Кіріспе

Химиялық элементтер тобы
бұрын III топ деп аталған (бор тобы)

|
! colspan=2 style="text-align:left;" | ↓ Кезең
|
! 4
|
|
! 5
|
|
! 6
|
|
! 7
|
|
| colspan="2" style="text-align:left" |
|
| colspan="2" |

Түсіндірмелер
бастапқы элемент синтезделген элемент атомдық нөмір түсі: қара=қатты
|}

3-топ – периодтық кестедегі өтпелі металдардың бірінші тобы. Бұл топ сирек кездесетін жер элементтерімен тығыз байланысты. Оның құрамында скандий (Sc), иттрий (Y), лютеций (Lu) және лоренций (Lr) төрт элементі бар. Топты скандий тобы немесе скандий отбасы деп те атайды, оның ең жеңіл мүшесінің атымен. 3-топ элементтерінің химиясы ертедегі өтпелі металдарға тән: олардың барлығы негізінен +3 тотығу күйінде болады және алдыңғы негізгі топ металдары сияқты электропозитивті, координациялық химиясы шамалы. Лантаноидтар жиырылуының әсерінен иттрий мен лютецийдің қасиеттері өте ұқсас. Иттрий мен лютеций ауыр лантаноидтардың химиялық қасиеттерін көрсетеді, бірақ скандий кішігірім мөлшеріне байланысты бірнеше айырмашылықтарды көрсетеді. Бұл ертедегі өтпелі металл топтарындағы сияқты, ең жеңіл элемент келесі екі өте ұқсас элементтен ерекшеленеді. 3-топтың барлық элементтері жұмсақ, күміс түсті ақ металл, бірақ олардың қаттылығы атомдық санымен артады. Олар ауада тез тотығады және сумен әрекеттеседі, бірақ оксид қабатының түзілуі олардың реакциялық белсенділігін азайтады. Алғашқы үшеуі табиғатта кездеседі, әсіресе иттрий мен лютецийдің химиялық қасиеттері ұқсас болғандықтан, олар лантаноидтармен байланысты болады. Лоренций күшті радиоактивті: ол табиғатта кездеспейді және жасанды түрде синтезделуі керек, бірақ оның байқалған және теориялық болжамдары лютецийдің ауыр гомологы екенін көрсетеді. 3-топ элементтерінің ешқайсысының биологиялық рөлі жоқ. Тарихи тұрғыдан алғанда, кейде лантан (La) және актиний (Ac) лютеций мен лоренцийдің орнына топқа енгізілді, өйткені көптеген сирек кездесетін жер элементтерінің электрондық конфигурациялары дұрыс емес өлшенген. Бұл топтың мұндай құрамы оқулықтарда жиі кездеседі, бірақ тақырыпты зерттеген авторлардың көпшілігі оған қарсы. Кейбір авторлар екі форматтың арасында келісімге келу үшін иттрийдің астындағы кеңістікті бос қалдыруға тырысады, бірақ бұл кванттық механикаға қайшы келеді, себебі f-блогы 14 элементке орналасуы керек болса, 15 элементке дейін кеңейеді (f-субқабықтың максималды сыйымдылығы). Мазмұны

Құрамы

Физикалық, химиялық және электрондық дәлелдер 3-топтағы дұрыс элементтердің скандий, иттрий, лютеций және лоренций екенін нақты көрсетеді: бұл жіктеуді осы мәселені қарастырған көптеген химиктер мен физиктер қабылдаған. Қалай болғанда да, бұл формат кванттық физикаға қайшы келеді, себебі ол 15 элементтен тұратын f блогын құрайды, ал f субқабығына бар болғаны 14 электрон сыяды. Супержұрт элементтерге назар аударған басқа авторлар бұл қақтығысты түсіндіріп, «f блогының 15-ші жазбасы d блогының бос қалған бірінші ұясын көрсетеді, ол f блогының орналасуын білдіреді» деп мәлімдеді. Бұл жағдайда Lu және Lr (сұрақ тудырған 15-ші жазбалар) Sc және Y астындағы d блогы элементтері болып табылады. Шындығында, IUPAC жарияланымдары кестеді 32 бағанға дейін кеңейткенде, оны нақты көрсетеді және Lu мен Lr-ді Y астына орналастырады. 2021 жылғы IUPAC есебінде айтылғандай, Sc Y Lu Lr форматы ғана атомдық нөмірдің тізбесін сақтап, d блогын «өте тең емес екі бөлікке» бөлуден сақтайды және кванттық механика талап ететін дұрыс енді (2, 6, 10 және 14) қамтамасыз етеді. Sc Y La Ac пікірлері әлі де әдебиеттерде кездеседі, бірақ көптеген авторлар оларды логикалық тұрғыдан дұрыс емес деп санайды. Алайда, торийдің f блогының элементі екендігі ешқандай дау тудырмайды, лантан, актиний және торий Маделунг ережесінен туындаған ерекшеліктердің мысалы ғана; мұндай ерекшеліктер элементтердің аз бөлігін құрайды (барлығы 118 элементтің ішінде тек 20-сы ғана). Орналасу үшін маңызды факт – лантан мен актинийдің (торий сияқты) химиялық ортада толуы мүмкін валентті f орбиталдары бар, ал лютеций мен лоренцийде мұндай орбиталдар жоқ: Сондықтан иттрий мен лантан арасындағы қарым-қатынас – бірдей валентті электрон санына ие, бірақ әртүрлі валентті орбиталдары бар элементтер арасындағы екіншілік қарым-қатынас, мысалы, хром мен уран арасындағыдай; ал иттрий мен лютеций арасындағы қарым-қатынас – біріншілік, олар екеуі де валентті электрон саны мен валентті орбитал түрі бойынша ортақ нәрсеге ие.

