Кіріспе

Астрофизикалық денелер үшін Лэйн-Эмден қысым-тығыздық теңдеуінің шешімі

Астрофизикада политроп – бұл Лэйн-Эмден теңдеуінің шешімі, онда қысым тығыздыққа келесі формула бойынша байланысты болады:

мұнда P – қысым, ρ – тығыздық және K – пропорционалдық тұрақтысы. Тұрақты n политроптық индекс деп аталады; бірақ политроптық индекстің n-нің дәрежесі ретінде де анықтамасы бар екенін ескеру керек. Бұл қатынасты ρ және T (температура) функциясы ретінде P-ны көрсететін күй теңдеуі ретінде қарастырудың қажеті жоқ; алайда политроптық теңдеумен сипатталған нақты жағдайда, осы үш шаманың арасында тағы да қосымша қатынастар бар, олар бірлесіп теңдеуді анықтайды. Демек, бұл – Лэйн-Эмден теңдеуінің шешімін беретін радиус бойынша тығыздық өзгеруі тұрғысынан радиус бойынша қысым өзгеруі туралы болжамды білдіретін қатынас. Кейде «политроп» сөзі жоғарыда келтірілген термодинамикалық қатынасқа ұқсас күй теңдеуін білдіруі мүмкін, бірақ мұндай жағдайда шатасу туындауы мүмкін, сондықтан одан аулақ болу керек. Политроптық сұйықтық немесе политроптық газ деп атау артық – сұйықтықтың өзін (Лэйн-Эмден теңдеуінің шешімімен салыстырғанда) атаған дұрыс. Нақтырақ айтқанда, политроптық газ – иілу сыйымдылығы тұрақты газ. Политроптық сұйықтықтың күй теңдеуі соншалықты жалпылама, осы идеалды сұйықтықтарды политроптардың шектеулі мәселесінен тыс кеңінен қолдануға мүмкіндік береді. Политроптық көрсеткіштің (политроп үшін) көлемдік модульдің қысым бойынша туындысына тең екендігі көрсетілді, сондай-ақ оның Мурнаган күй теңдеуімен байланысы да дәлелденді. Сондықтан политроптық қатынас салыстырмалы түрде төмен қысымда (107 Па-дан төмен) және жоғары қысымда (1014 Па-дан жоғары) жақсырақ қолданылады, өйткені бұл жағдайларда көлемдік модульдің қысым бойынша туындысы, политроптық индекске тең, тұрақтыға жақын болады.

Политроптық индекс бойынша үлгілер

Тасты планеталарды модельдеу үшін жиі индекстік политроп қолданылады. Мұның себебі политроптың тығыздығы тұрақты, яғни ішкі қабаты қысымға берілмейді. Бұл тасты (қатты/сұйық) планеталар үшін бірінші реттік жуықтау. Нейтрон жұлдыздары индексі арасындағы политроптармен жақсы модельденеді, ал индексі бар политроп толық конвективті жұлдыз ядролары (қызыл алыптар сияқты), қоңыр жұлдыздар, алып газды планеталар (Юпитер сияқты) үшін жақсы модель болып табылады. Бұл индекспен политроптық көрсеткіш 5/3-ке тең, бұл моноатомдық газдың жылу сыйымдылығының (γ) қатынасы. Газды жұлдыздардың ішкі бөлігі үшін (иондалған сутектен немесе гелийден тұрады) бұл табиғи конвекция жағдайларындағы идеалды газ жуықтауынан туындайды. Индекспен политроп, релятивистік емес дегенерацияланған материяның күй теңдеуіне сәйкес, төмен салмақты ақ жұлдыздар үшін де жақсы модель болып табылады. Индекспен политроп – релятивистік дегенерацияланған материяның күй теңдеуіне сәйкес, жоғары салмақты ақ жұлдыздардың ядролары үшін жақсы модель. Индекспен политроптың радиусы шексіз. Бұл 1883 жылы Артур Шустер алғаш зерттеген өздігінен тұрақты жұлдыздық жүйенің ең қарапайым ықтимал моделіне сәйкес келеді және оның нақты шешімі бар. Индекспен политроп, изотермиялық сфера деп аталатын нәрсеге сәйкес келеді, яғни газдың изотермиялық өзін-өзі тартатын сферасы, оның құрылымы шарықты шоғыр сияқты жұлдыздардың соқтығыспайтын жүйесінің құрылымына ұқсас. Себебі идеалды газ үшін температура ρ1/n-ге пропорционал, сондықтан шексіз n тұрақты температураға сәйкес келеді. Жалпы алғанда, политроптық индекс өскен сайын тығыздық таралуы дененің ортасына қарай көбірек жинақталады.