Кіріспе

XVI ғасырдағы ағылшын жазушысы және әдеби сыншысы Джордж Путтенхэм (1529–1590) – ағылшын жазушысы және әдеби сыншысы. Ол көбінесе поэзия және риторика туралы ықпалды "Англия поэзиясының өнері" (1589) еңбегінің авторы деп есептеледі.

Отбасы және ерте өмірі

Путтенхэм – Хэмпширдегі Лодон өзені бойындағы Шерфилдтің Роберт Путтенхемнің және оның әйелі Маргареттің, сэр Ричард Элиоттың қызы және сэр Томас Элиоттың әпкесі болған ұлы. Оның ағасы Ричард есімді болды. 1559 жылдың соңында немесе 1560 жылдың басында Путтенхэм Герриардтан шыққан Питер Коудрейдің қызы және мұрагері, 1520–1588 жылдары өмір сүрген Элизабет, Виндзор ледисіне үйленді. Ол Винчестердің 1-маркизі Уильям Паулеттің ағасы Ричардтың және Виндзор бароны Уильямның жесірі болды. Олардың кем дегенде бір қызы болған. Путтенхэм дереу Шерфилд үйінде Виндзор ледисінің қайын інісі Томас Паулетпен жанжалдасты, себебі ол басқаларды одан сұңқар ұрлауға итермелеген. Паулет Путтенхемге пышақпен шабуыл жасап, екі рет жарақаттағанын мойындады. 1579 жылы ол Елизавета I-ге өзінің «Парфениадаларын» (Ф.Дж. Фурниваллдың қолжазба балладалар жинағында жарияланған) сыйлады, ал бұл трактатты патшайым мен оның қыздарының ләззатына арнап жазды. Ол өзінің тағы тоғыз туындысын атады, бірақ олардың ешқайсысы бүгінгі күнге жеткен жоқ. Путтенхемнің 1570 жылы Лорд Бёрглиге қарсы қастандыққа қатысқандығы айтылады және 1578 жылдың желтоқсанында түрмеге қамалды. 1585 жылы ол туыстарынан келген зиян үшін патшалық кеңестен өтемақы алды. Оның өсиетнамасы 1590 жылдың 1 қыркүйегімен күнделген.

