Кіріспе

Морис – Э. М. Форстердің 1971 жылғы романы. ХХ ғасырдың басындағы Англиядағы гомосексуалдық махаббат туралы повестеме, ол Морис Холлдың мектеп кезінен бастап университет және одан кейінгі өмірін қамтиды. Роман 1913–1914 жылдары жазылып, 1932, сондай-ақ 1952–1960 жылдары қайта жөнделген (әрбір нұсқасы романның соңғы бөлігінде бір-бірінен ерекшеленеді). Форстер ақын, философ, социалист және ертедегі гомосексуалдық құқықтар қозғалысының белсендісі Эдвард Карпентерге жоғары баға берген. 1913 жылы Карпентердің Дербиширдегі Миллторп қаласындағы үйіне сапар жасағаннан кейін, ол «Морис» романын жазуға шабыттанды. Карпентер мен оның жұмысшы табына жататын серігі Джордж Меррилл арасындағы әлеуметтік теңсіздік қарым-қатынасы Морис пен Алек Скаддердің өмірдегі прототипі болды. Форстер романының әртүрлі нұсқаларын өзіне жақын достарына – Зигфрид Сассон, Литон Страчи, Эдвард Карпентер, Кристофер Ишервуд, Сяо Цян және Форрест Рид сияқты адамдарға ондаған жылдар бойы көрсеткенімен, ол тек 1971 жылы, автордың қайтыс болғаннан кейін ғана жарияланды. Форстер өмірінде оны жариялауға тырыспады, себебі сол кездегі қоғамдық және заңдық көзқарас тұрғысынан бір жынысты махаббат туралы романды жариялау мүмкін емес деп санады. Қолжазбадағы бір жазуда: «Жарнамалауға болады, бірақ осыны істеуге тұрған ме?» – делінген. Форстер романының бақытты аяқталуы болуын қалаған, бірақ сонымен бірге бұл кітаптың гомосексуализм заңсыз саналатын Ұлыбританияда қудалауға ұшырауы мүмкін екенінен қорқыды. Форстердің жарияланбаған қолжазбасын Д. Х. Лоуренс көрген болуы мүмкін және ол 1928 жылғы «Леди Чаттерлидің ғашығы» романына әсер еткен болуы мүмкін деген пікірлер бар, онда да аңшы күзетшісі жоғарғы топтың өкіліне ғашық болады. Роман Джеймс Айвори мен Кит Хескет Харвидің 1987 жылғы «Морис» фильміне, сахналық қойылымдарға және 2007 жылғы Филип Осменттің BBC Radio 4 Classic Serial радио спектакліне бейімделді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Он төрт жасар Морис Холл өзінің мемлекеттік мектебіне барар алдында дайындық мектебінің мұғалімі Бен Дюкимен жыныстық қатынас пен әйелдерді талқылайды. Морис әйелге үйленуді өмірдің мақсаты ретінде көрсетуден алыстағанын сезінеді. Үйге оралғаннан кейін, Морис өзінің қызметшісі Джорджтың кеткенін біледі және неге екенін білмей, жүрегі жараланады. Бір күні түнде Морис өзінің барлық нәрсесін құрбан ететін досын және керісінше, өмір бойы өмір сүретін досын армандайды. Кейінгі жылдары Кембриджде оқып жүргенде Морис Клайв Дурхаммен дос болады. Клайв оны гректердің бір жынысты махаббат туралы жазған кітаптарымен таныстырады, соның ішінде Платонның Симпозиумы бар. Көп ұзамай екеуі романтикалық, бірақ толық платондық қарым-қатынасты бастайды. Клайв - эллиндік зиялы, ол университетті тастағанға дейін жалғасады. Грекияға барғаннан кейін Клайв ауырады; сауығып, ол Мориспен қарым-қатынасын тоқтатады, ол гетеросексуал екенін және әйелге үйленетінін айтады. Морис күйзеліске ұшырайды, бірақ ол биржалық брокер болады, бос уақытында Шығыс бөліктегі жұмысшы сыныптың жігіттері үшін христиандық миссияның бокс залын жүргізуге көмектеседі. Сол уақытта Морис Клайвтің өзіне үйлеспейтінін түсінеді және олардың қарым-қатынасы ешқашан оның физикалық қалауларын қанағаттандырмайтын және екеуіне де жаман аяқталатын қарым-қатынас ретінде қарастырылады. Ол өзін "емдеу" үшін Ласкер Джонс мырзамен кездесуді жоспарлайды. Ласкер Джонс өзінің жағдайын "туылғаннан гейлік" деп атайды және осы "ауыруды" емдеуде 50 пайыз табыстылық деңгейін айтады. Бірінші кездесуден кейін гипноздың сәтсіз болғаны анық. Морис Клайв үйленгеннен кейін Дурхамдардың үйінде тұруға шақырылады. Онда жас аңшы Алек Скаддер жұмыс істейді, ол Мориске қызығушылық танытады, бірақ Морис оған бірінші қараштан ғана қызығады. Осы жерде болған кезінде Морис Клайвке деген сезімдерінің жоғалғанын түсінеді. Бір күні түнде Морис балалық шағындағы арманынан шыққан "досын" қараңғыда шақырады. Алек Морис өзін шақырып жатыр деп ойлап, терезеге шығып, баспалдақпен бірге сүйіспеншілік жасайды. Бірге өткізген алғашқы түнінен кейін Морис білімсіз төменгі таптағы адамға бірінші рет беруден қорқады және Алек оны әшкерелейді немесе шантаж жасайды деп қорқады. Ол Ласкер Джонсқа тағы бір рет барады, бірақ гипноз бірінші ретінен де көп сәтсіздікке ұшырады. Үйге бара жатқанда Морис өзін гомосексуалист ретінде қабылдайды, бірақ сыныпта ұстануға шешім қабылдайды. Осы арада, Мористің хаттарына жауап беруден бас тартуынан және оны жыныстық қызмет көрсету үшін қызметші ретінде қарастырғанынан жарақаттанып, Алек оның назарын аудару үшін Мористі қорқытады. Ақыры Морис Алекпен Лондондағы Британ мұражайында кездесуге келіседі. Олар жағдайды және олардың өзара түсініспеушіліктерін талқылайды, бірақ екеуі де бір-бірін ренжітуден шаршағаннан кейін, бір-бірін жақсы көретіндері тез арада анық болады. Олар тағы бір түнді қонақ үйде өткізеді. Таңертең Алек Мориске отбасымен бірге Аргентинаға көшіп бара жатқанын айтады. Морис Алектен өзімен бірге тұруды сұрайды және ол әлеуметтік және қаржылық жағдайынан, сондай-ақ Алекпен бірге өмір сүру және жұмыс істеу үшін жұмысынан бас тартуға дайын екенін көрсетеді. Алек оған бұл жұмыс істемейтінін, тек екеуін де бұзатынын айтады және кетеді. Бастапқы азаптан кейін Морис Саутгемптоннан Алекпен қоштасуға шешім қабылдайды. Ол Алектің портта пайда болмағанына таңғалады, бірақ бұл нені білдіретінін дереу түсінеді. Морис дереу Дурхэмдердің қонысына барады, онда екі ғашық Алектің өтініші бойынша қайық үйінде кездескен болуы керек еді. Ол жерде ол Алекті табады, ол Морис Алек жіберген телеграмманы алды деп санайды. Алек өз ойын өзгертіп, Мориспен бірге қалуға ниетті, оған "бұдан былай бөлінбейміз" деді. Морис Клайвке келіп, Клайв пен оның бұрынғы өмірімен қоштасу үшін Алекпен не болғанын айтып береді. Клайв үнсіз қалып, ештеңе түсінбейді. Морис Алекпен бірге болу үшін кетеді, Клайв оны енді ешқашан көрмейді.

