Мидың жасушаларының зақымдануы және ми жарақатының түрлері

Кіріспе

Ми жасушаларының жойылуы немесе дегенерациясы

Ми жарақаттары туралы ғылыми журнал.

Ми жарақаты (МЖ) – ми жасушаларының жойылуы немесе дегенерациясы. Ми жарақаттары кең ауқымды ішкі және сыртқы факторлардың салдарынан туындайды. Жалпы алғанда, мидың зақымдануы – бұл маңызды, таңдаусыз түрде келтірілген жарақаттан туындаған зақым. Жарақаттардың ең көп кездесетін түрі – сыртқы күштерден немесе бас жарақаттарынан кейін болатын травмалық ми жарақаты (ТМЖ). Ал, туғаннан кейін болған ми жарақаттарын, генетикалық бұзылыстардан (ГБЖ) немесе туа біткен бұзылыстардан (ТБЖ) ажырату үшін «алынған ми жарақаты» (АЖЖ) термині қолданылады. Ми жарақатының бастапқы және екіншілік түрлері зақымдану процесін көрсетеді, ал ошақтық және диффузиялық ми жарақаты зақымның ауырлығы мен орналасқан жерін сипаттайды. Зақымдалған аймақтардың бұзылған функциясы жаңа нейрондық байланыстар құру арқылы нейропластикалық мүмкіндіктер есебінен толықтырылуы мүмкін.

Белгілері мен симптомдары

Ми жарақаттарының белгілері жарақаттың ауырлығына және мидың қанша бөлігі зардап шеккеніне байланысты әртүрлі болады. Ми жарақаттарының ауырлық деңгейін анықтау үшін үш категория қолданылады: жеңіл, орташа және ауыр.

Мидың жеңіл зақымдануы

Жеңіл ми зақымдануының белгілері бас ауруы, шатасу, құлақтағы шу, шаршау, ұйқы режимінің, көңіл-күйдің немесе мінез-құлқының өзгеруін қамтиды. Басқа белгілерге есте сақтау, шоғырлану, назар аудару немесе ойлау қиындықтары жатады. Психикалық шаршау жиі кездесетін әлсірететін жағдай және науқас оны бастапқы (жеңіл) оқиғамен байланыстырмауы мүмкін.

Орташа ауырлығы/ ауырлығы төмен ми жарақаты

Танымдық белгілерге шатасу, агрессивтілік, қалыптан тыс мінез-құлық, сөздің дұрыс айтылмауы, кома немесе сананың басқа да бұзылулары жатады. Физикалық белгілерге: күшейе түсетін немесе тоқтамайтын бас ауруы, құсу немесе дененің ауру сезімі, құрылыстар, мидың пульсациясы, көздің қалыптан тыс кеңеюі, ұйқыдан оянудың қиындығы, аяқ-қолдардың әлсіздігі және координацияның жоғалтылуы жатады. Ми жарақаты көбінесе түрлі деңгейдегі зақымдануға немесе мүгедектікке алып келеді. Ауыр ми жарақатының салдарынан тұрақты мүгедектікке шалдығу қаупі жоғары, оның ішінде нейрокогнитивтік жетіспеушіліктер, қате пікірлер (әсіресе, монотематикалық қате пікірлер), сөйлеу немесе қимыл-қозғалыс проблемалары және зиякерлік мүгедектік пайда болуы мүмкін. Мінез-құлықтың өзгеруі де мүмкін. Ең ауыр жағдайларда кома немесе тұрақты вегетативтік күйге түсу мүмкін. Тіпті жеңіл жарақаттың да ұзақ мерзімді салдары болуы мүмкін немесе белгілер жылдар бойы пайда болуы мүмкін. Зерттеулер ми зақымдануы мен тіл, сөйлеу және нақты категорияларға байланысты бұзылыстар арасындағы байланысты көрсетеді. Вернике афазиясы аномиямен, түсінбестен жаңа сөздер құраумен (неологизмдермен) және түсінудегі қиындықтармен байланысты. Вернике афазиясының белгілері жоғарғы сақталған қатпардың артқы бөлігінің зақымдануынан туындайды. Брока аймағының зақымдануы көбінесе функционалдық сөздерді (аграмматизм) жою, дыбыс өндірісінің өзгеруі, дислексия, дисграфия және түсіну мен өндірістегі проблемалар сияқты белгілерге әкеледі. Брока афазиясы мидың төменгі маңдай сүйегінің зақымдануын көрсетеді. Алайда, мидың бір аймағына зақым келгеннен кейін, бұл зақымдалған аймақ когнитивтік процеске толық жауапты дегенді білдірмейді. Мысалы, таза алексияда оқу қабілеті сол жақ көру өрісіне және оң жақ көру өрісі мен тіл аймақтарының (Брока аймағы және Вернике аймағы) арасындағы байланысқа зақым келтіретін зақымданудан жойылады. Бірақ бұл таза алексиямен ауыратын адамның сөйлеуді түсінбейтінін білдірмейді – тек олардың жұмыс істейтін көру қабығы мен тіл аймақтары арасында байланыс жоқ, бұл таза алексиямен ауыратын адамдардың әлі де мағынасын түсінбей хаттар жаза алатындығы, сөйлей алатындығы және тіпті транскрипциялай алатындығымен дәлелденген. Фузиформалық гирустың зақымдануы көбінесе просопагнозияға, яғни бет-пішіндер мен басқа да күрделі нысандарды бір-бірінен ажырата алмауға алып келеді. Миндаль тәрізді денеге зақым келгенде, қорқынышқа жауап ретінде оқципиталдық және фузиформалық көру аймақтарында байқалатын күшейтілген белсенділік жойылады. Миндаль тәрізді денеге зақым келгенде миндаль тәрізді денеден алыс аймақтардағы эмоционалдық стимулдарға белсенділіктің функционалдық үлгісі өзгереді. Көру қабығына келген басқа да зақымданулар зақымдану орнына байланысты әртүрлі әсерлерге ие. Мысалы, V1-ге зақым келгенде, зақымданудың көлемі мен калькарин жарығына қатысты орналасуына байланысты мидың әртүрлі аймақтарында соқырлық пайда болуы мүмкін. V4-ке зақым келгенде түс соқырлығы, ал екі жақты MT/V5 зақымдануы қозғалысты қабылдау қабілетінің жоғалуына әкелуі мүмкін. Париеталдық бөлікшелерге зақым келгенде агнозия, күрделі нысандарды, иістерді немесе пішіндерді тану қабілетінің жоғалтылуы немесе аморфосинтез, дененің қарама-қарсы жағындағы сезімнің жоғалтылуы пайда болуы мүмкін.

