Кіріспе

Британдық философ және ғалым, ағылшын ботанигі Э. Дж. Лоу.

Өмірбаян

Лоу Англияның Дувр қаласында дүниеге келген. Орта білімін Бушей грамматикалық мектебінде алды, содан кейін 1968–1972 жылдары Кембридж университетінде (тарихтан бакалавр, бірінші дәреже) және 1972–1975 жылдары Оксфорд университетінде (философиядан BPhil және DPhil) оқыды.

Шолу

Лоу өзінің буынының жетекші философтарының бірі болды. Ол метафизика, сана философиясы, философиялық логика, тіл философиясы, дін философиясы және жаңа заман философиясы тарихы сияқты көптеген тақырыптарды зерттеді және жариялады. Эмпирикалық аспекті заттардың қандай түрлерінің бар екенін анықтайды және негіздейді. Сондықтан, әлемдегі шындықты ұғыну үшін, оның мүмкін екенін де анықтау қажет. Оның онтологиялық дүниесінің ядросында объектілер, түрлер, қасиеттер және тәсілдерден тұратын төрт категориялы онтология бар. Оның неоаристотелизмінің кілті – мәндік қасиеттерге берілгендігі. Ол жалпы мәндік қасиеттер мен жеке мәндік қасиеттерді жақтайды. Бұл көзқарас Аристотельдік дәстүрді ұстанады, онда мән – заттың «не екені». Оның еңбегінің бірі – сана философиясындағы дуалистік өзара әрекеттесуді күрделі түрде қорғау болды. Бұл – сана мен ми екі бөлек зат екендігі және олардың әрқайсысы туралы фактілер екіншісіне «себептік байланысты» деген көзқарас. Локк туралы жұмысы философқа құрметпен қарап, Локктің бүгінгі философияға қатыстылығын қорғайды.

Төрт санаттан тұратын онтология

Лоудің төрт категориялық онтологиясы Аристотельдің «Категорияларынан» шабыт алады. Оның терминологиясы Аристотельдің «бір нәрсе туралы айтылуы» және «бір нәрседе айтылуы» арасындағы ерекшеліктен туындайды: біріншілік субстанциялар, екіншілік субстанциялар, атрибуттар және модальдықтар. Біріншілік субстанциялар туралы немесе оның ішінде айтылмайды. Екіншілік субстанциялар туралы айтылады, бірақ оның ішінде емес. Оның жеке үлесі – соңғы екі категорияны, атрибуттар мен модальдықтарды атау. Атрибуттар туралы да, оның ішінде де айтылады, ал модальдықтар туралы айтылмайды, бірақ оның ішінде айтылады. Атрибуттар мен модальдықтар – Аристотельдің тіліне оның енгізген қосымшалары. «Бір нәрсе туралы айтылуы» немесе «бір нәрседе айтылуы» орнына Лоу екі ерекшелікті енгізеді: субстанциалды және субстанциалды емес; жалпы және жеке. Осылайша, субстанциалды жекелегендер (объектілер), субстанциалды жалпыламалар (түрлер), субстанциалды емес жалпыламалар (атрибуттар) және субстанциалды емес жекелегендер (модальдықтар) бар. Ол түрлер мен модальдықтар арасындағы ерекшеліктің сортталған және сындық терминдер арасындағы ерекшелікке ұқсас екенін айтады. Біріншісі объектінің түрін, екіншісі объектінің қасиеттерін білдіреді. Жеке объектілер – түрлердің жеке мысалдары, ал жеке объектілердің модальдықтары – қасиеттердің жеке мысалдары. Категориялар мен олардың қарым-қатынастары «Онтологиялық шаршыда» көрсетілген. Лоу өзінің көзқарасының Дэвид Армстронгтың көзқарасы сияқты басқа универсалистік онтологиялардан артықшылығы бар екенін айтады. Яғни, оған екінші реттік қатынастарға жүгінудің қажеті жоқ. «Планеталар эллипстік орбитада қозғалады» деген заң тұжырымын қарастырайық. Лоу Армстронгтың теориясына сәйкес, бірінші реттік қасиеттер арасында екінші реттік қажеттілік қатынасы бар дейді: планета болу және эллипстік орбитада қозғалу. Оның орнына төрт категориялық онтология заңның атрибутқа, яғни эллипстік орбитада қозғалуға, планета түрін сипаттауға тең екенін айтады.

Тағы бір артықшылығы – есептің объектілердің диспозициялық және орын алған күйлерін ажырата білу қабілеті. Мысалы, бір заттың ерігіштігі мен оның нақты еріуі арасындағы ерекшелік. Контрфактуалдықтарға «барлығы тең болғанда» деген жапсырма талап етілгенде, төрт категориялық онтология түрлер мен объектілер арқылы диспозицияларды түсіндіре алады. Объект F-қа бейімделген жағдайда ғана F-қа бейімділігі бар. Мысалы, O нысанының сумен ерігенге бейімділігі бар, егер O түрі K-ны құраса, онда заң бойынша су K-ны ерітеді. Модальдықтар мен атрибуттар объектінің әмбебапқа қатыстылығы арқылы объектінің нақты ерігенін көрсетеді. Лоу үшін модальдықтар – объектінің құрамы емес, оның ерекшеліктері. Осылайша, объект атрибуттарды диспозициялық немесе орын алған күйде көрсете алады. Егер объект атрибутпен сипатталатын түрді құраса, онда ол атрибуттарды диспозициялық түрде көрсетеді. Егер объект атрибутты құрайтын модальдықпен сипатталса, онда ол атрибутты орын алған күйде көрсетеді.

Эсенциялар

Лоувтың метафизикасының басты ерекшелігі – оның мәндік сипаттамаларға қатысты көзқарасы. Түсініктірек айтқанда, мәндік сипаттамалар – бұл сол объектінің «не екені». Әрбір объектінің екі түрі бар: жалпы мәндік сипаттамалар және жеке мәндік сипаттамалар. Жалпы мәндік сипаттамалар – бұл объектінің «не екені», және ол сол объектінің барлық жеке мысалдарымен ортақ. Жеке мәндік сипаттамалар нақты бір объектінің, басқа объектіден ерекшеленетін «не екенін» көрсетеді. Лоу үшін, мәндік сипаттамалар – іздеп табуға тиіс нақты бір нәрсе емес. Мысалы, судың мәндік сипаттамасы ретінде H2O. Керісінше, сіз сол заттың «қандай екенін» түсініп алуыңыз керек. Мәндік сипаттаманы түсіну үшін ол «жеткілікті түсінікке» ие болу деңгейін қолданады.