Томас Уотсон: IBM-нің құрылу тарихы және нацистік Германиямен байланысы

Кіріспе

Америкалық бизнесмен (1874–1956) оның ұлы

Томас Джон Уотсон аға (17 ақпан 1874 – 19 маусым 1956) – IBM компаниясының төрағасы және бас директоры болған американдық бизнесмен. 1914 жылдан 1956 жылға дейін компанияның халықаралық деңгейде өсуін басқарды. Уотсон IBM-нің басқару стилін және корпоративтік мәдениетін Джон Генри Паттерсонның NCR компаниясында алған тәжірибесінен қалыптастырды. Ол компанияны негізінен перфокарталы есептеу машиналарын пайдалана отырып, өте тиімді сату ұйымына айналдырды. Уотсон Гитлердің Үшінші рейхін деректерді өңдеу бойынша шешімдермен қамтамасыз етуге рұхсат берді және 1930-шы жылдар бойы және Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін IBM-ді нацистік Германиямен ынтымақтастыққа тартты, соның салдарынан неміс және американдық соғыс күш-жігерінен пайда тапты. Өзін-өзі дамытқан жетекші өнеркәсіпші, 1956 жылы қайтыс болған кезде ол өз заманының ең бай адамдарының бірі болды.

Ерте өмір және мансап

Томас Дж. Уотсон Нью-Йорк штатының Кемпбелл қаласында Томас және Джейн Фултон Уайт Уотсонның бесінші баласы және жалғыз ұлы болып дүниеге келді. Оның үлкен төрт әпкесі – Дженни, Эффи, Луа және Эмма. Әкесі ферма шаруашылығымен айналысып, сонымен қатар Нью-Йорк штатының Оңтүстік аймағындағы Корнингтен батысқа қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан Пайнт Пост маңында шағын ағаш өңдеу бизнесіне ие болды. Томас Нью-Йорк штатының Шығыс Кемпбелл қаласындағы отбасылық фермада жұмыс істеді және 1870-ші жылдардың соңында №5 аудандық мектепке қатысты. Уотсон ересек жасқа келгенде Нью-Йорк штатының Аддисон қаласындағы Аддисон академиясына оқуға түсті. Төрт жылдың ішінде кіріс 9 миллион долларға еселеді. 1924 жылы ол CTR компаниясын International Business Machines деп атады. Уотсон IBM компаниясын осыншалықты үлкен компанияға айналдырды, сол себепті 1952 жылы федералдық үкімет оған қарсы монополияға қарсы сот процесін бастады. Ол кезде IBM АҚШ-тағы барлық кестелеу машиналарынң 90 пайыздан астамын иеленді және оларды клиенттеріне жалға берді. Уотсон 1956 жылы қайтыс болғанда IBM-нің кірісі 897 миллион долларды құрады, ал компанияда 72 500 қызметкер жұмыс істеді. Өмірі бойы Уотсон дипломатиялық және бизнес тұрғысынан халықаралық қатынастарға үлкен қызығушылық танытты. Ол АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельттің Нью-Йорктегі бейресми елшісі ретінде танымал болды және жиі шетелдік мемлекет қайраткерлерін қабылдады. 1937 жылы ол Халықаралық сауда палатасының (ICC) президенті болып сайланды және сол жылы Берлинде өткен екі жылдық конгресте конференцияның негізгі тақырыбы «Әлемдік сауда арқылы әлемдік бейбітшілік» болатынын мәлімдеді. Бұл фраза ICC және IBM-нің де ұранына айналды.