Тарих

3-топ элементтерінің ашылуы, олар табиғатта әдетте сирек кездесетін жерлермен байланысты. 1787 жылы швед химигі Карл Аксель Аррений Швецияның Йтерби ауылының (Стокгольм архипелагының бөлігі) жанында ауыр қара тасты тапты. Ол бұл тасты жаңадан ашылған вольфрамды қамтитын белгісіз минерал деп ойлап, оны иттербит деп атады. Фин ғалымы Йохан Гадолин 1789 жылы Арренийдің үлгісінде жаңа оксид немесе "жер" анықтады және 1794 жылы толық талдауын жариялады; 1797 жылы жаңа оксид иттрия деп аталды. Француз ғалымы Антуан Лавуазье химиялық элементтердің қазіргі заманғы алғашқы анықтамасын жасағаннан кейін, "жерлерді" олардың құрамындағы элементтерге дейін азайтуға болады деп саналды, яғни жаңа "жердің" ашылуы оның құрамындағы элементтің ашылуымен теңестірілді, бұл жағдайда – иттрий. 1920 жылдардың басына дейін элементтің химиялық символы "Yt" болды, кейін "Y" жиі қолданыла бастады. Иттрий металлын, таза болмаса да, алғаш рет 1828 жылы Фридрих Вёлер сусыз иттрий(III) хлоридін калиймен қыздырып, металл иттрий мен калий хлоридін алғанда синтездеді. Гадолиннің иттриясы көптеген металл оксидтерінің қоспасы екені шықты, осылай сирек кездесетін жерлерді ашу тарихы басталды. Менделеев осы гипотетикалық элемент туралы бірнеше болжам жасады, оны ол эка-бор деп атады. Сол кезде Гадолиннің иттриясы бірнеше рет бөлінді: алдымен швед химигі Карл Густав Мосандер 1843 жылы тербия және эрбия деп атаған екі "жерді" бөліп шығарды (иттрияны бөліп, Иттерби атын да бөліп алды); содан кейін 1878 жылы швейцар химигі Жан Шарль Галиссард де Мариньяк тербия мен эрбияны тағы да көп "жерлерге" бөлді. Олардың арасында иттербия (ербияның бұрынғы құрамының бір бөлігі) болды. Ол оны скандия деп атады, латын тіліндегі "Scandinavia" сөзінен шыққан. Нильсон Менделеевтің болжамын білмеген сияқты, бірақ Пер Теодор Клив оның сәйкестігін анықтап, Менделеевке хабарлады. Скандийге жасалған химиялық тәжірибелер Менделеевтің ұсыныстарының дұрыс екенін дәлелдеді; галлий мен германийді табу және сипаттаумен бірге, бұл бүкіл периодтық кесте мен периодтық заңның дұрыстығын растады. Металл скандийді алғаш рет 1937 жылы 700–800 °C температурада калий, литий және скандий хлоридтерінің эвтектикалық қоспасын электролиз арқылы өндірді. Скандий иттрий табылған кендерде де кездеседі, бірақ ол одан әлдеқайда сирек, және осы себепті, мүмкін, оның ашылуы кешікті. Австриялық минералог Карл Ауэр фон Велсбах бароны мен американдық химик Чарльз Джеймс екеуі де дербес түрде иттербияда жаңа элемент тапты. Велсбах өзінің жаңа элементіне кассиопей деп атау ұсынды (Кассиопея жұлдыз шоқшасының құрметіне), ал Урбайн лютецийді таңдады (латынша Lutetia, Париж). Ашылудың басымдығы туралы дау екі мақалада жазылған, онда Урбайн мен фон Велсбах бір-бірін екіншісінің жарияланған зерттеулеріне әсер еткен нәтижелерді жариялауда айыптады. 1909 жылы жаңа элементтерге атау беруге жауапты Атомдық масса жөніндегі комиссия Урбайнға басымдық берді және оның атауын ресми атау ретінде бекітті. Бұл шешімнің мәселесі – Урбайн комиссия мүшелерінің бірі болды. 1949 жылы 71-ші элементтің жазылуы лютецийге өзгертілді. Кейінірек Урбайнның лютецийді одан әрі бөлу әрекеттерімен байланысты жұмыстар оның тек 71-ші жаңа элементтің іздерін ғана қамтығанын көрсетті, ал Велсбахтың кассиопейі ғана 71-ші таза элемент болды. Осы себепті көптеген неміс ғалымдары 1950 жылдарға дейін элемент үшін кассиопейім атауын қолдануды жалғастырды. Айырықша жағдай, Чарльз Джеймс, басымдық туралы даудан тартынып, басқалардан гөрі әлдеқайда үлкен масштабта жұмыс істеді және сол кезде лютецийдің ең көп мөлшерін иеленді. Лютеций – тұрақты сирек кездесетін жерлердің соңғысы. Бір ғасырдан астам зерттеулер Гадолиннің бастапқы иттрийін иттрий, скандий, лютеций және тағы жеті жаңа элементке бөлді. 257103 нуклиді алғашқыда хабарланды. Калифорния университетінің тобы 1967 жылы лоуренций (циклотрон бөлшектер үдеткішін ойлап тапқан Эрнест О. Лоуренс) және "Lw" символын ұсынды, бірақ американдық ғалымдардың 257103 туралы деректерін растай алмадық және жаңа элемент үшін "рутерфордий" атауын ұсынды. Дубна тобы Беркли тобының ашылуын IUPAC-тың мақұлдауын асығыс деп сынға алды, онда Беркли мен Дубнадан алынған барлық бұрынғы нәтижелер расталды, бірақ 1961 жылы Берклиде тіркелген 257103 изотопы 258103 екені анықталды. 1992 жылы IUPAC Трансфермий жұмыс тобы ...