"Англия поэзиясының өнері" кітабының авторы

«Ағылшын поэзиясының шеберлігі» 1588 жылы Stationers' Hall-да тіркелді және келесі жылы баспагер Ричард Филд жазған Лорд Бёрглиге арналған алғы сөзбен жарияланды, ол автордың аты мен лауазымын білмейтінін айтты. Дегенмен, кітап басылғанда мәтінге енгізілген өзгерістер автордың тірі болғанын және Филд оның кім екенін білгенін көрсетеді. Бұл туындыға алғаш рет сэр Джон Харрингтонның «Орландо Фуриозо» аудармасының (1591) алғы сөзінде, Путтенхэмнің аудармашыларды қарапайым өлеңшілер деп қарауына қарсылық ретінде сілтеме жасалды. Харрингтон Путтенхэмнің поэзияны сый емес, өнер деп мәлімдегенін жоққа шығарады, өйткені «ол өзінің поэзиясында өте шала сыйлық екенін көрсетеді». Харрингтон Путтенхэмді тікелей атамаса да, өзінің кітабының жарыққа шығуына қатысты қолжазба жазбасында Филдтен оны «Путнемнің кітабы сияқты басып шығаруды» сұрайды, ол солай істейді. Уильям Камденнің «Қалдықтар» (1614) екінші басылымында жарияланған эссесінде Ричард Керью былай деп жазады: «Біздің басқа тілдердің барлық түрлерінің еліктемелерін қараңыз, сіз сэр Филипп Сидни, Мастер Путтенхэм, Мастер Станихерст және тағы да басқалары бұл жағдайда бұрыннан елестетілген мүмкін емес нәрсеге қаншалықты жақын екенін пайдаланғанын көресіз». Шамамен сол уақытта Эдмунд Болтон өзінің «Гиперкритика» (1722 жылға дейін жарық көрмеген) еңбегінде «Англия поэзиясының әдемі, тапқыр және жасанды кітабы» (демек, [Елизавета патшайымының] зейнеткерлік қызметкері Путтенхэмнің туындысы) туралы жазады. 1588 жылы Путтенхэм патшайымнан екі жылдық мерзімге жалға алғандықтан, бұл оны автор ретінде анық көрсетеді. «Шеберліктегі» кейбір өмірбаяндық деректер автордың Путтенхэм екенін көрсетеді. Ол Оксфордта білім алған, 18 жасында Эдвард VI-ға «Эльпина» атты эклог арнаған. Жастығында ол Испания, Франция және Италияға сапарлаған, өз елінен гөрі шетелдік сарайларды жақсы білген. Болтонның авторды Джордж немесе Ричард Путтенхэммен байланыстырудан басқа тікелей дәлел жоқ, олар Роберт Путтенхэмтің ұлдары және оның әйелі Маргареттың, сэр Томас Элиоттың қарындасы, оның ұлдарының игілігі үшін «Балаларды тәрбиелеу туралы» трактатын арнаған. Сонымен қатар, Болтонның бұл тұжырымы Джордж қайтыс болғаннан кейін 15 жыл өткен соң және Ричард қайтыс болғаннан кейін төрт жыл өткен соң жасалғандықтан, екеуі де бұл тұжырымды қабылдауға немесе жоққа шығаруға мүмкіндік алмайды. Екеуі де бақытсыз некеде болған, үнемі соттасқан және жиі ұятқа қалған. Джорджтың авторлығын көрсететін бір факт - Ричард кітапты басып шығаруға рұқсат алған кезде түрмеде болған, ал 1597 жылы өсиет жазғанда Корольдік түрмеде болған. Джон Пейн Коллиердің мәліметінше, ол 1601 жылдың 2 шілдесінде Лондонның Сент-Клемент-Дэнс шіркеуіне жерленген. Ричард Путтенхэм көп уақытын шетелде өткізгені белгілі, ал Джордж Англиядан бір рет ғана, ағасынан Шерфилд үйінің құжатын алу үшін кеткені белгілі. Бұл жазушының өзі туралы айтқандарымен сәйкес келеді; бірақ егер ол 18 жасында Эдвард VI-ға «Эльпинаны» арнағаны осы туынды осы патшаның билігі кезінде жасалғанын білдірсе, автордың туған күні 1529 жылдан бұрын болмайды. 1546 жылы оның ағасы, сэр Томас Элиоттың мұралық жерін алған кезде Ричард Путтенхэм Ньюмаркеттегі тергеуде жиырма алты жаста екені анықталды. Путтенхэмдердің тарихы Х. Х. С. Крофттың Элиоттың «Жабық кітабының» басылымында талқыланады. Мұқият зерттеу оны дәлелдер Ричардтың пайдасына екендігіне көндірді. Кітаптың басқа да қазіргі заманғы басылымдары бар, атап айтқанда Джозеф Хасливудтың «Ежелгі сындық эсселері» (1811–1815). Ақиқатқа тән құралдармен жабдықталған басылымдар үшін 1936 жылғы Уилкок пен Уокердің Кембридж басылымын және Уигам мен Ребхорнның жаңа сындық басылымын қараңыз (Корнелл UP, 2007).