Нацистік Германиямен қарым-қатынас

1937 жылы Халықаралық сауда палатасының президенті ретінде Уотсон Адольф Гитлермен кездесті. 1930 жылдары IBM-нің неміс еншілес компаниясы оның ең табысты шетелдік операциясы болды, ал 2001 жылы Эдвин Блэктің «IBM және Холокост» кітабында Уотсонның пайда табуға ұмтылуы оны жеке түрде IBM-нің нацистік Германиямен стратегиялық технологиялық қарым-қатынасын мақұлдауға және басшылық етуге итермелегені жазылған. Кітапта Гитлер еврейлерді ұстау үшін қолданған тізімдеу құралдарын IBM-нің қалай ұсынғаны көрсетілген. Оның Холлерит перфокарталары бүгінде Холокост мұражайында сақталуда. Кітапта IBM-нің перфокарталары «стандартталған тесіктері бар карта» деп сипатталады, олардың әрқайсысы жеке тұлғаның әртүрлі ерекшеліктерін көрсетеді. Карта «оқырманына» салынып, сұрыпталады. Перфокарталар еврейлерді есімдері бойынша анықтады. Олардың әрқайсысы «адамдар үшін 19 ғасырдың штрих-коды» қызметін атқарды. Әсіресе, сыншылар Уотсонның 1937 жылы Берлиндегі Халықаралық сауда палатасының мәжілісінде алған «Неміс бүркіті» орденінің медаліне назар салады. Бұл IBM-нің неміс еншілес компаниясы Dehomag (Deutsche Hollerith Maschinen Gesellschaft mbH) және оның перфокарталары нацистік режимге, әсіресе халық санағы деректерін тізімдеуде (мысалы, еврейлердің орналасқан жері) көрсеткен көмегі үшін марапатталғанын көрсетеді. Тағы бір зерттеу Уотсонның, мүмкін, адал ниетпен, медальдің оның жаһандық сауда мен халықаралық бейбітшілік үшін атқарған жылдық еңбегінің құрметі екеніне сенеді. Dehomag басшылығы Уотсонның әрекетіне наразылық білдіріп, IBM-ден бөлінуді қарастырды. Бұл 1941 жылдың желтоқсан айында Германия АҚШ-қа соғыс жариялаған кезде болды, және неміс акционерлері Dehomag операциясын өз бақылауына алды. Уотсон мұндай саясатты жасаған аз ғана бас директорлардың бірі болды. 1941 жылы Уотсон АҚШ-та үшінші ең жоғары жалақы мен сыйақы алды – 517 221 доллар, одан 69% салық төледі. Уотсон соғыстың барысына жеке қызығушылық танытты. Оның үлкен ұлы Томас Дж. Уотсон кіші АҚШ Әуе күштеріне қосылып, бомбалаушы ұшқышы болды. Жақын арада ол генерал Фоллет Брэдлидің көмекшісі және жеке ұшқышы болып тағайындалды, ол Кеңес Одағына АҚШ-тан жеткізілген барлық «Ленд-лиз» жабдықтарына жауапты болды. Уотсон ағаның кіші ұлы Артур К. Уотсон да соғыс кезінде әскери қызметке қатысты.

In 1937, as President of the International Chamber of Commerce, Watson met Adolf Hitler. During the 1930s, IBM's German subsidiary was its most profitable foreign operation, and a 2001 book by Edwin Black, IBM and the Holocaust, claims that Watson's pursuit of profit led him to personally approve and spearhead IBM's strategic technological relationship with Nazi Germany. It describes how IBM provided the tabulating equipment Hitler used to round up the Jews. His Hollerith punch card machines are in the Holocaust Museum today. The book describes IBM's punch cards as "a card with standardized holes", each representing a different trait of the individual. The card was fed into a "reader" and sorted. Punch cards identified Jews by name. Each one served as "a nineteenth century bar code for human beings". In particular, critics point to the Order of the German Eagle medal that Watson received at the Berlin ICC meeting in 1937, as evidence that he was being honored for the help that IBM's German subsidiary Dehomag (Deutsche Hollerith Maschinen Gesellschaft mbH) and its punch card machines provided the Nazi regime, particularly in the tabulation of census data (e. g. location of Jews). Another study argues that Watson believed, perhaps naively, that the medal was in recognition of his years of labor on behalf of global commerce and international peace. Dehomag's management disapproved of Watson's action and considered separating from IBM. This occurred when Germany declared war on the United States in December 1941, and the German shareholders took custody of the Dehomag operation. Watson was one of the few CEOs to develop such a policy. In 1941, Watson received the third highest salary and compensation package in the U. S., $517,221, on which he paid 69% in tax. Watson had a personal interest in the progress of the war. His eldest son, Thomas J. Watson Jr., joined the United States Army Air Corps and became a bomber pilot. He was soon hand picked to become the assistant and personal pilot for General Follet Bradley, who was in charge of all Lend Lease equipment supplied to the Soviet Union from the United States. Watson, Sr.'s youngest son, Arthur K. Watson, also joined the military during the conflict.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Уотсон жергілікті басшылармен бірге Бингемтон аймағында колледж құру үшін жұмыс істеді, осы аймақта IBM құрылып, ірі өндіріс орындары болған. 1946 жылы IBM Сиракуз университетінің бөлімшесі болған Үш қалалар колледжіне жер және қаржылай көмек көрсетті. Кейін ол Харпур колледжі деп аталды, және ақырында Бингемтон университетіне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Уотсон IBM-нің шетелдегі беделін арттыру үшін жұмыс бастады, ал 1949 жылы IBM-нің халықаралық бизнесін басқару үшін IBM World Trade Corporation құрды. Уотсон 1956 жылы зейнетке шықты, ал оның үлкен ұлы Томас Дж. Уотсон кіші IBM-нің бас директоры болды. Ол 1956 жылдың 19 маусымында Нью-Йорк қаласының Манхэттен ауданында қайтыс болды және Нью-Йорк штатының Слиппи-Холлоу қаласындағы Слиппи-Холлоу зиратына жерленді.

