Кіріспе
1986 жылғы Уолт Дисней анімациялық студиясы жасаған американдық анимациялық детективтік фильм.
Сюжет
1897 жылы Лондонда Оливия Флавершем есімді жас тышқан өзінің туған күнін жалғыз әкесі, ойыншық шебері мистер Флавершеммен бірге тойлайды. Бірақ, қанаттары зақымдалған, аяғында таяқшасы бар жарғақ күтпеген жерден келіп, Флавершемді ұрлап кетеді. Оливия Бейкер-стриттегі Базильді, әйгілі Ұлы тышқан детективін табуға шығады, бірақ жолда қалады. Ауғанстаннан жаңа ғана оралған зейнеткер әскери хирург, Дэвид К. Доусон, Оливиямен кездесіп, оны Базильдің үйіне жетелеп апарады. Базильдің жұмысы көп болғандықтан, бастапқыда оларға мән бермейді. Оливия әкесін ұрлаған жарғақ туралы айтады, сонда Базил Оливияның профессор Ратиганның көмекшісі Фиджетті көргенін түсінеді, ал Базил сол қылмыскерді ұстауға тырысып жатқан еді. Кейін Ратиган Флавершемді тышқандар патшайымының сағаттық робот көшірмесін жасау үшін ұрлағаны белгілі болады, осылайша Ратиган оның орнын "Барлық тышқандардың Жоғарғы Билеушісі" ретінде иеленгісі келеді. Флавершем бастапқыда осы жоспарға қатысудан бас тартады, бірақ Ратиган Оливияға зиян келтіретінін айтқанда, келіседі. Темірқазыққа Фиджет келіп, кенеттен жоғалады. Базил, Доусон және Оливия Шерлок Холмстың бассет-хаунды, Тобиді алып, Фиджеттің иісін қуалайды. Олар Фиджеттің адам өлшеміндегі ойыншық дүкеніне барғанын анықтайды; дүкенді қарап шығу кезінде Доусон Фиджеттің тізімін табады, ал Базил Фиджет сағат механизмдерін және ойыншық солдаттардың киімдерін ұрлағанын біледі. Фиджет Базил мен Доусон оны тоқтатар алмас бұрын Оливияны ұстап алып қашады. Базил тізімге химиялық сынақ жүргізіп, оның "Тышқан тұзағынан" алынғанын анықтайды – бұл кәріз бен Темзаның қиылысынан жақын жердегі таверна. Базил мен Доусон теңізшілерге айналып, тавернаға барады; олар Фиджетті сол жерде көріп, оны Ратиганның штаб-пәтеріне дейін қадағалайды, бірақ Ратиган мен оның қолбасшылары оларды қоршап алады. Ратиган екеуін серпімді мысық тұзағына байлап, түрлі өлтіру құрылғыларынан құралған Руб Голдберг машинасына қосады. Содан кейін Ратиган Бэкингем сарайына беттейді, онда оның қолбасшылары патшалық күзетшілердің рөлін басып алып, Тышқан патшайымын ұрлап алады. Доусон айтқан бір сөзден шабыттанған Базил тұзақтың әлсіз жерін анықтап, өзін, Доусонды және Оливияны босатады. Бэкингем сарайында Ратиган Флавершемді ойыншық патшайымды басқаруға мәжбүрлейді, ал нағыз патшайымды Ратиганның мысығы Фелицияға жем ретінде апарып жатады. Ойыншық патшайым Ратиганды барлық тышқандардың билеушісі деп жариялайды, ол өзінің жаңа "табандарына" диктаторлық жоспарларын жариялайды. Базил, Доусон және Оливия Флавершемді және нағыз патшайымды құтқарып алғаннан кейін, Фиджетті және Ратиганның басқа қолбасшыларын ұстайды, ал Тоби Фелицияны қабырғадан секіріп, патшалық күзетшілердің итінің тобына түсірмейді. Базил механикалық патшайымды басып алып, Ратиганды алаяқ деп жариялайды және оны бұзып жібереді. Ратиганның опасыздығын білген ашулы көпшілік оған шабуыл жасайды, бірақ Ратиган Фиджетпен бірге өзінің дирижаблімен қашып кетеді, Оливияны кепілге алады. Базил, Доусон және Флавершем қағаз қораптан, шарлардан және Юнион Джек туынан дирижабль жасап, оларды қуалайды. Ратиган жүкті жеңілдету үшін Фиджетті бортқа лақтырады; бірақ Базил Ратиганмен бетпе-бет кездесу үшін дирижабльге секіріп, оны Биг Беннің сағатына құлатып жібереді. Сағат мұнарасының ішінде Базил Ратиганды ұстап, Оливияны құтқарып, оны Флавершемге аман-есен жеткізеді. Ратиган босап, Базилге шабуыл жасайды; бірақ сағат 10:00-де соққанда, діріл Ратиганның құлап қалуына себеп болады. Ол Базилды өзімен бірге алып кетуге тырысады, бірақ Базил Ратиганның дирижаблінің бір бөлігін ұстап алып, өзін құтқарады. Бейкер-стритте топ өздерінің оқиғаларын айтады. Флавершемдер үйлеріне қайтқанда, Доусон да қайтқысы келмейді. Жаңа клиент келеді, және Базил Доусонды оған өзінің досы және тергеуші серіктесі ретінде таныстырады, бұл Доусонды Базилдің болашақ істерінде қалуға және көмектесуге итермелейді.
Дауыс беру
Винсент Прайс - профессор Ратиган, крыса и давний заклятый враг Базиля. Барри Ингем - Базиль, блестящий мышиный детектив с Бейкер-стрит в Лондоне. Ингем также озвучивает Бартоломея, пьяного приспешника Ратигана. Вал Беттин в роли Доусона, ранее служившего в 66-м полку королевы в Афганистане. В конечном итоге он становится соратником, другом и личным биографом Базиля. Доусон также является рассказчиком фильма. Беттин также озвучивает одного из головорезов Ратигана. Сюзанна Поллачек - Оливия Флавершам, юная шотландская мышь, которая обращается за помощью к Базилю в поисках своего отца. Кэнди Кандидо - Фиджет, неуклюжий летучий мышь, правая рука Ратигана, который не может летать из-за поврежденного крыла. Кандидо также озвучивает негодяя в пабе. Диана Чесни - миссис Джадсон, мышиная экономка Базиля, часто раздраженная его выходками. Ева Бреннер - Мышиная королева, которую Ратиган пытается свергнуть. Алан Янг - Флавершам, любящий шотландский отец Оливии, владелец магазина игрушек. Базиль Ратбоун - Шерлок Холмс, знаменитый человеческий детектив, живущий над Базилем. Его голос взят из записи 1966 года Caedmon Records истории о Шерлоке Холмсе "Лига рыжих голов". Берни Маттинсон и Джон Маскер были назначены первоначальными режиссерами, а Дейв Миченер также был добавлен в качестве сорежиссера. Миллер стал продюсером фильма. Первоначальная идея жертвы была Оливия - тогда более взрослая и потенциальная возлюбленная, в которую влюбляется Доусон, но Миллер предложил, чтобы персонаж был "маленькой девочкой, о которой [зрители] могут посочувствовать". Одним из отброшенных персонажей был информатор, который постоянно крутился возле Букингемского дворца и сообщал Базилю о махинациях. Писатели отказались от персонажей, решив, что Базиль сам все выяснит. С уходом Миллера в 1984 году совет директоров назначил Майкла Эйснера, который ушел из Paramount Pictures, новым генеральным директором. Эйснер нанял бывшего руководителя производства Джеффри Катценберга, чтобы он стал председателем студии в киноподразделении Disney. После показа раскадровки "Базиля" Эйснер и Катценберг пожаловались на медленный темп повествования и распорядились переписать сценарий до начала анимации. Хотя предполагаемая дата выхода была назначена на Рождество 1987 года, Майкл Эйснер сократил запланированный производственный бюджет в 24 миллиона долларов вдвое, и фильм был одобрен на 10 миллионов долларов, а дату выхода перенесли на июль 1986 года, дав производственной группе один год на завершение фильма. На