Кіріспе
Солтүстік Американы норвегтердің зерттеуі туралы исланд сагасы. «Қызыл Эрик сагасы» – норвегтердің Солтүстік Американы зерттеуі туралы исланд сагасы. Сағаның түпнұсқасы 13 ғасырда жазылған деп саналады. Ол екі қолжазбада – Hauksbók (14 ғасыр) және Skálholtsbók (15 ғасыр) – біршама әртүрлі нұсқаларда сақталған. Атауына қарамастан, сагада негізінен Торфин Карлсефни мен оның әйелі Гудридтің өмірі мен саяхаты баяндалады, бұл оқиға «Гренланд сагасында» да кездеседі. Сондықтан бұл саға бұрын «Торфин Карлсефни сагасы» деп те аталатын, және Арни Магнуссон осы атауды Hauksbók-тағы сағаның жоғарғы жағындағы бос орынға жазған. Сагада сонымен қатар Эрик Қызылдың Гренландияға қуылған себептері, оның ұлы Лейф Эриксонның христиан дінін таратуы және кемесі жолдан жаңылғаннан кейін Винландияны ашқан оқиғалары егжей-тегжейлі сипатталған.
The Saga of Erik the Red, in , is an Icelandic saga on the Norse exploration of North America. The original saga is thought to have been written in the 13th century. It is preserved in somewhat different versions in two manuscripts: Hauksbók (14th century) and Skálholtsbók (15th century). Despite its title, the saga mainly chronicles the life and expedition of Thorfinn Karlsefni and his wife Gudrid, also recounted in the Saga of the Greenlanders. For this reason it was formerly also called Þorfinns saga karlsefnis; Árni Magnússon wrote that title in the blank space at the top of the saga in Hauksbók. It also details the events that led to the banishment of Erik the Red to Greenland and the preaching of Christianity by his son Leif Erikson as well as his discovery of Vinland after his longship was blown off course.
1-тарау
Дублинді басып алған викинг Олаф Ақ, терең ойлы Одқа үйленді, ол христиан дініне кірді. Олаф шайқаста қаза болғаннан кейін, ол және олардың ұлы Торстейн Қызыл Ирландиядан Хебрид аралдарына кетіп, Торстейн онда ұлы батыр патша болды. Ол қайтыс болған соң, ол Оркнейге сапар шекті, онда Торстейннің қызы Гроаға күйеу берді, сосын Исландияға барды, онда оның туыстары болды және серіктеріне кең жерлер сыйлады.
2-тарау
Қызыл Эриктың құлдары тау көшкінін тудырады, ол бір шаруашылықты қиратады, осыдан туған жанжал Эриктің ең әуелі аймақтан, содан кейін Исландиядан қуылтуына себеп болады; ол солтүстікте жатқан жерді табу үшін теңізге шығады, Гренландияны зерттейді және атайды, отарлаушыларды ынталандыру үшін тартымды есім таңдайды. Ол қоныстанған жер Эриксфьорд деп аталады.
3-тарау
Торбьорн – ақылды Аудқа бірге саяхаттап, одан жер алған ақсүйек құлдың ұлы. Оның Гудрид есімді қызы бар. Бір күзде ол бай саудагер, сонымен қатар бостандық алған адамның ұлы Ейнардың оған үйлену туралы ұсынысын мақтан тұтып қабылдамайды. Дегенмен, ол қаржылық қиындыққа тап болады; келесі көктемде Исландияны тастап Гренландияға кететінін хабарлайды. Оның отбасы мен достарын тасымалдаған кеме нашар ауа-райына ұшырап, жартысы аурудан көз жұмғаннан кейін күзде ғана Гренландияға жетеді.
4-тарау
Сол қыста Гренландияда ашаршылық болып жатыр; Торбьорн тобы тұрып жатқан көрнекті шаруа Торкель "кішкентай вөлва" аталған, саяхатшы сейдші Торбьоргты қыс тойына шақырып, пайғамбарлық айтуын сұрайды, соның арқасында жергілікті халық жағдайдың қашан жақсаратынын білсін. Ол біреуден варзлоккур (қорғау әндерін) орындауын сұрайды; Гудрид, христиан болғандықтан (әкесі осы ескі діни амалдар орындалып жатқанда кетіп қалған), мазасыздық білдірсе де, оларды асырап алған анасынан үйреніп, өте әдемі орындайды. Торбьорг аштықтың жақын арада аяқталады деп болжайды, сондай-ақ Гудридтің екі жақсы некеге тұратынын – бірі Гренландияда, екіншісі Исландияда болады, және олардан үлкен әулет пайда болады дейді. Көктемде Торбьорн Братталидке кемемен жүзеді, онда Қызыл Эрик оны құшақтап қарсы алып, жер береді.
