Кіріспе
Гүлді өсімдіктер тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі – Anagallis arvensis (syn. Lysimachia arvensis), көбінесе қызыл пипернел, қызыл шалғын, қызыл жусан, кедейдің барометрі, кедейдің ауа райы көзі, шопанның ауа райы көзі немесе шопанның сағаты деп аталады. Бұл жазда гүлдейтін, төмен бойлы бір жылдық өсімдік, гүлдері әдемі түсті, көбінесе қызыл, сондай-ақ ашық көк және кейде қызғылт түсті болады. Түрдің табиғи ареалы – Еуропа, Батыс Азия және Солтүстік Африка. Адамдар бұл түрді әдейі түрде сәндік гүл ретінде немесе кездейсоқ түрде кеңінен таратыпты. A. arvensis қазір әлемнің көптеген аймақтарында табиғи түрде өседі, оның ареалы Америка, Орталық және Шығыс Азия, Үндістан субконтиненті, Малайзия, Тынық мұхит аралдары, Австралия және Оңтүстік Африканы қамтиды. Дәстүрлі түрде Примула тұқымдасына жатқан Anagallis туысы, APG III жүйесінде Мырсина тұқымдасына енгізілгенге дейін, ал ол өз кезегінде Примула тұқымдасына қосылған. Кейбір авторлар Anagallis туысын Lysimachia тұқымдасына жатқызады. Бұл Еуропаның кең таралған өсімдігі көбінесе арамшөп саналады және жеңіл топырақтың белгісі болып табылады, бірақ ол сазды топырақта да өсе алады. "Пипернел" атауының шығу тегі – орта ғасырлық ағылшын тіліндегі pympernele [1400–50] сөзінен басталады, ол орта француз тіліндегі pimprenelle, көне француз тіліндегі piprenelle және түп нұсқасы латын тіліндегі piperīnella (piper 'бұрыш' + īn ' кішкентай' + ella кішітеу жұрнағы) сөздерінен алынған. Бұл гүл – фантастикалық кейіпкер Қызыл Пипернелдің символы болып табылады.
Anagallis arvensis (syn. Lysimachia arvensis), commonly known as the scarlet pimpernel, red pimpernel, red chickweed, poor man's barometer, poor man's weather glass, shepherd's weather glass or shepherd's clock, is a species of low growing annual plant with brightly coloured flowers, most often scarlet but also bright blue and sometimes pink. The native range of the species is Europe and Western Asia and North Africa. The species has been distributed widely by humans, either deliberately as an ornamental flower or accidentally. A. arvensis is now naturalised almost worldwide, with a range that encompasses the Americas, Central and East Asia, the Indian Subcontinent, Malesia, the Pacific Islands, Australasia and Southern Africa. Traditionally included in the primrose family Primulaceae, the genus Anagallis was placed in the family Myrsinaceae until that family in turn was included in Primulaceae in the APG III system. The genus Anagallis is included in Lysimachia by some authors. This common European plant is generally considered a weed and is an indicator of light soils, though it grows opportunistically in clay soils as well. The origin of the name pimpernel comes from late Middle English pympernele [1400–50], derived from Middle French pimprenelle, from Old French piprenelle, and ultimately from Vulgar Latin piperīnella (piper 'pepper' + īn ' ine' + ella diminutive suffix). The flower serves as the emblem of the fictional hero the Scarlet Pimpernel.