замену Миллеру, который был продюсером, председатель Feature Animation Рой Э. Дисней назначил Мэттинсона режиссером/продюсером, но, посчитав обе задачи слишком трудоемкими, Мэттинсон решил остаться продюсером. Маскер и Миченер остались режиссерами, но из-за сокращенного производственного графика Клементс стал дополнительным режиссером. Эти общие названия позже стали категорией на Jeopardy!. Чтобы изучить игру Рональда Колмана в качестве возможной модели для Базиля, они немедленно решили пригласить Винсента Прайса, который также снялся в фильме, на роль Ратигана. Прайс, ветеран актерского мастерства с 52-летним стажем, согласился пройти прослушивание, прокомментировав: "Если бы меня попросил кто-то, кроме Disney, я бы обиделся". После голосового теста опытный звукорежиссер Кэнди Кандидо записал свой диалог для Фиджета за один час. Чтобы повысить высоту голоса, запись его голоса была ускорена. Естественный голос Кандидо был сохранен для одного персонажа, кричащего: "Слезай, восьминогое отродье!". Базиль сначала был смоделирован по образу Бинга Кросби, но аниматоры в конечном итоге вдохновлялись Лесли Ховардом. Первоначально Ратиган был задуман как худой, похожий на ласку и крысу. После показа "Шампанского для Цезаря" Глен Кин отметил, что после выбора Прайса "его выразительный голос и манера поведения вдохновили нас на дальнейшую переработку персонажа". Он был 6 футов 6 дюймов ростом, бывшим игроком в американский футбол команды "Лос-Анджелес Рамс". Среди последующих супервайзеров анимации были Марк Хенн для Базиля, Хендель Бутой для Доусона, Роб Минкофф для Оливии, Андреас Дежа для королевы Мустории, Рубен Акино для миссис Джадсон и Майк Габриэль для Тоби и Фелиции. Изначально финал должен был состояться на часовой башне Биг-Бена, где Ратиган в конечном итоге должен был погибнуть. Однако художник-постановщик Майк Переза обратился к Маскеру с идеей переставить финальную конфронтацию так, чтобы персонажи прорвались сквозь циферблат Биг-Бена, а скрежещущие часовые механизмы добавляли угрозы, с чем Маскер согласился. Вдохновением для сцены Перезы послужил японский аниме-фильм "Замок Кальястро" (1979), полнометражный дебют аниматора Хаяо Миядзаки, который является частью франшизы "Люпен III"; "Замок Кальястро", поклонником которого был Переза, содержал кульминационную сцену с персонажами среди гигантских вращающихся шестеренок в часовой башне. Переза и его команда были отправлены в Лондон для видеосъемки и получили беспрецедентный доступ к часовому механизму внутри Биг-Бена. Поскольку колокола звонили каждый квартал часа, команда завершила свои исследования за один час. Вернувшись в здание Feature Animation, аниматоры Фил Ниббелинк и Тад Гилоу месяцами разрабатывали интерьер Биг-Бена, каждая шестерня была создана в виде каркасной графики на компьютере, которая была распечатана и перенесена на анимационные ячейки, на которые затем были добавлены цвета и персонажи. Фильм стал последней работой Эрика Ларсона в качестве консультанта по анимации перед выходом на пенсию. Ларсон был последним из Девяти стариков Disney, группы, которая определяла большую часть театрального направления Disney с 1930-х годов. Персонаж доктора Доусона был смоделирован по образу Ларсона в качестве дани уважения.