Cognitive symptoms include confusion, aggressiveness, abnormal behavior, slurred speech, and coma or other disorders of consciousness. Physical symptoms include headaches that worsen or do not go away, vomiting or nausea, convulsions, brain pulsation, abnormal dilation of the eyes, inability to awaken from sleep, weakness in extremities and loss of coordination. Brain injuries often create impairment or disability that can vary greatly in severity. In cases of severe brain injuries, the likelihood of areas with permanent disability is great, including neurocognitive deficits, delusions (often, to be specific, monothematic delusions), speech or movement problems, and intellectual disability. There may also be personality changes. The most severe cases result in coma or even persistent vegetative state. Even a mild incident can have long term effects or cause symptoms to appear years later. Studies show there is a correlation between brain lesion and language, speech, and category specific disorders. Wernicke's aphasia is associated with anomia, unknowingly making up words (neologisms), and problems with comprehension. The symptoms of Wernicke's aphasia are caused by damage to the posterior section of the superior temporal gyrus. Damage to the Broca's area typically produces symptoms like omitting functional words (agrammatism), sound production changes, dyslexia, dysgraphia, and problems with comprehension and production. Broca's aphasia is indicative of damage to the posterior inferior frontal gyrus of the brain. An impairment following damage to a region of the brain does not necessarily imply that the damaged area is wholly responsible for the cognitive process which is impaired, however. For example, in pure alexia, the ability to read is destroyed by a lesion damaging both the left visual field and the connection between the right visual field and the language areas (Broca's area and Wernicke's area). However, this does not mean one with pure alexia is incapable of comprehending speech—merely that there is no connection between their working visual cortex and language areas—as is demonstrated by the fact that people with pure alexia can still write, speak, and even transcribe letters without understanding their meaning. Lesions to the fusiform gyrus often result in prosopagnosia, the inability to distinguish faces and other complex objects from each other. Lesions in the amygdala would eliminate the enhanced activation seen in occipital and fusiform visual areas in response to fear with the area intact. Amygdala lesions change the functional pattern of activation to emotional stimuli in regions that are distant from the amygdala. Other lesions to the visual cortex have different effects depending on the location of the damage. Lesions to V1, for example, can cause blindsight in different areas of the brain depending on the size of the lesion and location relative to the calcarine fissure. Lesions to V4 can cause color blindness, and bilateral lesions to MT/V5 can cause the loss of the ability to perceive motion. Lesions to the parietal lobes may result in agnosia, an inability to recognize complex objects, smells, or shapes, or amorphosynthesis, a loss of perception on the opposite side of the body.

Жергілікті емес белгілер

Мидың жарақаттануы, мидың денеді басқарудың басты орталығы болуына байланысты, кең ауқымды және түрлі салдарларға алып келеді. Миы зақымдалған адамдар көбінесе есте сақтау мәселелерімен күреседі. Бұл мәселелер жарақаттың орналасқан жеріне және ауырлық деңгейіне қарай, ұзақ немесе қысқа мерзімді есте сақтаумен байланысты болуы мүмкін. Кейде есте сақтау қабілетін оңалту арқылы жақсартуға болады, бірақ бұл жағдай тұрақты болуы да мүмкін. Ми құрылымының, гормондарды немесе маңызды эмоцияларды басқаратын аймақтардағы өзгерістеріне байланысты мінез-құлық пен жеке тұлғаның өзгеруі де жиі байқалады. Бас ауруы мен аққыш жарақаттың тікелей салдарынан немесе жарақаттан туындаған неврологиялық жағдайлардың нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Мидағы өзгерістердің, сондай-ақ физикалық және психикалық мүмкіндіктердің өзгеруімен байланысты туындайтын мәселелердің салдарынан депрессия мен өзіне сенімсіздік жиі кездеседі, олар психологиялық көмекпен емделуі мүмкін. Ми жарақаттануы бар адамдарға антидепрессанттарды сақтықпен қолдану керек, өйткені ми химиясының бұрыннан өзгергендігіне байланысты күтілмеген жағымсыз әсерлер пайда болуы мүмкін.

