Кіріспе

Мэн аралының заң шығару органы – Тинвальд, немесе ресми түрде Тинвальд жоғары соты немесе Тинвальд соты. Ол Тинвальдтың екі тармағынан тұрады: тікелей сайланатын Кілз палатасы және жанама жолмен сайланатын Заң шығару кеңесі. Екі палата бірге отырғанда, олар "Тинвальд соты" болып табылады. Палаталар бірлесіп, көбінесе рәсімдік мақсаттар үшін Сент-Джонс қаласындағы Тинвальд күні және әдетте айына бір рет Дуглас қаласындағы заң шығару ғимараттарында отырыс өткізеді. Әйтпесе, екі палата жеке-жеке отырыс өткізеді, Кілз палатасы көп бөлігі заңнамаларды бастайды, ал Заң шығару кеңесі түзетуші палата ретінде жұмыс істейді.

Этимология

Тинвальд атауы, исланд тіліндегі Þingvellir және норвег тіліндегі Tingvoll сияқты, көне норвег тіліндегі Þingvǫllr сөзінен туындаған. Бұл сөз жиналыстың бас қосатын орнын, алаңды (vǫllr→wald, көне ағылшын тіліндегі weald сөзімен салыстырыңыз) білдіреді.

Тинвальд күні

Тинвальд жыл сайын Тинвальд күні (көбінесе 5 шілдеде) Сент-Джондағы Тинвальд төбесінде ашық ауадағы салтанатты жиында жиналады. Мэн аралының вице-губернаторы төрағалық етеді, егер Мэн лорды ретінде монарх немесе оның өкілі – корольдік отбасының мүшесі қатыспаса. Осы жерде барлық заңдар менкс және ағылшын тілдерінде жарияланады, сондай-ақ петициялар қабылданады.

Жарлық шығару

Егер Тинвальд заңы қабылдалғаннан кейін 18 ай ішінде Сент-Джонда жарияланбаса, ол күшін жояды.

Дауыс беру

Тинвальд бірлескен отырыста дауыс бергенде, әдетте әрбір тармақ жеке дауыс береді. Егер әрбір тармақтың көпшілігі мақұлдаса, ұсыныс қабылданады. Егер Кеңес дауысы тең болып қалса, Тинвальд төрағасы Кілттердің көпшілік дауысына сәйкес шешуші дауыс береді. Бірақ, егер Кілттер ұсынысты мақұлдаса, ал Кеңес мақұлдамаса, онда мәселе басқа отырыста қайта қаралуы мүмкін. Бұл жағдайда дауыс беру Тинвальдтың барлық мүшелерінің көпшілігімен шешіледі. Мұндай жағдайда, Кілттер өзінің үлкен құрамымен басымдық танытуы мүмкін. Дегенмен, кейбір жағдайларда Тинвальд тармақтар арасында келіспеушілік болмаған кезде де біртұтас орган ретінде дауыс береді, мысалы, Бас министрді сайлау немесе Министрлер Кеңесіне сенімсіздік білдіру мәселелерінде.

Заңнаманың қабылдануы

Көбінесе, Тинуалдтың екі бөлімі де заң жобасын қабылдауы тиіс, содан кейін ол патшаға немесе оның өкіліне, яғни Патша кеңесіндегі Патшаның өкілі болып табылатын вице-губернаторға, патшалық мақұлдау үшін жіберіледі. Бірақ егер Кеңес заң жобасын қабылдамаса немесе Кілстердің пікірінше өзгертіп алса, Кілстердің сол заң жобасын қайта қабылдау құқығы бар; мұндай жағдайда Кеңестің мақұлдауы қажет емес және заң жобасы патшалық мақұлдау үшін вице-губернаторға ұсынылады. Кейбір мәселелер бойынша 1981 жылғы Заңнамаға (Мэн аралы) Корольдік мақұлдау беру туралы жарлық вице-губернатордың Ұлыбританияның Әділет министрімен кеңесіп, оның кеңесіне бас иеді.

Тинвальд тарихы

Тинвальд 1000 жылдан астам уақытқа созылған деп мәлімдейді, сондықтан әлемдегі "ең көне үздіксіз парламент" (Исландияның Альтингі де әлемдегі ең көне парламент деп мәлімдейді, бірақ ол үздіксіз жұмыс істемеген). 1979 жылы манкс халқы өз парламенттерінің құрылған күнінің 1000 жылдығын тойлады. Бірақ, бұл жылды шенеуніктер кездейсоқ таңдады; 979 жылы мұндай жиналыс өткенін немесе осы оқиғаның қазіргі сотқа ұқсас болғанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Орын атауының алғашқы жазбасы 13-14 ғасырлардағы Манн жылнамаларында кездеседі, ал осы орында өткен жиналыстың міндеттері мен құрамы туралы алғашқы сипаттама 15 ғасырдың басында жазылған.