5-тарау
Бұл тарауда Ерік Қызылдың ұлдары Лейф пен Торстейн таныстырылады. Лейф Норвегияға қарай жол тартады, бірақ ол Хебрид аралдарына соғылып кетеді, онда ол үйленуден бас тартқан әйелден Торгилс есімді ұл тудырады; Торгилс өскенде анасы оны Гренландияға жібереді, онда Лейф оны таниды. Норвегияда Лейф Гренландияға қайтқанда христиан дінін уағыздауды тапсырған король Олаф Триггвасонның сарайына келеді. Қайтқан жолда дауыл оны беймәлім жерге жеткізеді, онда ол жабайы бидай, жүзім, қабақ ағаштарын (кейбір сағаларда өте ірі ағаштарды) табады. Лейф кеме апатқа ұшыраған теңізшілерді құтқарып, оларға көмектеседі және христиан дініне өткізеді. Гренландияға оралғанда ол көптеген адамдарды, соның ішінде шіркеу салдырған анасын дінге көндіреді, бірақ әкесі Эрикті емес, нәтижесінде Эриктің әйелі оны тастап кетеді. Оның інісі Торстейн жаңа жерді зерттеу үшін экспедиция ұйымдастырады. Екі бауырдан басқа, топқа әкесі де қосылуы керек еді, бірақ Эрик жылқысынан құлап, кемеге бара жатып жарақат алады. (Екі нұсқаның бірі оның барғанын айтады.) Экспедиция сәтсіз аяқталады; жазда дауылдар оларды әртүрлі бағытта шашыратып жібергеннен кейін, олар күзде Эриксфьордқа қайта оралады.
Leif becomes part of the court of King Olaf Tryggvason, who charges him with preaching Christianity when he returns to Greenland. On the return voyage, storms take him to an unknown land where he discovers wild wheat, vines, maple trees (and in one version of the saga, very large trees). Leif also rescues shipwrecked sailors, whom he looks after and converts to Christianity. Back in Greenland, he converts many people, including his mother, who builds a church, but not his father Erik, as a result of which Erik's wife leaves him. His brother Thorstein then organizes an expedition to explore the new country. In addition to both brothers, the group is to include their father, but Erik falls from his horse and is injured riding to the ship. (One of the two versions suggests he nonetheless goes.) The expedition is unsuccessful; after being blown in different directions by storms all summer, they return to Eiriksfjord in the fall.
6-тарау
Торстейн Гудридке үйленеді, бірақ көп ұзамай олар бірлесіп иеленген шаруашылықта, басқа Торстейн мен оның әйелі Сигридпен бірге тұрып жатқанда, обадан қайтыс болады. Өлімі алдында Сигрид, қайтыс болғаннан кейін, дрейгр болып қайта тіріліп, оның жанына төсекке кіруге тырысады. Ол қайтыс болғаннан кейін, өзі қайта тіріліп, Гудридпен сөйлесуді сұрайды; ол оған Гренландиядағы христиандық дәстүрді, адамдарды қасиетсіз жерге жерлеуді тоқтатуды және оны шіркеуге жерлеуді айтады, соңғы кездегі алапаттықтарды шаруашылықты бақылайтын Гардиге жүктейді, оның денесін өртеу керектігін айтады, оған үлкен болашақ болжайды, бірақ басқа гренландтыққа үйленбеуді ескертеді және олардың ақшасын шіркеуге беруін өтінеді. Содан кейін ол адам сүйектерінен салынған ескі үйінде көп ұзамай қайтыс болады.
7-тарау
Торфин Карлсефни, бай исланд саудагері, екі кемемен сауда тобының құрамында Гренландияға сапар шегеді. Олар қысты Браттахидте өткізеді және Қызыл Эрикке әсем Рождество тойын беруге көмектеседі; Карлсефни одан кейін Гудридке үйленуге ұсыныс жасайды, ал той үйлену тойы ретінде жалғасады.