Музыка
Дисней анимациялық фильмі үшін ерекше жағдай ретінде, фильммен бірге саундтрек альбомы шығарылмады; ол 1992 жылы фильмнің жаңа атаумен қайта шығарылуымен бірге Varèse Sarabande компаниясымен жарық көрді, бұл Диснейдің осы күнге дейін лейблдегі түпкілікті саундтрекке ие жалғыз мультфильмі (және Уолт Дисней таңбасымен шығарылмаған жалғыз туындысы). Альбом Генри Манчинидің "The Pink Panther" анимациялық фильмінің ашылу тізімінен басқа, анимациялық фильмнің музыкасын жазудағы дебютін белгіледі. Бастапқыда Манчини "Мені сүйетін сен бе?" деген әнді шығарды, ол викториялық британдық музыкалық залдың пародиязы ретінде қызмет етуі тиіс болды. Ән дайын анимацияның алғашқы кезеңінде Шэни Уоллиспен жазылды. Алайда, Катценберг пен жаңа басшылық фильмді көбірек сатуға көмектесетін заманауи ән қалады. Айснер әуелі әнді тавернада орындауды ұсынды, бірақ ұсыныс ыңғайсыз үнсіздікпен қабылданды, содан кейін Айснер бұл идеядан бас тартты; кейін Айснер Мадоннаның әнді орындауын ұсынды. Ақырында Мелисса Манчестер шақырылды; ол "Let Me Be Good to You" әнін жазып, орындады, нәтижесінде анимацияны әнмен дұрыс сәйкестендіру үшін қайта уақыттандыруға және жиі қайта жандандыруға тура келді. Ол 1999 жылдың 3 тамызында VHS форматында (ішінде конкурсқа қатысу үшін ойын парағымен) және 2002 жылы DVD форматында қысқаша фильмнің түсірілімдерімен бірге қайта шығарылды. Ұлыбританияда ол алғаш рет 1992 жылы VHS форматында шығарылды, содан кейін 1993 және 1995 жылдары қайта шығарылды. "Ұлы тышқан детективінің" "Тұман құпиясы" басылымы 2010 жылдың 13 сәуірінде DVD форматында және 2012 жылдың 9 қазанында Blu-ray дискісінде жарық көрді. Бұрынғы үй медиасының шығарылымдарынан айырмашылығы, олардың барлығы 1992 жылғы қайта шығарылған атауын (The Adventures of the Great Mouse Detective) қолданды, бұл DVD 1986 жылғы түпкілікті шығарылымнан бері көрінбеген 1986 жылғы бастапқы атау картасын қалпына келтірді. DVD-де фильм 1.78:1 кең экрандық форматта көрсетілген, бұл оны бастапқы кинотеатрлық форматқа жақындатады. Blu-ray нұсқасы аймақсыз, сондықтан оны әлемнің кез келген аймағында көруге болады. Blu-ray ақыры Ұлыбританияда 2015 жылдың 9 қарашасында, ал Францияда Blu-ray форматында 2015 жылдың 20 қазанында шығарылды.
Сыншыл реакция
Олардың "At the Movies" атты телешоуында фильм сыншылар Джин Сискел мен Роджер Эберттен "екі бас бармақпен жоғары" деген баға алды. "The Chicago Tribune" газетінде Сискел фильмді "25 жыл ішіндегі ең есте қаларлық анимациялық фильм" деп мақтады, ол "жағымдыдан қорқынышқа дейін, таныс сезімдерден таңғажайыпқа дейін кең эмоционалды спектрді қамтиды". Сондай-ақ, "Chicago Sun-Times" газетінің басылымдағы шолуында Эберт фильмге төрт жұлдыздың үшеуін берді, онда ол фильмнің анимациясын жоғары бағалады және оны Диснейдің алтын ғасырымен салыстырды. Ол: "Нәтижесінде, фильм "Ұлы тышқан детективі" сияқты, соңғы 30 жылдағы кез келген фильмнен де толыққанды анимацияланғандай көрінеді" деп қорытындылады. Лондонның "Time Out" журналы: "Фильм нуар жанрындағыдай, әдетте зұлым кейіпкер көрерменнің жүрегін ұрлап, Биг-Беннің тісті дөңгелектері мен механизмдеріндегі тыныстандыратын төбелес кезінде оған қолдау көрсетуге шақырады" деп жазды. "The New York Times" газетінің