Кіріспе

Басқа элементтен кіші емес элемент. Математикада, әсіресе реттік теорияда, алдын ала реттелген жиынның максималды элементі – бұл жиынның басқа ешқандай элементінен үлкен емес элементі. Алдын ала реттелген жиынның минималды элементі – бұл жиынның басқа ешқандай элементінен кіші емес элементі, және осы екі ұғым бір-біріне қарама-қарсы анықталады. Максималды және минималды элементтер ұғымдары, сәйкесінше, ең үлкен және ең кіші элементтер ұғымдарынан (максимум және минимум деп те аталады) әлсіз. Алдын ала реттелген жиынның максимумы – бұл жиынның басқа ешқандай элементінен үлкен немесе оған тең элементі, ал минимумы да сол сияқты екілік түрде анықталады. Ішінара реттелген жиынның ерекше жағдайында, максимумдар мен минимумдардың тек біреуі ғана болуы мүмкін, бірақ бірнеше максималды немесе минималды элементтер болуы мүмкін. Егер жиын толық реттелген болса, онда максималды элемент пен максимум, сондай-ақ минималды элемент пен минимум ұғымдары сәйкес келеді. Мысалы, берілген жинақта {d, o} – минималды элемент, себебі ол жинақтағы ешқандай жиынтықты қамтымайды, ал {g, o, a, d} – максималды элемент, себебі оны қамтитын жинақ жоқ, {d, o, g} – екеуі де емес, ал {o, a, f} – екіұшты, яғни минималды да, максималды да. Керісінше, жинақта максимум да, минимум да жоқ. Зорн леммасы былай гласит: әрбір толық реттелген ішкі жиыны жоғарғы шекараға ие болған әрбір ішінара реттелген жиын кем дегенде бір максималды элементке ие. Бұл лемма жақсы реттелу теоремасымен және таңдау аксиомасымен эквивалентті және Хан–Банах теоремасы, Киршбраун теоремасы, Тихонов теоремасы, әрбір векторлық кеңістік үшін Гамель негізінің және әрбір өріс үшін алгебралық жабылудың болуы сияқты басқа математикалық салалардағы маңызды нәтижелерді білдіреді.

Бағытталған жиынтықтар

Толық реттелген жиында максималды элемент және ең үлкен элемент түсініктері сәйкес келеді, сондықтан осы екі түсінік талдау сияқты, тек толық реттелгендер қарастырылатын салаларда жиі алмастыра қолданылады. Бұл байқау кез келген ішінара реттелген жиынның толық реттелген ішкі жиындарына ғана емес, сонымен қатар бағытталған жиындар арқылы олардың рет теориялық жалпылануына да қатысты. Бағытталған жиында, элементтердің кез келген жұбында (особылықта, салыстыруға келмейтін элементтер жұбында) жиынның ішінде ортақ жоғарғы шегі болады. Егер бағытталған жиында максималды элемент болса, ол бірден ең үлкен элементі болып табылады, демек, жалғыз максималды элементі. Максималды немесе ең үлкен элементтері жоқ бағытталған жиынға мысалдар 1 және 2-ні қараңыз. Мінезді ұқсас тұжырымдар минималды элементтерге де қатысты. Қосымша кіріспе ақпарат тәртіп теориясы туралы мақалада берілген.

Қасиеттері

Әрбір шекті бос емес жиынның максималды және минималды элементтері болады. Шеңберсіз жиынның олардың ешқайсысы болмауы мүмкін, мысалы, әдеттегі ретпен бүтін сандар жиыны. Жиынның максималды элементтері жиынтығы әрқашан антижелі болып табылады, яғни жиынның екі әртүрлі максималды элементі салыстырылмайды. Бұл минималды элементтерге де қатысты.

Мысалдар

Парето тиімділігінде Парето оптимумы – Парето жақсартуының ішінара тәртібіне қатысты максималды элемент, ал максималды элементтердің жиынтығы Парето шекарасы деп аталады. Шешім қабылдау теориясында, қабылданатын шешім ережесі – үстемдік ережесінің ішінара тәртібіне қатысты максималды элемент. Қазіргі портфель теориясында тәуекел мен кіріс бойынша көбейту тәртібіне қатысты максималды элементтер жиынтығы тиімді шекара деп аталады. Жинақтар теориясында, жиын шекті болады, егер және тек қана әрбір бос емес ішкі жиын отбасы кіріктіру қатынасы бойынша реттелгенде минималды элементке ие болса. Абстракт алгебрада, элементтер жиынының ортақ бөлгіштері бірнеше максималды элементке ие болатын сандық жүйелерге ең үлкен ортақ бөлгіштерді жалпылау үшін максималды ортақ бөлгіш түсінігі қажет. Есептеу геометриясында, нүктелер жинағының максимумдары координаталық үстемдіктің ішінара тәртібіне қатысты максималды болып табылады.