8-тарау
Екі кемеде 160 адам, соның ішінде Карлсефни және басқа да исландиялықтар, бірақ көбінесе гренландиялықтар, батысқа қарай орналасқан, қазір Винланд деп аталатын жерді табуға аттанды. Жел оларды Хеллуланд деп аталатын жерге жеткізеді, онда үлкен тас тақталар мен көптеген түлкілер бар, содан кейін оңтүстікке қарай, Маркленд деп аталатын орманды аймаққа және Кьяларнес деп аталатын мүйіске жетеді. Олар шығанаққа тоқтап, патша Олафтан Лейф Эриксонға сыйлық ретінде берілген екі жылдам жүретін шотланд құлын, жерді барлап, жүзім мен бидай әкеледі. Олар өздері атаған Страумфьорд фьордынан ішке қарай қыстайды, бұл биік шөп өсетін таулы аймақ; фьордтың аузындағы арал ұя салатын құстарға толы. Олар жайылымдық мал әкелгенімен, сол жердегі қыстың қаталдығына дайын емес, азық-түлік та жетпейді. Еріктің досы және қызметшісі, язычник Торхалл жоғалып кетеді, және олар оны үш күннен кейін жартастың үстінде, үндеп, өзін-өзі қысып жатқан күйінде табады. Көп ұзамай жағаға таңғажайып кит түрі шағылысады; еті олардың бәрін ауыртады, содан кейін Торхалл оны Торға арнап жазған өлеңіне жауап ретінде өз толық ырысы (қорғаушы құдайы) деп мойындайды. Олар қалғанын жартастан лақтырып тастап, Құдайға дұға етеді, содан кейін ауа райы ашылады және олар жақсы балық аулап, жеткілікті азық-түлік табады.
9-тарау
Көктемде экспедицияның көп бөлігі Винландты іздеу үшін оңтүстікке қарай сапар шешуді шешеді. Торхалл солтүстікке баруды қалайды және тоғыз адам бір кемеге оның ілеседі, бірақ жел кемені Атлантика мұхиты арқылы шығысқа қарай, Ирландияға қарай соққымен жібереді, онда олар жеңіліске ұшырап, құлдарға айналады және Торхалл қайтыс болады.
10-тарау
Карлсефни бастаған үлкен экспедиция Хоп ("тасымал өзені") деп аталатын жерді табады, онда өзен көл арқылы теңізге құяды; ел жануарлар дүниесіне бай, балық аулау өте жақсы, бидай мен жүзім мол өседі, және сол қыста қар жаумайды. Олар алғаш рет Skrælings деп аталатын жергілікті тұрғындармен кездеседі, олар жануар терілерімен жабылған қайықтарды пайдаланады және айналғанда ұялайтын дыбыс шығаратын таяқтарды ауада шайқады; Нормандықтар бейбітшілік белгісі ретінде ақ қалқанды көрсетеді.
11-тарау
Скрейлингтер үлкен топпен оралады және скандинавтар жануарлар терісі үшін қызыл матамен сауда жасайды (қылыштар мен найзаларды да сатудан бас тартады), Скрейлингтер қорқып, босап қалған бұқаны көргенде кетеді. Үш аптадан кейін олар тағы да көптеп оралады, таяқтарды сағат тіліне қарсы айналдырып, айқайлайды. Шайқас басталады, және Скрейлингтер баллистаға ұқсас нәрсемен үлкен, ауыр шарды скандинавтардың басынан асырып жіберіп, оларды кері шегінуге мәжбүрлейді. Эрик Қызылдың заңсыз қызы Фрейдис содан кейін үйінен ауыр жүкті болып шығып, оларды қорқақтар деп айыптап, қуалайды; Скрейлингтер оны қоршағанда, ол өлген адамның қолынан қылыш тартып алады, бір көкірегін ашып, қылышпен соған ұрып, Скрейлингтерді қорқытып, кетуге мәжбүр етеді. Топ шабуылдаушы күштердің кейбіреулері көрініс екенін түсінеді. Екі адамын жоғалтқаннан кейін, бұл жер қауіпсіз емес деп шешіп, солтүстікке қарай Штраумфьордқа қарай жүзеді. Жолда олар еліктің сүйек майы мен қаны бар ыдыстарды ұстаған бес ұйықтаған адамды кездестіреді, оларды заңсыздықпен айыптап өлтіреді. Карлсефни содан кейін бір кемемен Торхоллды іздеп солтүстікке кетеді, шөлейт орманды аймақты табады, және батысқа қарай теңізге ағатын өзеннің жағасында тоқтайды.
12-тарау
Карлсефнимен бірге саяхаттап бара жатқан Торвальдты бір аяқты адам өлтіреді, оны садақпен шатқылайды. Карлсефни оны қазіргі Канаданың Новая Шотландия аймағында орналасқан Винландта жерлейді. Кеме Страумфьордқа қайта оралады, бірақ наразылықтың күшеюіне байланысты олар үйлеріне қайтуға шешім қабылдайды. Карлсефнидің жаңа жерде туған ұлы Снорри олар кеткен кезде үш жаста болады. Марклендте олар бес Скрейлингке кездеседі; үш ересек жерге кіріп, қашып кетеді, ал екі баланы тұтқындап, крещениеден өткізеді; олар Скрейлингтер Авальдамон және Авальдидида есімді екі патша билік ететін үңгірлерде тұратынын, ал жақын жерде ақ киім киіп, мата байланған таяқтарды алып жүріп, дауыстап жүрген адамдар бар екенін біледі; саға жазушысы бұл туралы аңызға толы Hvítramannaland деп ойлаған, ал бір нұсқада оны Ұлы Ирландия деп те атаған. Олар Гренландияға қайтып, Қызыл Эрикпен бірге қыстайды.
