсіресе құрбандардың көптеген ұрпақтары туыстарының қаза тапқанын білмеген болуы мүмкін. Тағы бір сын-пікірді Тайбэй тіл институтының президенті және баяндаманы дайындаған комиссия мүшесі Марвин Ч. Хо айтты. Оның сөзіне göre, баяндаманы жазған әріптестерінің ішінде 28 000 санына қолдау білдіргендердің саны өте аз болды. Бірақ ол баяндаманы тек 1947 жылғы оқиғалармен шектегеніне де сын танытты. Комиссия мүшесі, баяндаманы дайындауға жауапты тарих профессоры Лай Цзехан, баяндамада Чжан отбасының адам құқықтарын бұзу туралы мәліметтердің жоқтығын айтты, себебі олар оқиғалар туралы нақты білген және оларға қатысқан, атап айтқанда 1950–1960 жылдардағы оқиғалар. Профессор Лай: «Көптеген адамдар 1950–1960 жылдардағы репрессия туралы білмейді. Полиция түн ортасында есікті қағып, ішіндегілер бірден жоғалып кететін». Бұл көзқарас Керрдің пікіріне ұқсас, ол 10 000 санын келтірді, бірақ «Формозаның сатқандығы» жарияланған 1947–1965 жылдар аралығында «Егер біз 1947 жылдың наурыз айынан бастап, оқиғаға қатысы бар деген айыппен қолға алынып, жойылған мыңдаған адамды қоссақ, олардың саны 20 000-ға жетеді, бұл көрсеткішті Формоса жазушылары жиі келтіреді». Олардың 1000-нан астамы өлім жазасына кесілді. Осы кезеңде оқиға туралы әңгімелеуге тыйым салынды. 1970 жылдары бірнеше азаматтық топтар осы саясатты өзгертуді талап ету үшін 228 әділдік және бейбітшілік қозғалысын бастады. 1992 жылы Атқарушы Юань «28 ақпан оқиғасын зерттеу есебін» жариялады. Сол кездегі президент және Гоминьдан төрағасы Ли Тен Хуй, оқиғаға қатысып, коммунистерге жақтас деп тұтқындалған, 1995 жылы үкімет атынан ресми түрде кешірім сұрады және 28 ақпанды құрбандарды еске алу күні деп жариялады. Тайбэйдің жаңа саябағы 228 мемориалдық саябақ деп аталды. 1990 жылы ҚХР Атқарушы Юаньы 28 ақпандағы оқиғаны тексеру үшін арнайы топ құрды. «228 оқиғасының есебі» (二二八事件研究報告) 1992 жылы жарияланды, ал 1995 жылы Тайбэйдегі 228 бейбітшілік саябағында ескерткіш орнатылды. 1995 жылдың қазан айында мемлекет қаржыландыратын 228 оқиғасының мемориалдық қоры (二二八事件紀念基金會) құрылды. Оның мақсаты 28 ақпан оқиғасының құрбандарына өтемақы төлеу және олардың атын қалпына келтіру үшін оңалту сертификаттарын беру болды. Қаза тапқандар мен жоғалғандардың отбасы мүшелері 6 миллион теңгеге дейін (шамамен 190 077 АҚШ доллары) өтемақы ала алады. Қор 2885 өтінішті қарады, олардың көпшілігі қабылданды. Олардың 686-сы өліммен, 181-і із-түссіз жоғалған адамдармен, ал 1459-ы тұтқындалумен байланысты болды. Көптеген құрбандардың ұрпақтары өздерінің отбасы мүшелерінің құрбан болғанын білмейді, ал Қытайдан келген құрбандардың отбасылары өз туыстарының тәртіпсіздік кезіндегі қатыгездікке ұшырағанын білмейді. Екі рет өтемақы алғандар әлі де сол кездегі сарбаздар мен лауазымды адамдардың сотталуын талап етуде. Екінші жағынан, кейбір аман қалғандар тұтқындау мен жауап алудың көбінесе тонау мен тәртіпсіздікке қатысумен байланысты болғанын айтады, себебі көптеген жұмыссыз азаматтар жақында ғана Жапон императорлық армиясынан шет елден қайтып келген. 2004 жылдың 28 ақпанында мыңдаған тайваньдықтар «228 қол ұстасып» митингісіне қатысты. Олар Тайваньның ең солтүстік қаласынан оңтүстік шетіне дейін тізбектесіп, оқиғаның естелігін атап, бейбітшілікке шақырды және Қытай Халық Республикасының Тайваньға бағытталған зымырандарын Тайвань бұғазының жағалауында орналастыруына қарсылық білдірді. 2006 жылы «228 қырғынына жауапкершілік туралы зерттеу есебі» (二二八事件責任歸屬研究報告) бірнеше жылдық зерттеуден кейін жарияланды. 2006 жылғы есеп бұрынғы (1992 жылғы) 228 қырғынына қатысты зерттеу есебімен қабаттаспауға бағытталған. 2006 жылғы есепте Чжан Кайши ең көп жауапкершілікті көтергені айтылды. «Біз Чжан Кайши, Ұлттық үкіметтің президенті, 228 қырғыны үшін ең көп жауапкершілікті көтеруі керек деп ойлаймыз. Себебі ол қырғынға дейін Бақылау Юаньы берген ескертулерге назар аударған жоқ, сондай-ақ кейін Чэнь Иге де жақсы қарым-қатынас жасады. Тайваньдағы провинциялық әскери және саяси шенеуніктердің ешқайсысы қырғынға байланысты жазаланбады. Сонымен қатар, ол қырғыннан кейін күштерді жөнелтті, Чэнь И Чжан Кайшиге 13 наурызда жазған хатында: «Егер Сіздің Ғалиабетіңіз күштерді жылдам жөнелтпесе, осы қырғын қаншалықты алға басатынын көзге елестетуге болмайды» делінген. Чжан Кайши, партиядан, үкіметтен, армиядан, барлау қызметінен және тайвандық топтардың өкілдерінен алған барлық ақпаратқа қарамастан, күштерді дереу жөнелтті және 21-ші дивизия командирі Лю Ю Цинге шақырды».
Өнер
Тайваньдағы бірқатар суретшілер 1990 жылдардың басында осы тақырыпқа қатысты тыйым алынғаннан бері ақпанның 28-і оқиғасына назар аударды. Бұл оқиға Фан Лонг Ко мен Тайцен Сяоның музыкалық туындыларында және көптеген әдеби еңбектерде көтерілді.
Фильм
Хоу Сяо Сяньнің "Қайғылы қала" фильмі, оқиғаны алғаш көтерген туынды, 1989 жылғы Венеция кинофестивалінде "Алтын арыстан" жүлдесін жеңіп алды. 2009 жылғы "Formosa Betrayed" триллерінде Тайвань тәуелсіздігі үшін күрескен кейіпкерлердің туындаған себептерінің бірі ретінде бұл оқиға суреттелген.
Музыка
Тайваньдық Chthonic метал тобының "Mirror of Retribution" альбомы ақпанның 28-і оқиғасына қатысты бірнеше мәтіндік сілтемелер жасайды.