Кіріспе

Американдық бактериолог (1910-1953) – бактериолог және биологиялық қару ғалымы.

Фрэнк Рудольф Эммануэль Олсон (17 шілде 1910 – 28 қараша 1953) – американдық бактериолог, биологиялық қару ғалымы және Мэриленд штатындағы Детрик лагерінде (қазіргі Форт-Детрик) жұмыс істеген АҚШ Армиясының биологиялық қару зертханаларының (USBWL) қызметкері. Мэриленд штатының ауылдық аймағында өткен кездесуде оған әріптесі Сидни Готтлиб (ЦРУ-ның MKUltra бағдарламасының жетекшісі) жасырын түрде ЛСД берді, ал тоғыз күннен кейін Нью-Йорктегі "Статлер" қонақ үйінің терезесінен құлап қайтыс болды. АҚШ үкіметі оның өлімін бастапқыда суицид деп, кейіннен апатты жағдай деп сипаттады, ал басқалары оны кісі өлтіру деп санайды. 1975 жылғы Рокфеллер комиссиясының ЦРУ туралы баяндамасында олардың өз қызметкерлеріне қатысты жасырын дәрілік зерттеулер жүргізгені мойындалды. Олсонның өлімі – ЦРУ-ның "МКУльтра" миды бақылау жобасының ең жұмбақты нәтижелерінің бірі.

Жастар және білім беру

Олсон Уисконсин штатының Айрон округіне қарасты Харли қаласында швед иммигранттарының отбасында дүниеге келген. Олсон 1927 жылы Харли орта мектебін бітірді. Олсон Висконсин университетіне оқуға түсіп, бакалавр және 1938 жылы бактериология саласы бойынша философия докторы ғылыми дәрежесін алды. Ол өзімен бірге оқыған Элисқа үйленді және үш балаға әке болды. Олсон университет оқуының төлемдерін жабуға көмектесу үшін Резервтік офицерлер дайындық корпусына қатысты, ал АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқанда Техас штатындағы Форт-Худқа әскерге шақырылды. Әскерге шақырылмас бұрын Олсон Пурдью университетінің ауыл шаруашылығы тәжірибелік станциясында қысқа мерзім жұмыс істеді.

Әскер мен ЦРУ-мен жұмыс

Олсон АҚШ армиясының химиялық корпусында капитан болып қызмет етті. 1942 жылдың желтоқсан айында оған Ира Болдуин қоңырау шалып, ол Университеттегі диссертациялық жетекшісі және кейіннен ЦРУ-ның жетекші химигі және MK ULTRA директоры болған Сидни Готтлибтің болашақ ұстазы екенін айтты. Ира биологиялық қару әзірлеуге қатысты құпия бағдарламаны басқару үшін Университеттегі қызметін тастауға шақырылды және Олсонды Форт-Детрикке айналатын жаңа зертханадағы алғашқы ғалымдардың бірі ретінде өзіне қосылуын сұрады. Армия оны Мэриленд штатындағы Эджвуд арсеналына жіберді. Бірнеше айдан кейін Химиялық корпус Детриктің бақылауын алды және құпия Биологиялық қару зертханасын құрды. Детрик лагерінде Болдуин Джордж В. Мерк және АҚШ әскері сияқты өнеркәсіптік серіктестермен бірлесіп, 1943 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, соғысқа қазіргі заманғы технологияларды қолдануға қызығушылықтың артып кеткен кезінде АҚШ-тың құпия биоқару бағдарламасын құруға қатысты. Олсон сондай-ақ "Кәдегеп" операциясы арқылы елге әкелінген бұрынғы нацистермен бірге аэрозольдік антракс қолдану жөнінде жұмыс істеді.