журналисі Нина Дарнтон: "Батырлар тартымды, зұлымдар Диснейге тән ерекшелікке ие – олар зұлымдықтан шынайы ләззат алатын әзілқой қарақшылар, ал сценарийі тапқыр және тым сезімтал емес" деп бағалады. "The Chicago Tribune" газетінен Джоанна Штайнметц фильмге төрттен үш жарым жұлдыз берді, жазып: "Бұл фильм өте сүйкімді, өте сүйкімді, өте сүйкімді, бірақ ол "Құтқарушылар" (1977) және "Түлкі мен Ит" (1981) фильмдерінен де сүйкімділігімен ерекшеленеді. Жақсы Дисней анимациясының кілті – кейіпкерлер мен мимика, ал "Детектив" осы екеуіне де толы". Алекс Стюарт "White Dwarf" журналының 83-ші нөмірінде "Ұлы тышқан детективін" қарап шығып, "Қара қазанның сәтсіздігінен кейін Дисней студиясының бүгінгі анимация әлеміне ақырындап қадам басқаны жақсы. Стилі еркін және күшті, ал Биг-Беннің ішіндегі шешуші шайқаста компьютерлік графикамен салынған сағаттар мен қолмен салынған кейіпкерлер тиімді үйлеседі" деді. "Rotten Tomatoes" сайты фильмнің мақұлдау рейтингінің орташа бағасы екенін, ол негізіндегі шолуларға сүйенгенін хабарлады. Сайттың консенсусы: "Ұлы тышқан детективі Диснейдің классикалық туындыларымен қатар тұрмауы мүмкін, бірақ ол тартымды, көңілді және стилі жағынан ерекше көріністерге ие". "Metacritic" 13 шолу негізінде фильмге 73 ұпай берді, бұл "жалпы жағымды пікірлерді" көрсетеді. Анимация сыншысы Чарльз Соломон осы фильмді 1980-ші жылдардың ең жақсы анимациялық фильмдерінің бірі деп атады, сонымен қатар Киэннің Ратиган жұмысын ерекше атап өтті.
Қаражаты
Фильм бастапқы көрсетілімінде бүкіл әлем бойынша шамамен 50 миллион долларлық табыс әкелді, ал бюджеті 14 миллион доллардан асты. Алдыңғы фильмнің сәтсіздігіне қарамастан, оның үнемді табысы Disney-дің жаңа басшылығына анимациялық бөлімінің перспективалы екеніне сенім берді, бірақ кассада «Америкалық тышқанның ертегісі» фильмінен озып кетті. «Ұлы тышқан детективінің оқиғалары» деп қайта аталған фильм 1992 жылдың 14 ақпанында қайтадан кинотеатрларда көрсетілді, онда 13 288 756 доллар табыс тапты. «Ұлы тышқан детективі» фильмінің Солтүстік Америкадағы жалпы табысы бастапқы көрсетілімі мен қайта көрсетілімі бойынша 38,7 миллион долларды құрады.
Мұра
Базиль мен профессор Ратиган екеуі де 2004 жылдан кейін зейнеткерлікке шыққанға дейін Дисней парктерінде кездесіп, амандасуға болатын кейіпкерлер болды. "Қара қаз" телесериалында Базильдің кішкентай мүсіні Қара қаздың жасырын базасына құпия жол ашты. Фильмдегі кейіпкерлердің кейбірі "Егеуқұйрық үйі" телесериалында эпизодтық рөлдерде пайда болады. Профессор Ратиган "Бір күні Хэллоуин" атты антологиялық фильмдегі басты зұлымдардың бірі. Ол сондай-ақ "Disney Villainous" тақта ойынындағы зұлымдардың бірі. Бейкер-стриттен Базиль "Disney Heroes: Battle Mode" бейне ойынында ойналатын кейіпкер ретінде көрінеді. Walt Disney Animation Studios-тың барлық кейіпкерлері сияқты, Базиль, Ратиган, Доусон және Оливия "Once Upon a Studio" қысқаметражды фильмінде эпизодтық түсірілімдерде пайда болады. Сонымен қатар, Микки Тышқанның 75 жылдығына арналған "Микки Тышқанды іздеу" атты фильм жоспарланды, онда Миккиді белгісіз күштер ұрлап кетеді, бұл Мини Тышқанды Бейкер көшесінің Базилін оның жоғалуын тергеуге мәжбүр етеді. Алайда, жоба сценарийлік мәселелерге байланысты тоқтатылды.