13-тарау
Екінші исландтық Бьярни Гримолфсон басқаратын экспедицияның қалған бөлігімен бірге кеме, сага нұсқасына байланысты, Гренландия теңізіне немесе Ирландияның батысындағы теңізге соғылып, теңіз құрттарының шабуылына ұшырап, суға батуға бастайды. Кемедегі қайық тығыз, оны есті майынан жасалған шайырмен өңдеген, бірақ ол бортындағылардың жартысын ғана тасымалдай алады. Бьярнидің ұсынысымен олар жеребе тартады, бірақ оның өтінішімен ол қайықтағы орнын жас исландтыққа босатады. Бьярни мен кемеде қалғандар суға батып кетеді, ал қайықтағылар құрлыққа жетеді.
14-тарау
Гренландияда бір жарым жылдан кейін Карлсефни мен Гудрид Исландияға қайта оралады, онда олардың екінші ұлы дүниеге келеді; олардың немерелері үш епископтың ата-анасы атанды.
Талдау
Эрик Қызылдың сағасының 14 ғасырдағы Hauksbók (және 17 ғасырдағы қағаз көшірмелері) және 15 ғасырдағы Skálholtsbók екі нұсқасы 13 ғасырда жазылған ортақ түпнұсқадан шыққан сияқты, бірақ мәліметтер бойынша айтарлықтай ерекшеленеді. Хаукр Эрлендссон мен оның көмекшілері мәтінді қайта жөндеген деп саналады, оны әдеттегі тілден арылтып, стильдік тұрғыдан жақсартып, ал Skálholtsbók нұсқасы түпнұсқаның адал, бірақ біршама салғырт көшірмесі болып көрінеді. Исландия сагаларының бірі ретінде жіктеліп, ол Исландияның отбасылары мен аймақтары туралы сагаларға немесе бір адамның өмірбаянына қарағанда ортағасырлық саяхаттар сияқты тақырып жағынан жақын, сондай-ақ Гудрид есімді әйелге назар аударуымен ерекшеленеді. Сагада Гренландия сағасымен көптеген параллельдер бар, оның ішінде қайта оралатын кейіпкерлер мен бірдей экспедициялар мен оқиғалар туралы мәліметтер кездеседі, бірақ ол екі базалық лагерь – Штраумфьорд пен Хопты сипаттауда өзгеше, ал Гренландия сағасында Торфин Карлсефни мен оның серіктері жай ғана Винланд деп аталатын жерге қоныстанған. Керісінше, Эрик Қызылдың сағасында Карлсефни басқарған бір ғана экспедиция сипатталған, және оған Эриктің ұлы Торвальд пен қызы Фрейдис қосылған, олардың оқиғалары Гренландия сағасында келтірілген. Бұдан өзге, Винландтың алғашқы ашылуы туралы есепте де үлкен айырмашылық бар: Эрик Қызылдың сағасында Лейф Эриксон Норвегиядан Гренландияға қайтып келе жатқанда жолдан жаңылып, кездейсоқ түрде тапқан, ал Гренландия сағасында Бьярни Херьолфссон Лейф барлау сапарын ұйымдастырғаннан шамамен он бес жыл бұрын батысқа қарай құрлықты көріпті. Бұл соңғы айырмашылық саганың Лефтің Гренландияда Олаф Триггвасон атынан уағыз айтқан оқиғасын қосу үшін жазылғандығынан туындаған деп есептеледі, бұл оқиғаны монах Гуннлауг Лейфссонның қазір жоғалған латын тіліндегі король Олафтың өмірбаянында (шамамен 1200 жыл) ойлап тапқандай көрінеді, корольдің христиан дініне өткен елдер тізімін көбейту мақсатында. Осы эпизодты қосу нәтижесінде Эрик Қызылдың сағасы көбінесе Эриктің жылқыдан құлауы сияқты оқиғаларды Гренландия сағасынан өзгеше сапарлармен байланыстырады, ол Гуннлаугтың еңбегінен бұрын жазылған болып көрінеді. Эрик Қызылдың сағасында ежелгі діни амалдар, сиқыр және әуесқойлар туралы ерекше көп мәлімет бар. Ол ежелгі норвегиялық дін мен сенімдері туралы, әсіресе Торбьорг сахнасында сипатталған болжам жасау практикасы туралы дереккөз ретінде қолданылған, бірақ көбінесе сенімсіз деп есептеледі. Бір ғалым оны «Гренландияда 1000 жылға дейін әлі де кең таралған деп есептелетін пұтқа табынушылыққа қарсы күрес» деп сипаттаған.