Ұзақ мерзімді психологиялық және физиологиялық әсерлері

Дене ағзасының ми жарақатына әр түрлі реакциялары бар, олар бастапқы зақымданудан кейін әр түрлі уақытта пайда болады, себебі зақымдану нейрондардың, жүйке жолдары немесе мидың бөлімдерінің жұмысына әсер етуі мүмкін. Бірден болатын жауаптың көптеген түрлері болуы мүмкін. Бастапқыда ісіну, ауырсыну, көгалдану немесе есінен тану сияқты белгілер пайда болуы мүмкін. Ми зақымдануымен бірге травмадан кейінгі амнезия да жиі кездеседі, сондай-ақ уақытша афазия, яғни тілдің бұзылуы да болуы мүмкін. Уақыт өте келе және жарақаттың ауырлығы анықталғанда, басқа да реакциялар байқалуы мүмкін. Жарақат кезінде қан ағынының жоғалтылуы немесе зақымдалған тіндердің салдарынан амнезия мен афазия тұрақты болуы мүмкін, ал пациенттерде апраксия жағдайлары тіркелген. Амнезия – есте сақтау қабілетінің жоғалтылуы. Афазия – сөздерді түсіну немесе қолдану қабілетінің жоғалтылуы немесе бұзылуы. Апраксия – мидың зақымдануынан туындаған қозғалыс бұзылысы, бұл осы жағдайда мидың сол жақ бөлігіне зақым келген адамдарда жиі кездеседі, соның салдарынан механикалық білімдердің жоғалтылуына байланысты. Бас ауруы, эпизодтық бас айналу және шаршаңқылық – ми жарақатының уақытша белгілері – тұрақты болуы мүмкін немесе ұзақ уақыт бойы толыққанды жоғалып кетпеуі мүмкін. Сонымен қатар, ұзақ мерзімді психологиялық әсерлер де тіркелген, мысалы, эмоциялық өзгерістер, олар көбінесе адамның эмоцияларын және мінез-құлқын бақылайтын мидың әртүрлі бөліктеріне зақымданудың нәтижесінде пайда болады. Ми зақымдануына байланысты эмоциялық өзгерістерге ұшыраған адамдарда эмоциялар өте жылдам және күшті болуы мүмкін, бірақ олардың ұзаққа созылатын әсері азырақ болады. Мұндай әсерді сезінгендерге жарақаттан кейін кеңес беру ұсынылады, бұл кеңес жеке немесе топтық сессия түрінде жүзеге асырылуы мүмкін. Ұзақ мерзімді психологиялық және физиологиялық әсерлер әр адам мен жарақаттың сипатына байланысты өзгереді. Мысалы, перинаталды ми зақымдануы нейродамушылық бұзылыстар мен психикалық аурулардың пайда болуымен байланысты. Егер қандай да бір алаңдатарлық белгілер, симптомдар немесе мінез-құлқындағы өзгерістер байқалса, дереу медициналық көмекке жүгіну керек.

There are multiple responses of the body to brain injury, occurring at different times after the initial occurrence of damage, as the functions of the neurons, nerve tracts, or sections of the brain can be affected by damage. The immediate response can take many forms. Initially, there may be symptoms such as swelling, pain, bruising, or loss of consciousness. Post traumatic amnesia is also common with brain damage, as is temporary aphasia, or impairment of language. As time progresses, and the severity of injury becomes clear, there are further responses that may become apparent. Due to loss of blood flow or damaged tissue, sustained during the injury, amnesia and aphasia may become permanent, and apraxia has been documented in patients. Amnesia is a condition in which a person is unable to remember things. Aphasia is the loss or impairment of word comprehension or use. Apraxia is a motor disorder caused by damage to the brain, and may be more common in those who have been left brain damaged, with loss of mechanical knowledge critical. Headaches, occasional dizziness, and fatigue—all temporary symptoms of brain trauma—may become permanent, or may not disappear for a long time. There are documented cases of lasting psychological effects as well, such as emotional changes often caused by damage to the various parts of the brain that control human emotions and behavior. Individuals who have experienced emotional changes related to brain damage may have emotions that come very quickly and are very intense, but have very little lasting effect. Often, counseling is suggested for those who experience this effect after their injury, and may be available as an individual or group session. The long term psychological and physiological effects will vary by person and injury. For example, perinatal brain damage has been implicated in cases of neurodevelopmental impairments and psychiatric illnesses. If any concerning symptoms, signs, or changes to behaviors are occurring, a healthcare provider should be consulted.

Химиотерапия

Химиотерапия миелин өндіретін нейролық дің жасушалары мен олигодендроциттерге зақым келтіруі мүмкін. Радиациялық және химиотерапиялық емдеу мидың зардап шеккен аймақтарына қан ағынын бұзып немесе тоқтатып, ми тіндеріне зақым келтіруі мүмкін. Бұл зақымдану ұзақ мерзімді салдарларға алып келуі мүмкін, олардың ішінде: есте сақтау қабілетінің жоғалтылуы, шатасу және танымдық функциялардың төмендеуі. Радиация салдарынан миға тиетін зақым ми ісігінің орналасқан жеріне, қолданылған радиация мөлшеріне және емдеу ұзақтығына байланысты. Радиохирургия да тіндердің зақымдануына әкелуі мүмкін, нәтижесінде 20 науқастың біреуі зақымдалған тінді алып тастау үшін қосымша операцияға жатады.