Орта ғасырлар

Тинвальд бастапқыда тек "Кейс" деп аталатын Кілдер палатасының 24 мүшесінен құралды. Аралдың алты шеңберінде әрқайсысы үшін төрт мүше болды. Кейс туралы ең ерте сақталған жазба 1417 жылға дейін жетеді. Кілдер бастапқыда сайланбаған, мүшелік өмір бойы сақталды. Бос орын туғанда, қалған мүшелер жаңа мүшені таңдап алатын. Көп жағдайда, Кілдерге мүшелік аралдың беделді отбасыларынан мұрагерлікпен берілетін. 16 ғасырда Кілдер жиналыстары жүйесіз болды. Олар Мэн лорды немесе заңгерлер заң мәселелері бойынша кеңес алғанда шақырылатын қазылар алқасы сияқты еді. 1600 жылы Кілдер тұрақты органға айналды. 1577 жылға дейін Кілдер тек сұрақтар туындағанда ежелгі ортақ құқықты жариялап, түсіндіретін. Бұл жаңа заңдар шығару құқығына әкелді, және Тинуалд бұл функцияны шамамен 1610 жылы қабылдады.

17 және 18 ғасырлар

1651 жылдың қазан айында ағылшын азамат соғысы кезінде арал Парламенттік күштердің бақылауына өтті, олар үкіметті басқаруды өз қолына алды. Осы кезеңде Тинвальд сирек жиналатын болды. Монархия қалпына келтірілгеннен кейін, аралдың бақылауы Манн лордтарына қайтарылды. Осы кезде Кілстер өкілеттіктерін азайтты, себебі Тинвальд «Манн лорды, губернатор, бас шенеуніктер және димстерлер (Лорд Кеңесін құрайтын), сондай-ақ Кілстер арқылы өкілдік еткен халық» ретінде қайта құрылды. Үкіметті басқару губернаторға жүктелді, ал Манн лордтары жер иесіне айналды. Кілстер өзгерістерге наразы болды және жаңа заңдарды аз ғана бекітті. 1737 жылы Тинвальд заң шығару монополиясына қосымша, тағы да бір өкілеттік алды: Ұлыбританияның конституциялық тәжірибесіне сәйкес, барлық салық салу үшін Тинвальдтың келісімі міндетті болды. Алайда, бұл келісім ұзаққа созылмады, өйткені 1765 жылы Манн лорды аралға қатысты құқықтарын Британдық тәжіне сатты.

Қайта инвестициялаудан кейінгі кезең

1765 жылы Манн иелігінің Британдық Тажына қайта қосылуынан кейін британ үкіметі салық салу және жинау құқығының барлық билігін өз қолына алды. Тинвальдта жұмсауға ақша қалмады, және билігі де аз болды, алайда 1771 жылы шектеуші еңбек заңнамасын жою арқылы әлеуметтік өзгерістерге қол жеткізе алды. Осының нәтижесінде Кистер британ үкіметінен Тинвальдты таратуға және жаңа сайланған парламент құруға қатысты заңға қол қоюға рұхсат беруді сұрады, олар аралдың жаңа үкіметіне қарсы күшті дауысқа ие болады деп үміттенді. Осы мақсатта Кистер британ үкіметіне ұсынған 800 қол қойған өтінішті ұйымдастырды. 1791 жылы Корольдік комиссия тағайындалды, бірақ Тинвальд өз мүшелерінің бірінші рет сайлануын көздейтін заңды тек 1866 жылы қабылдады. Дегенмен, 1866 жылға дейін Тинвальдтың басты қызметі аралдың апелляциялық соты болып келді. 1866 жылғы Кистер сайлау туралы заңы осы сот билігін жеке сотқа берді.

Ұсынылған өзгерістер

2007 жылы аралдың үкімет жүйесі қайта қаралып, Заңнамалық Кеңесті тікелей сайланатын палатаға айналдыру жоспарлары талқыланды. Бұл, Блэр үкіметінің уәдесі болған Лордтар палатасының реформасы төңірегіндегі пікірталас нәтижесі болуы мүмкін, және 1999 жылғы Лордтар палатасы туралы заңның және 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заңның қабылдануына әкелді. 2023 жылдың қыркүйегіне дейін мұндай заңнама Тинвальд немесе Ұлыбритания Парламенті арқылы қабылданған жоқ. Алайда, 2017 және 2018 жылдар аралығында Тинвальд Лорд Лисванеден заңнамалық реформаға қатысты бірқатар ұсыныстарды қарастырды, олардың көпшілігі қабылданбады. Кейс Хансардтың 2023 жылғы 6 желтоқсандағы мәліметтеріне сәйкес, Епископтың дауысын және мүмкін орынды жою мәселесі соңғы кезде он рет талқыланды. Бұл өзгеріс ұсынысы 2023 жылғы 6 желтоқсанда Кейсте жеңіліске ұшырады.

Мыңжылдық жолы

Тыңбалдының мыңжылдық жылына арналған Тыңбалды мыңжылдық қашықтықтағы жолы 1979 жылы ашылды.