Көңілдеспес

Олсон 1953 жылдың басында SOD басшысы лауазымынан кетіп, "жұмыстың күйзелісі" оның жараларын күшейте түскенін айтты, содан кейін ол көп жылдар бойы тығыз байланыста болған ЦРУ-ға ресми түрде қосылды. Ол SOD-де жұмыс істеді, ол әскери базада жасырылған ЦРУ зерттеу орталығы болып табылды. Олсон Детрикте көп жұмыс істеді, оның балалары оның психикасына терең әсер еткенін айтты. Олсон Детриктегі зертханалық жануарларды улауға, газдауға және азаптауға куә болды және көмектесті, оның ұлы Эрик Олсонға бұл оқиғаның қатты әсер еткенін еске алады: "Ол таңертең жұмысқа келіп, өлі маймылдардың қазандарымен кездесетін. Бұл адамды қиналады. Ол мұндай жұмысқа жарамайтын еді". Олсон сондай-ақ халықаралық ЦРУ-дың құпия үйлеріндегі азаптау сеанстарына куә болды, онда адамдар "дәрі-дәрмектерді, гипнозды және азаптауды қолданатын тәжірибелік әдістермен жауапқа тартылып, миды бақылау және естеліктерді жою әдістерін меңгеруге тырысты". 1953 жылдың 23 ақпанында Қытай екі тұтқынға алынған американдық ұшқыштың АҚШ Солтүстік Кореяға қарсы микробтық соғыс жүргізіп жатыр деген жазбасын жариялады. Полковник Уокер "Бад" Махурин сияқты басқа тұтқынға алынған американдықтар да осыған ұқсас мәлімдемелер жасады. АҚШ үкіметі кейбір тұтқындарды тұтқынға алғандармен ынтымақтасқандары үшін мемлекетке опасыздық жасады деп айыптауға дайын болды. Босатылғаннан кейін, әскери тұтқындар өздерінің мойындауларын азаптау арқылы алынғанын мәлімдеп, бас тартты. 1953 жылдың 27 шілдесінде Корея қарулы қақтығысын тоқтату туралы келісімге қол қойылды, соның нәтижесінде "Ұлы алмасу" операциясы басталды, ол Корея соғысы тұтқындарының елге қайтарылуын қамтамасыз етті. Жиырма бір американдық тұтқын елге оралудан бас тартып, дезертирлік жасады, ал қайтып келген тұтқындар қауіпсіздікке қауіп төндіретіндей көрінді. Осының салдарынан, сұрақ алу "әдепсіздікке жол бергендерді анықтау үшін жүргізілген жауымдасқан тергеуге" айналды. Қарулы қақтығысты тоқтату туралы келісімге қол қойылған күні бактериолог Олсон Ұлыбританияның Нортхолт қаласына келді. Олсонның саяхаттан түсірген үй кинолары ол Лондон, Париж, Стокгольм және Берлинге барғанын көрсетеді. Оның отбасы хабарлағандай, ол елге оралғаннан кейін көңіл-күйі айтарлықтай өзгерді. Олсонның әріптесі Норман Курнуайердің айтуынша, Олсон Еуропадағы сұрақ алуларға куә болды және АҚШ Корея соғысы кезінде биологиялық қару қолданды дегенге сенді. Журналист Гордон Томас Олсонның кейіннен жоғары деңгейдегі қауіпсіздік рұқсаты бар британдық психиатр Уильям Саргантты кездестіргенін мәлімдейді. Томасқа сәйкес, Саргант Олсонның қауіпсіздікке қауіп төндіретінін және оның әскери нысандарға кіруіне шектеу қою керектігін хабарлады.

Есірткіден кейінгі әсерлер

19 қараша, бейсенбі күні кешкі сағат 7:30 шамасында Олсон мен басқа қатысушылардың бір бөлігіне "әлеуетті шындық сарысуы" деп аталатын зат берілді, ондаған жылдардан кейін ол ЛСД екені анықталды. Ертесі күні Олсон Мэрилендке өзгеше адам болып оралды. Отбасымен кешкі асты дастарқанға отырған Олсон тамақтанбады, отбасына қатысты көңілсіз болды, саяқаты туралы ештеңе айтпады және балаларына көңіл бөлмеді. Ол әйеліне: "Мен қатты қателік жасадым", - деді. Осы кезде MK ULTRA жобасы жеті айдан бері жүріп келе жатқан еді, ал жобаның шынайы мәнісі мен ниетін жиырмадан аспайтын адам ғана білген. 23 қарашада Олсон мен оның басшысы, подполковник Винсент Рувет, Детрикке жұмысқа келді, екеуі де кері қайтқаннан кейін жағдайы нашар болды. Рувет кейін Олсонның алаңдаған күйде болғанын, және өзін жұмыстан босату керек пе әлде өзі кету керек пе деп сұрағанын еске алды. Рувет оны сол күні тыныштандырса да, ертесі күні Олсонның жағдайы одан да нашарлап кетті. Рувет кейіннен Олсонның "бағдарсыз" болғанын, өзі атқарып жүрген жұмысы туралы "барлығы шатасқандай" сезінгенін, сондай-ақ өз саласында "шатасқан" және "қабілетсіз" екенін айтты.

Отставкаға кету әрекеті

24 қарашада Олсон әдеттегідей жұмысқа барды, бірақ күтпеген жерден түске дейін жұмыстасы Джон Стаббспен бірге үйге қайтып келді. Олсон Стаббстың қасында болуын "Сізге зиян келтіруім мүмкін деп қорқады" деп түсіндірді. Олсон әйеліне психиатриялық ем алуға келіскенін хабарлады.