Танымал авторлық есім

Уотсонның 1943 жылы айтқан деген сөзі – «Менің ойымша, әлемде бес компьютерге нарық бар» – кең танымал болғанымен, оның осылай айтқандығына дәлелдер аз. Автор Кевин Мэнни осы цитатаның бастауын табуға тырысты, бірақ Уотсонның бұл сөздерді қамтитын сөздерін немесе құжаттарын таба алмады, сондай-ақ IBM туралы заманауи мақалаларда да бұл сөздер кездеспейді. Алғашқы сілтемелердің бірі 1965 жылғы 22 мамырдағы неміс журналы Der Spiegel-де жарияланды, онда IBM басшысы Томас Уотсон бастапқыда жаңа машиналарға қызығушылық танытпағаны және 1950 жылдардың басында алғашқы коммерциялық есептеу машиналары пайда болған кезде, мыңдаған жылу шығаратын вакуумдық түтіктермен бүкіл қабаттарды толтырғанда, ол АҚШ экономикасының сұранысын ең көп дегенде бесеуге бағалағаны айтылды. Кейінгі сілтемелерді Кристофер Серф пен Виктор С. Наваскидің 1984 жылы жазған «The Experts Speak» кітабынан табуға болады, бірақ Серф пен Наваски Морган мен Лэнгфордтың «Фактылар мен жалған пікірлер» кітабынан ғана үзінді келтіреді. Тағы бір ерте мақалалар көзі (1985 жылғы 15 мамыр) – Нил Морганның Сан-Диего кешкі трибунасы газетінде жарияланған мақаласы: «Форрест Шамвей, The Signal Co. төрағасы, болжамдар жасамайды. Оның үлгісі – Том Уотсон, сол кездегі IBM төрағасы, ол 1958 жылы былай деді: «Менің ойымша, әлемде шамамен бес компьютерге нарық бар». Интернеттегі ең алғашқы белгілі цитата 1986 жылы Usenet-те Convex Computer Corporation пайдаланушысының қолтаңбасында келтірілген: «Менің ойымша, шамамен бес компьютердің әлемдік нарығы бар» – Томас Дж. Уотсонға (Халықаралық бизнес машиналары кеңесінің төрағасы) 1943 жылы жатқызылған цитата». Осы ерте цитаталардың барлығына 1985 жылы ACS хаттарындағы Annals of the History of Computing журналының редакторы Эрик Вайс күмән келтірді. Компьютер тарихының алғашқы кезеңдерінде басқа адамдар айтқан осындай пікірлердің құжатталған нұсқалары бар. 1946 жылы Ұлыбританияның Ұлттық физикалық зертханасының (NPL) жетекшісі, танымал табиғаттанушының немересі сэр Чарльз Дарвин былай деп жазды: «Бүкіл елден талап етілген барлық мәселелерді шешу үшін бір машина жеткілікті болуы мүмкін». 