Сипаттама
Жазғы бір жылдық ретінде табылған кезде, қызыл пимпернел төмен өсетін, жайылатын қасиетке ие, бірақ қысқы бір жылдық ретінде тік сабақты жартылай розетка құрайды. Оның әлсіз, жайылатын, төртбұрышты кесімді сабақтары шамамен ұзындықта өседі. Сабақтарда қарсы жұптарда орналасқан, ашық жасыл, жұмсақ, жұмыртқа тәрізді, сабақсыз жапырақтар жапырақ қойнауларында жеке-жеке гүлдейді. Көктемнен күзге дейін гүлдейтін гүлдері радиалды симметриялы, диаметрі шамамен, қызғылт сары, қызыл немесе көк түсті болады. Гүл жапырақтарының шеттері сәл тігізделген және кішкентай бездік түктері бар. Аталықтарында тәттіпаутин тәрізді түктер болады, сондықтан әртүрлі тозаңдаушыларды, әсіресе шыбықтарды тартады, бірақ гүлдер өзіндік тозаңдануға да қабілетті. Жеміс каpsуласы Солтүстік жарты шарда тамыз бен қазан аралығында піседі. Жемістің салмағы сабақты бүгіп жібереді, ал тұқымдары жел немесе жаңбыр арқылы таралады. Көк гүлді өсімдіктер (A. arvensis Forma azurea) кейбір аймақтарда, мысалы, Жерорта теңізі аймағында көптеп кездеседі және оларды туысқан көк пимпернел, Anagallis foemina, кейде Anagallis arvensis ssp. foemina-дан жаңылыстырмау керек. 2007 жылы жүргізілген молекулалық филогенетикалық зерттеу Anagallis foemina-ның Anagallis arvensis-ке қарағанда Anagallis monelli-ге жақын екенін көрсетті және оны жеке түр ретінде қарастыру қажеттігін анықтады. Дегенмен, таксономия әлі толық шешілмеген, және түрлі мамандар Anagallis arvensis subsp. foemina (Mill.) Schinz & Thell, немесе Anagallis foemina Mill. түрлерін ұсынады. Өсімдіктің диплоидты хромосома саны 2n=40-қа тең. Қызыл пимпернел гүлдері тек күн сәулесінде ғана ашылады, тіпті бұлтты күндері де жабылады. Қызыл пимпернел гүлдерінің түстері әртүрлі. Арвенсис түрінің гүл жапырақтары жарқын қызылдан миниум түсіне дейін, карнея – терең персик, лилацина – лилак, паллида – ақ, ал азуреа – көк түсті болады. Көк түсті түрін A. foemina-дан ажырату қиын болуы мүмкін, бірақ гүл жапырақтарының шеттері айырмашылықты көрсетеді: foemina-да жапырақ шеттері анық бұрмаланған және тек 5-15 бездік түктері бар, ал A. arvensis f. azurea-да 50-70 түк сәл бұрмаланған шеттерде орналасқан.
Медициналық және ауыл шаруашылығындағы маңызы
Anagallis arvensis жалпы алғанда, космополиттік инвазивті түр ретінде ұнамайды; ол бірнеше жағынан зиянды улы және осы себепті жайылымдарда қолайсыз. Өсімдік ащы және қышқыл, жайылымдық мал көбінесе оны жемейді, тек асыра бағылған жағдайда немесе қанағаттандырмайтын шөп қалдықтарын жегенде ғана жейді. Жылқы мен иттің сияқты әртүрлі жануарларға өсімдік материалының эксперименталдық түрде берілуі гастроэнтеритке әкелді. Жете жеткілікті жоғары дозалар өлімге себеп болды. Бұған қоса, бұл шөп құстар мен қояндарға, ал тұқымы құстарға улы деп хабарланған. Anagallis arvensis инсектицидтік қасиеттері бар, немесе кем дегенде кейбір жәндіктерді қорқытады, мүмкін, оның ерекше иісі бар өткір эфир майының арқасында. Адамдарға ауыз арқылы сұйықтықтың эксперименталдық дозаларын қабылдағанда, 24 сағат бойы қатты құсық, бас ауруы және денедегі ауырсыну сезілді. Кейбір адамдар жапыраққа тигеннен кейін дерматитке шалдығады. Австралиядан алынған мәліметтерге сәйкес, астық дақылдары осы арамшөппен зақымданған кезде, оның көп бөлігін қамтитын арамшөптің қалдықтары малға жем ретінде қолдануға жарамсыз болады. Жайылымда жайылып жүрген мал әдетте өсімдікті жалғыз қалдырады, бірақ олар одан көп мөлшерде жесе, диуретик және наркотикалық әсерлерге ұшырайды, бұл өсімдікті уытты деп санауға жеткілікті себеп болады. Басқа мүмкін гликозидтердің арасында, сондай-ақ Myrsinoideae қосалқы туысының мүшесі және Primulaceae туысына жатады. Өсімдік танин, ащы заттар және протеолитикалық фермент – примвераза қамтиды. Жасыл бөліктерінің антибактериялық сынақтары ешқандай үміт берерлік оң нәтиже көрсетпеді. «Қызыл пернель» – баронша Эмма Орчидің осы аттас романындағы Сер Перси Блейкенидің псевдонимдерінің бірі, сондай-ақ оның көптеген фильм және музыкалық адаптацияларында қолданылады. Дж. Р. Р. Толкиннің хаттарының бірінде айтылғандай, ойдан шығарылған гүл Эланор – пимпернелдің сәл үлкейтілген түрі. Бұл гүл «Жүзіктер билеушісі: Сақиналар қауымы» және «Аяқталмаған әңгімелер» кітаптарында кездеседі.