Верникке-Корсаков синдромы

Верникке-Корсаков синдромы мидың зақымдануына әкелуі мүмкін және В дәруменінің жетіспеуінен (әсіресе В1 дәрумені, тиамин) туындайды. Верникке-Корсаков синдромы көбінесе тиамин жетіспеуіне себеп болатын жағдайлар, мысалы, созылмалы және көп мөлшерде алкоголь ішу немесе тамақтанудың сіңуіне кедерес келтіретін жағдайлар, оның ішінде ішек рагы, тамақтану тәртібінің бұзылуы және асқазанды айналып өту операциясы салдарынан пайда болады. Мұндай серпілу күштері мидің күрт айналу үдеуі болған жағдайларда байқалады және ақ зат пен сұр заттың тығыздығындағы айырмашылықтан туындайды.

Мидың зақымдануына дененің реакциясы

Ми зақымдануына байланысты көзге көрінетін жауаптардан өзгеше, денеде байқау қиын болатын жасырын физикалық реакциялар да болады. Мұндай реакцияларды көбінесе медициналық қызметкерлер анықтайды, себебі олар ми зақымдануына байланысты қалыпты физиологиялық жауаптар болып табылады. Цитокиндер мидың зақымдануына жауап ретінде өндіріледі. Олардың әртүрлі әрекеттері жасуша зақымдануын және жазылуын тудыруы, күшейтуі, ортастауы және/немесе тежеуі мүмкін. TGFβ көбінесе нейроқорғаушылық әрекет көрсетеді, ал TNFα нейрондық зақымдануға себеп болып, сонымен қатар қорғаушылық әсер де береді. IL 1 ишемиялық, экзитотоксикалық және мидың жарақаттануын, глиялық жасушаларға, нейрондарға және қан тамырлар жүйесіне әсер ету арқылы күшейтеді. Цитокиндер жаңа емдеу стратегияларын табуға көмектесе алады. Қазіргі таңда олар клиникалық сынақтардан өтуде.

Диагностика

Глазго кома шкаласы (GCS) – ми жарақатының ауырлығын бағалау үшін қолданылатын ең көп тараған баллдық жүйе. Бұл әдіс мидың зақымдануының ауырлығын анықтау үшін нақты белгілерді объективті түрде бағауға негізделген. Ол үш белгіге сүйенеді: көз ашу, сөздік жауап және моторлық жауап, олар төменде сипатталғандай бағаланады. Глазго кома шкаласы бойынша ауыр ми жарақаты 3–8 балмен, орташа ми жарақаты 9–12 балмен, ал жеңіл ми жарақаты 13–15 балмен жіктеледі. МРТ кішірек зақымдарды, ми ішіндегі зақымдануларды, диффузды аксоналды зақымдануларды, ми сабасының, артқы шағыршықтың, субтемпоральді және субфронтальді аймақтардың зақымдануларын анықтауға мүмкіндік береді. Дегенмен, кардиостимуляторы, металл имплантаты немесе денесінде басқа металл заттары бар пациенттерге МРТ жасауға болмайды. Көбінесе басқа бейнелеу техникалары клиникалық жағдайда қымбаттылығы мен қолжетімсіздігіне байланысты қолданылмайды.