1985 жылы бұл оқиға Usenet-те (net.misc) талқыланды, бірақ Уотсонның аты аталмады. Бастапқы талқылау сақталмаған, бірақ түсіндірме бар, ол 1951 жылы Кембридж математигі профессор Дуглас Хартриге жатқызылған өте ұқсас цитатаны келтіреді: «Мен профессор Дуглас Хартриге бардым, ол Англияда алғашқы дифференциалдық анализаторларды жасады және осы өте мамандандырылған компьютерлерді пайдалануда басқаларға қарағанда көп тәжірибеге ие болды. Ол маған өзінің пікірінше, осы елде қажет болатын барлық есептеулер сол кезде салынып жатқан үш цифрлық компьютерде орындалуы мүмкін екенін айтты – біреуі Кембриджде, біреуі Теддингтонда, біреуі Манчестерде. Оның айтуынша, басқа ешкімге де өз машиналары қажет емес, немесе оларды сатып алуға мүмкіндік жоқ». Говард Эйкен де осыған ұқсас пікір айтқан: «Бастапқыда, егер осы елде ғылыми-зерттеу зертханаларында жасырынған жарты ондаған үлкен компьютерлер болса, бұл бүкіл елдегі барлық қажеттіліктерді қамтамасыз етеді деп ойлаған». Бұл оқиға 1973 жылы миф ретінде сипатталған болатын; Economist журналы Мэйнидің «Уотсонның ешқашан бес компьютердің әлемдік нарығында болуы мүмкін деген болжамын жасамағанын» көрсеткенін жазды. Атрибуция әдетте болжамдардың қателігін көрсету үшін пайдаланылатындықтан, егер Уотсон 1943 жылы осындай болжам жасаған болса, онда Гордон Белл өзінің ACM 50 жылдығын мерекелеуде айтқандай, ол он жылға жуық уақыт бойы дұрыс болып қалатын еді. IBM-нің жиі қойылатын сұрақтар архиві 1950 жылдары ол тек бес электрондық компьютердің нарықтық әлеуетін болжайтынын айтты ма деген сұрақты еске салады. Құжатта жоқ делінген, бірақ оның ұлы, содан кейін IBM президенті Томас Дж. Уотсонның 1953 жылғы 28 сәуірде IBM акционерлерінің жылдық жиналысында IBM 701 электрондық деректерді өңдеу машинасы туралы айтқан сөздері келтірілген, ол «компанияның ғылыми есептеулер үшін жасалған алғашқы өндірістік компьютері» деп аталады. Ол былай деді: «IBM осындай машинаның қағаз жоспарын әзірлеп, біз осындай машинаны пайдалана аламыз деп ойлаған 20-ға жуық компанияға ел бойынша қағаз жоспарын ұсынды. Мен сізге айтарым, машина айына 12-18 мың доллар төлейді, сондықтан ол жер-жерден сатылатын нәрсе емес еді. Бірақ біз бес машинаға тапсырыс аламыз деп күткеніміз үшін, 18 машинаға тапсырыспен келдік». Уотсон кенже кейінірек өзінің өмірбаянында оқиғаның сәл басқаша нұсқасын берді, онда ол бастапқы нарықтық үлгіде 11 фирмалық сатып алушы мен 10 болашақ тапсырысты көрсетті.