Өлім

1953 жылғы 28 қараша күні таңғы сағат 02:00 шамасында Олсон "Статлер Хилтон" қонақ үйінің (бұрынғы "Пенсильвания" қонақ үйі) алдындағы тротуарға құлап түсті. Түндегі менеджер Олсонға асықты, ол әлі тірі болды және "бірдеңе деп дүркінеп айтуға тырысты". Медициналық жәрдем келгенге дейін Олсон қайтыс болды. Оқиға орнында және жазбаша есепте екі полицей 1948 жылғы Лоренс Дагган ісімен ұқсастықтарды талқылады, онда тыңшылыққа күдікталған жоғары лауазымды үкімет шенеунігі Нью-Йорктегі кеңсесінен құлап көз жұмған. Полицияның есебінде Манхэттендегі соңғы түні Олсон Лэшбрукпен бірге тұрған "Статлер" қонақ үйінің оныншы қабатындағы бөлмесінен қасақана секіріп, құлаудан кейін көп ұзамай қайтыс болды делінген.

1975 жыл

Олсонның отбасы достарына ол "құлап немесе секіріп кетті" және "өлімге әкелген нервтік құлауға" ұшырады деп айтты, оны олар сендірді. Отбасы президент Джеральд Фордтан және ЦРУ директоры Уильям Колбиден өтініш қабылдады.

1994-1996 жылдар

1994 жылы Эрик Олсон әкесінің мәйітін анасының қасына жерлеу үшін эксгумация жасады. Отбасы екінші рет аутопсия жасауды шешті. Доктор Олсонның 1953 жылы қайтыс болғаннан кейін жасалған медициналық есепте денесінде кесулер мен сызаттар болғаны көрсетілген. Олсонның ЦРУ-мен өлтірілгені туралы болжамдар екінші аутопсияға алып келді, оны Джордж Вашингтон университетінің Ұлттық құқық орталығының заң және сот-медицинасы профессоры Джеймс Старрс жүргізді. Оның командасы денеде кесулер мен сызаттар іздеді, бірақ ештеңе таппады, алайда Олсонның басының сол жағында үлкен гематома және кеудесінде үлкен жарақат таба алды. Команданың көпшілігі басқа соққы және кеуде жарақаты құлау кезінде емес, одан бұрын болғанын қорытындылады (команданың бір мүшесі келіспеді). 1996 жылы Эрик Олсон Манхэттендегі АҚШ округтік прокуроры Роберт Моргентауға кеңсесінің жаңа тергеу ашу мүмкіндігін сұрады. Офистің "ескі істер" бөлімінен Стивен Саракко мен Дэниел Бибб алдын ала ақпарат жинады, оның ішінде Лашбруктың жауабы да болды, бірақ үлкен қазылар алдына жіберуге жеткілікті дәлелдер жоқ деген шешімге келді. Эрик Олсон сот-медициналық сараптаманың өлімге себеп болған әдіс ЦРУ-дың алғашқы өлтіру нұсқаулығында сипатталған әдіске ұқсас екенін мәлімдейді. Онда былай делінген: "Жай ғана өлтірудегі ең тиімді оқиға – қатты бетке 75 фут немесе одан да биік құлау".

20122013 жыл

2012 жылдың 28 қарашасында Эрик пен Нильс Олсон ұлдары Вашингтондағы АҚШ округтік сотына талап арыз берді, онда олар әкесінің өліміне қатысты құжаттарға қол жеткізуді және ЦРУ олардан жасырған деп санайтын басқа да мәселелер бойынша белгісіз мөлшерде өтемақы талап етті. 2013 жылдың шілдесінде бұл іс отбасы мен үкімет арасындағы 1976 жылғы келісімге байланысты қараусыз қалдырылды. Істі тоқтату туралы шешімде АҚШ округтік судьясы Джеймс Боасберг былай деп жазды: "Сот өзінің талдауын талап арыздың мәтінімен шектеуге тиіс болса да, күмәнданушы оқырман [отбасының талабындағы] көптеген айыптаулардың, олар қаншалықты фантастикалық болса да, көпшілікке белгілі деректермен расталатынын білуге болады."

2017-2018 жылдар

Netflix Олсонның өліміне байланысты құпияға толы «Wormwood» (2017) атты деректі мини-сериалын жариялады, оны Эррол Моррис түсірген. Мини-сериалда журналист Сеймур Херш үкіметтің ел ішіндегі диссиденттерді (қауіпті деп есептелгендерді) анықтап, жоюға арналған қауіпсіздік жүйесі болғанын айтады. Ол Франк Олсон осы жүйенің құрбаны болғанын және оның өлімінен кейін де жасырып келгенін мәлімдеді. Бірақ Херш, ақпарат көзінің құпиясын сақтау үшін фактілерді толыққанды жариялай алмайтынын түсіндірді. Академик Милтон Лайтенберг Игнатьевтің қорытындыларымен келіспей, «Корея соғысы кезінде АҚШ үкіметінің ешбір мекемесі, тіпті басқа ешкім де биологиялық қару қолданбады» деді.