Жедел

Тез арада мидың жарақаттануын емдеу, миға қан арқылы жеткілікті мөлшерде оттегі жеткізілуін қамтамасыз етуге және бас немесе мойынның одан әрі зақымдануын болдырмау үшін қалыпты қан қысымын сақтауға бағытталған. Адамға қан ұюын жою немесе бас сүйегінің сынуларын емдеу үшін операция қажет болуы мүмкін, бұл үшін бас сүйегінде тесік жасау қажет болуы мүмкін. Травматикалық жарақаттарда қолданылатын дәрілер – диуретиктер, құрысуға қарсы немесе кома тудыратын дәрілер. Диуретиктер тіндердегі сұйықтықты азайтып, миға түсетін қысымды төмендетеді. Травматикалық ми жарақатынан кейінгі алғашқы аптада адамда құрысулар пайда болуы мүмкін, ал құрысуға қарсы дәрілер олардың алдын алуға көмектеседі. Операция кезінде зақымдануды азайту және қан ағынын жақсарту үшін кома тудыратын дәрілер қолданылуы мүмкін. Мидың травматикалық жарақаттан зақымдану жағдайында дексаметазон және/немесе маннитол қолданылуы мүмкін.

Созылмалы

Әртүрлі мамандықтар ми жарақатынан кейін дененің қызметін қалпына келтіруге және емдеуге қатысуы мүмкін. Неврологтар, нейрохирургтар және физиатристер – мидың зақымдануын емдеуге маманданған дәрігерлер. Нейропсихологтар (әсіресе клиникалық нейропсихологтар) – ми жарақатының салдарына түсінуге маманданған психологтар, олар зақымның ауырлығын бағалауға немесе оңалту стратегиясын жасауға қатысуы мүмкін. Эрготерапевтер жоғалған функцияларды қалпына келтіруге немесе қажетті дағдыларды қайта үйренуге көмектесетін оңалту бағдарламаларын жүргізуге қатыса алады. Мысалы, аурухананың жансақтау бөлімдерінде жұмыс істейтін тіркелген медбикелер, ауыр ми жарақаты бар науқастардың денсаулығын дәрі-дәрмектерді үнемі беру және неврологиялық бақылау арқылы сақтай алады, соның ішінде басқа денсаулық сақтау мамандары қолданатын Глазго кома шкаласын пайдалану арқылы сананың деңгейін анықтайды. Физиотерапевтер де ми жарақатынан кейін оңалтуда маңызды рөл атқарады. Травмалық ми жарақаты (ТМЖ) жағдайында, оңалтудың белсенді емес кезеңінде физиотерапиялық емдеуге сезімталдықты жандандыру, сериялық гипстеу және шиналау, дене шынықтыру және аэробикалық жаттығулар, сондай-ақ функционалдық жаттығулар кіруі мүмкін. Сезімталдықты жандандыру – бұл әдістерді қолдану арқылы сезім қабылдауын қалпына келтіру. Бұл әдістің тиімділігін растайтын деректер жоқ. Сериялық гипстеу және шиналау көбінесе жұмсақ тіндердің қысқаруын және бұлшықет тонусын азайту үшін қолданылады. Деректерге негізделген зерттеулер сериялық гипстеудің пассивті қозғалыс ауқымын (ҚҚА) арттыруға және спастиктік құрылыстарды азайтуға көмектесетінін көрсетеді. Жалпы, зерттеулер көрсеткендей, ТМЖ-мен ауыратын пациенттер оңалту бағдарламаларына белсенді қатысқанда, олардың функционалдық дағдылары жақсарады. Жоғарыда аталған емдеулердің тиімділігін жақсырақ түсіну үшін қосымша зерттеулер қажет. Ми жарақатын емдеудің басқа да әдістеріне дәрі-дәрмектер, психотерапия, нейропсихологиялық оңалту және/немесе хирургиялық араласу кіруі мүмкін.