Although Watson is well known for his alleged 1943 statement, "I think there is a world market for maybe five computers," there is scant evidence he said it. Author Kevin Maney tried to find the origin of the quote, but has been unable to locate any speeches or documents of Watson's that contain this, nor are the words present in any contemporary articles about IBM. One of the first attributions is in the German magazine Der Spiegel of May 22, 1965, stating that IBM boss Thomas Watson had not been interested in the new machines initially, and when the first commercial calculation behemoths appeared in the early 1950s, filling whole floors with thousands of heat generating vacuum tubes, he estimated the demand by the US economy at a maximum of five. Later attributions may be found in The Experts Speak, a book written by Christopher Cerf and Victor S. Navasky in 1984, however Cerf and Navasky just quote from a book written by Morgan and Langford, Facts and Fallacies. Another early article source (May 15, 1985) is a column by Neil Morgan, a San Diego Evening Tribune writer who wrote: "Forrest Shumway, chairman of The Signal Cos., doesn't make predictions. His role model is Tom Watson, then IBM chairman, who said in 1958: 'I think there is a world market for about five computers. The earliest known citation on the Internet is from 1986 on Usenet in the signature of a poster from Convex Computer Corporation as I think there is a world market for about five computers' —Remark attributed to Thomas J. Watson (Chairman of the Board of International Business Machines), 1943". All these early quotes are questioned by Eric Weiss, an editor of the Annals of the History of Computing in ACS letters in 1985. There are documented versions of similar quotes by other people in the early history of the computer. In 1946 Sir Charles Darwin (grandson of the famous naturalist), head of Britain's NPL (National Physical Laboratory), where research into computers was taking place, wrote: it is very possible that one machine would suffice to solve all the problems that are demanded of it from the whole country. In 1985 the story was discussed on Usenet (in net. misc), without Watson's name being attached. The original discussion has not survived, but an explanation has; it attributes a very similar quote to the Cambridge mathematician Professor Douglas Hartree, around 1951:
I went to see Professor Douglas Hartree, who had built the first differential analyzers in England and had more experience in using these very specialized computers than anyone else. He told me that, in his opinion, all the calculations that would ever be needed in this country could be done on the three digital computers which were then being built—one in Cambridge, one in Teddington, and one in Manchester. No one else, he said, would ever need machines of their own, or would be able to afford to buy them. Howard H. Aiken made a similar statement in 1952:
Originally one thought that if there were a half dozen large computers in this country, hidden away in research laboratories, this would take care of all requirements we had throughout the country. The story already had been described as a myth in 1973; the Economist quoted a Mr. Maney as "revealing that Watson never made his oft quoted prediction that there was 'a world market for maybe five computers. Since the attribution typically is used to demonstrate the fallacy of predictions, if Watson had made such a prediction in 1943, then, as Gordon Bell pointed out in his ACM 50 years celebration keynote, it would have held true for some ten years. The IBM archives of Frequently Asked Questions notes an inquiry about whether he said in the 1950s that he foresaw a market potential for only five electronic computers. The document says no, but quotes his son and then IBM President Thomas J. Watson, Jr., at the annual IBM stockholders meeting, April 28, 1953, as speaking about the IBM 701 Electronic Data Processing Machine, which it identifies as "the company's first production computer designed for scientific calculations". He said that "IBM had developed a paper plan for such a machine and took this paper plan across the country to some 20 concerns that we thought could use such a machine. I would like to tell you that the machine rents for between $12,000 and $18,000 a month, so it was not the type of thing that could be sold from place to place. But, as a result of our trip, on which we expected to get orders for five machines, we came home with orders for 18." Watson, Jr., later gave a slightly different version of the story in his autobiography, where he said the initial market sampling indicated 11 firm takers and 10 more prospective orders.

Танымал ұран

"THINK" – Уотсон "THINK" сөзін NCR компаниясында қызметкерлерді ынталандыру немесе шабыттандыру үшін қолдана бастады және оны CTR компаниясында да қолдануды жалғастырды. International Business Machines компаниясының АҚШ-та тіркелген алғашқы сауда белгісі "THINK" атауы болды, ол 1935 жылғы 6 маусымда "мерзімді басылымдар" деген сипаттамамен АҚШ сауда белгісі ретінде тіркелді. Бұл сауда белгісі компания IBM атауы бойынша АҚШ сауда белгісіне өтініш бергенге дейін он төрт жыл бұрын тіркелген. 1940 жылғы тарихи мақалада былай делінген: "Бұл сөз барлық IBM ғимараттарындағы әрбір бөлменің ең көзге түсетін қабырғасында жазылған. Әрбір қызметкер өзімен бірге "THINK" дептерін алып жүреді, онда шабыттанған ойларын жазады. Компанияның кеңсе құралдары, спичкалар, жазу блокноттарының барлығында "THINK" деген жазу бар. "Think" атты ай сайынғы журнал қызметкерлерге таратылады". THINK IBM корпоративтік мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады; ол IBM-нің табысты ноутбук компьютерлерінің – IBM ThinkPad желісіне ат қоюға себеп болды. 2007 жылы IBM Mid America Employees Federal Credit Union өз атын Think Mutual Bank деп өзгертті.