Пайда болуы

Скандий, иттрий және лютеций басқа лантаноидтармен бірге (қысқа ғұмырлы прометийден басқа) Жер қабығында кездеседі және оларды кендерінен бөліп алу көбінесе қиынға соғады. 3-топ элементтерінің Жер қыртысындағы мөлшері өте аз – топтағы барлық элементтер сирек, ең көп таралғаны – шамамен миллионға 30 бөлік (ppm) иттрий; скандийдің мөлшері 16 ppm, ал лютецийдің шамамен 0,5 ppm. Салыстыру үшін, мыстың мөлшері 50 ppm, хромның мөлшері 160 ppm, ал молибденнің мөлшері 1,5 ppm. Скандий сирек таралған және көптеген минералдарда аз мөлшерде кездеседі. Скандинавия мен Мадагаскардан табылған гадолинит, эузенит және тортвеит сияқты сирек минералдар осы элементтің белгілі шоғырланған көздері болып табылады, соңғысында скандийдің 45%-ға дейін скандий(III) оксиді түрінде кездеседі. Лютецийдің негізгі коммерциялық тұрғыдан пайдалы кені – сирек кездесетін фосфат минералы монацит (Ce,La,etc.)PO4, оның құрамында 0,003% элемент бар. Басты кен өндіру аймақтары – Қытай, АҚШ, Бразилия, Үндістан, Шри-Ланка және Австралия. Таза лютеций металлы – сирек және ең қымбат сирек металдардың бірі, оның бағасы шамамен 10 000 АҚШ доллары/кг, яғни алтын бағасының төрттен бірі.

Биологиялық химия

3-топ металдары биосферада сирек кездеседі. Скандий, иттрий және лютецийдің тірі организмдерде ешқандай биологиялық рөлі анықталмаған. Лоренцийдің жоғары радиоактивтілігі тірі жасушалар үшін өте зиянды, радиациялық улануға алып келуі мүмкін. Скандий бауырда жинақталады және оған қауіпті; оның кейбір қосылыстары қатерлі ісік тудыруы мүмкін, бірақ скандий жалпы алғанда уытты емес. Скандий тағам тізбегіне өте аз мөлшерде ғана түскені белгілі; әдетте адам күніне 0,1 микрограмнан кем мөлшерде қабылдайды. Адам денесінде әдетте 0,5 миллиграммға дейін болады; ана сүтінде 4 ppm құрамында кездеседі. Ағаш тәрізді өсімдіктердің тұқымдарында 700 ppm-ге дейін ең жоғары концентрация байқалады.