Ағылшын поэзиясының шеберлігі

Кім болса да автор болсын, еңбектің маңыздылығы күмәнсіз, себебі ол сол кездегі тақырыбы бойынша ең жүйелі және толық зерттеме болып табылады. Ол «үш кітаптан тұрады: біріншісі – ақындар мен поэзия туралы, екіншісі – пропорция туралы, үшіншісі – әшекейлеу туралы». Путтенхамның кітабы поэзия өнерінің жалпы тарихын және поэзияның түрлерін қарастырады; екінші кітабы ұйқас өнерін зерттейді, ағылшын өлеңінде қолданылатын өлшемдерді, кесіндіні, тыныс белгілерін, ұйқасты, екпінді, үн жолын, фигурадағы пропорцияны талдайды, автор бұл тұжырымдамаларды геометриялық схемалармен көрсетеді, сондай-ақ ағылшын тіліндегі сандық өлеңге қатысты ұсынылған жаңалықтарды талқылайды; әшекейлеу бөлімі стильді, жазба және ауызша тілдің айырмашылықтарын, тілдік амалдарды қарастырады; ал автор жақсы мінез-құлық туралы кеңінен ой толқайды. Ол көне сөздерді қолдануға қарсы шығады, және таза саксон тілі Тренттен тыс жерлерде қолданылатынын мойындаса да, ағылшын жазушысына үлгі ретінде сарайдағы, Лондон мен жақын аудандардағы қалыпты тілді алуға кеңес береді. «Ақындар мен поэзия туралы» бірінші кітабы грек, латын және ағылшын тілдеріндегі поэзияның өте сенімді тарихын қамтиды. Барлық ғылымдар, соның ішінде ғылым мен құқық, ежелгі заманда өлеңмен жазылған, ал поэзия түрлерінің саны ондаған. Өлеңдер өлеңдік және стильдік амалдармен безендірілгендіктен, поэзия – тілдің ықпалды және әуенді түрі, сонымен қатар құрылым мен дәлдікке ерекше мән береді. Тарих бойы ақындарға берілген құрметтер мен лауазымдардың көптеген мысалдары, сондай-ақ патшалық ақындардың көптеген мысалдары, өз шығармаларын жасырған немесе псевдониммен жариялаған Ренессанс кезеңінің сарайлықтарының біліміне жетпегенін көрсетеді. «Поэтикалық пропорция» атты екінші кітабында Путтенхам метрикалық форманы арифметикалық, геометриялық және музыкалық үлгілермен салыстырады. Ол ағылшын өлеңінің құрылымына қатысты бес нәрсені атап көрсетеді: «жол», «өлшем», «үйлесім немесе симфония», «орналасу» және «фигура». Жол, яғни строфа, 4-тен 10 жолға дейін үзіліссіз жалғасып, барлық сөйлемдерді аяқтайды. Строфаның әр ұзындығы поэзиялық мәнер мен жанрға сәйкес келеді. Олардың үстіне жабық ұйқас схемасы қойылады. Бұл соңғысы «байлау» (65) және «тоқу» (70) деп аталады, бұл Путтенхамды ең мазалайды. Ол ағылшын тілінің тек буындық өлшем жүйесін, яғни метрді қолданатынын санайды. Жолдардың ұзындығы ұйқас схемасын қолдайтын үлгілерде өзгеріп, байлауды арттырады. Буынның ұзындығы маңызды, бірақ екпін маңызды емес. Кесінді әр жолда бірдей жерде болуы керек; бұл көркем тілдің екі қасиетін – айқындылық пен анықтықты сақтауға көмектеседі. «Симфония немесе ұйқас деп аталатын үйлесім» (76) – ағылшын өлеңінде метрикалық будың болмауына жасалған түзету. Жолдардың ұзындығының сәйкес келуі, соңында ұйқастырылуы және симметриялық үлгілерде болуы – бұл тағы бір түзету. Ұйқас схемаларының және жол ұзындығы үлгілерінің, яғни орналасудың әртүрлілігін көрсету үшін бірнеше схемалар ұсынылған. Өлеңнің шектеулерінде әуенді жұмыс жасай алатын ақын – «шебер», бұл әдеби құндылық. Фигурадағы пропорция – бұл ромбтан шпильге дейін ауқымды графикалық формалардағы строфалардың құрамы. «Әшекейлеу» атты үшінші кітап, «Өнердің» жартысын құрайды, Ричард Шери, Генри Пичэм, Абрахам Фраунс және Ангел Дэй дәстүріндегі тілдік амалдардың тізімі болып табылады. Тіл өзінен-өзі жасанды болғандықтан және «адамға табиғи емес» (120) болғандықтан, фигуралардың қосымша жасандылығы ерекше қолайлы. Фигуралар «күшейту, қысқарту, ашу, жабу, нығайту, жұмсарту немесе оларды ең жақсы мақсатқа бағыттау арқылы оларды реттеу және түзету» (134) арқылы көбірек «мәнділік, нәзіктік, жылдамдық, тиімділік немесе шамалылық береді». 136-225 беттерде Путтенхам тілдік амалдарды тізімдеп, талдайды. Оның кітабы «әдептілік» және тілдің жасанды және табиғи өлшемдерін кеңінен талдаумен аяқталады.

Ағылшын поэзиясының өнерінің әсері

Кейінгі көптеген "поэтикалық еңбектер" осы кітапқа қарызды. Алғашқы басылым өте сирек. Эдвард Арбердің қайта басылымы (1869) осы трактаттың авторлығына қатысты әртүрлі құжаттардың толық шолуын ұсынады. "Ағылшын поэзиясының өнері" авторы саналатын Путтенхамның сөзіне сәйкес, сэр Томас Уайт және Суррей графы Генри Ховард "Италияға саяхат жасап" (49) және оларды "біздің ағылшын өлеңі мен стилінің алғашқы реформаторлары" (49) еткен өлең үлгілерін әкелді. Бұл жаңа итальяндық үлгілердің енгізілуі, өз кезегінде, Джордж Гаскойн, Сэмюэл Дэниел, Чарльз Уэбб және сэр Филип Сиднидің Ренессанс поэзиясы туралы нұсқаулықтарының пайда болуына себеп болды, Путтенхамның "Өнерімен" қатар. Қазіргі таңда Путтенхамның осы басқа тұлғалармен салыстырғандағы беделі туралы пікірталас жүріп жатыр.