Болжам

Прогноз немесе аурудың даму бағыты, ми зақымдануының сипатына, орналасқан жеріне және себебіне байланысты (Травматикалық ми зақымдануы, Ошақты және тараған ми зақымдануы, Біріншілік және екіншілік ми зақымдануы тақырыптарын қараңыз). Әдетте, нейрорегенерация шеттік нерв жүйесінде жүруі мүмкін, бірақ орталық нерв жүйесінде (ми немесе жұлын) көмектесу әлдеқайда сирек және қиын. Дегенмен, адамның нерв даму кезеңінде мидың кейбір зақымдалған бөліктері басқа бөліктерінің орнын толтыруға үйренуі мүмкін, олардың көлемі мен күрделілігі артуы және тіпті функциясы өзгеруі мүмкін. Мысалы, бір сезімін жоғалтқан адамда екінші сезімі күшейеді – бұл процесс нейропластичность деп аталады. Ми жарақаттары және ми зақымданулары туралы көптеген қате түсініктер бар. Бір қате түсінік – егер адам миына зақым келсе, ол толыққанды қалпына келе алмайды. Қалпына келудің мүмкіндігі әртүрлі факторларға байланысты, мысалы, зақымның ауырлығы мен орналасқан жері. Ауырлығы мен орналасқан жерін анықтау үшін тестілеу жүргізіледі. Барлық адамдар ми зақымдануынан толыққанды айыға бермейді, бірақ толық қалпына келу мүмкін. Ми жарақаттарының нәтижесін болжау өте қиын. Прогноздың ықтималдығын анықтау үшін көптеген тестілер мен мамандардың көмегі қажет. Миы аз зақымдалған адамдарда да денсаулыққа зиян келтіретін салдарлар болуы мүмкін, тек миы ауыр зақымдалғандарда ғана емес. Ми жарақаттарының салдары зақымның орналасқан жеріне және организмнің жарақатқа реакциясына байланысты. Тағы бір қате пікір – балалар ми зақымдануынан жақсырақ айығады. Балалар жетілмегендіктен жарақат алу қаупі жоғары. Бұл болашақ дамуын болжауды қиындатады.

Тарих

Адамның мінез-құлқын және мидың зақымдануын түсінудің негізін Финес Гейдж жағдайы мен Пол Броканың әйгілі зерттеулеріне байланыстыруға болады. Финес Гейджтің бас жарақаты туралы алғашқы зерттеу тарихындағы ең таңғажайып ми жарақаттарының бірі болып табылады. 1848 жылы Финес Гейдж жаңа теміржол желісін салу кезінде кездейсоқ жарылысқа ұшырады, нәтижесінде темір таяқ тікелей оның маңдай лоб бөлігінен өтті. Гейджтің зиякерлік қабілеттеріне ешқандай әсер етпегені байқалды, бірақ кейбір мамандар оның жарақаттан кейінгі мінез-құлқындағы өзгерістерді мысалға келтірді. Он жыл өткен соң Пол Брока фронталды лоб бөлігінің зақымдануынан сөйлеу қабілеті бұзылған екі науқасты қарап тексерді. Броктың алғашқы науқасы сөйлеу қабілетін жоғалтқан. Ол мұны тілдің локализациясын зерттеу мүмкіндігі ретінде қарастырды. «Тан» деп белгілі Леборн қайтыс болғаннан кейін ғана Брока мәйіттегі тексеру арқылы фронталды лоб бөлігінің зақымдануын растады. Екінші науқаста да ұқсас сөйлеу бұзылыстары байқалды, бұл оның тіл локализациясы туралы тұжырымдарын қолдады. Екі жағдайдың нәтижесі де сөйлеу мен мидың сол жартышары арасындағы байланыстың маңызды дәлелі болды. Зақымдалған аймақтар бүгінде Брока аймағы және Брока афазиясы деп аталады. Бірнеше жылдан кейін неміс неврологі Карл Верникке инсультпен ауырған науқасқа консультация берді. Науқаста сөйлеу және есту қабілеттері бұзылмаған, бірақ миында бірнеше кемшіліктер анықталды. Бұл кемшіліктерге оған айтылған немесе жазылған сөздерді түсіну қабілетінің жоқтығы кірді. Верникке науқастың қайтыс болғаннан кейінгі мәйіттегі тексеру жүргізіп, сол жақ уақытша лоб аймағында зақымдануды анықтады. Бұл аймақ Верникке аймағы деп аталды. Кейін Верникке Верникке аймағы мен Брока аймағы арасындағы байланысты болжады, бұл фактілермен дәлелденді.