Бастапқы аяғы

Алғашқы қолжазбаларда Форстер Морис пен Алектің романнан кейінгі тағдыры туралы эпилог жазған, бірақ оны кейіннен тастады, себебі ол оны көрсеткен адамдарға ұнамады. Бұл эпилогты романның Абингер басылымында кездестіруге болады, сонымен қатар романның әртүрлі нұсқалары арасындағы айырмашылықтардың қысқаша мазмұны да берілген. Эпилогтың Абингер басылымы Мористің бастапқы Hill тегін сақтайды. (Фамилия Морис Хилл (геофизик) дүниеге келмес бұрын таңдалған болса да, соңғысы Кембриджтегі Кингс колледжінің мүшесі болғаннан кейін оны сақтап қалу мүмкін емес еді, өйткені Форстердің өзі сол колледждің түлегі болған. Әрине, бұл оқиғаға дейін өзгертілуі мүмкін еді.) Эпилогта Морис пен оның қарындасы Китти бірнеше жылдан кейін кездеседі. Алек пен Морис енді ағаш кесуші болып жұмыс істейді. Китти ағасының неліктен жоғалып кеткенін түсінеді. Романның бұл бөлімі Киттидің ағасына деген терең жек көрінісін көрсетеді. Эпилог Маурис пен Алек күн батқанда бір-бірінің құшағында отырып, Киттиді көру туралы әңгімелеседі және оларды танудан немесе тағы кездесуден сақтану үшін одан әрі жылжу керектігін шешеді.

Қабылдау

1971 жылы сыншылар пікірлері көбінесе жарым-жартылай болды. The Financial Times газетіндегі С. П. Сноу романды оның "нақты мақсатымен" "мүгедек" деп бағалап, соңының "көркемдік тұрғыдан мүлдем дұрыс емес" екенін айтты (сол кезде бұл кең таралған сын болды). Уолтер Аллен Daily Telegraph газетінде оны "тезистік роман, гомосексуалдықтың қоғамдық мойындалуына шақыру" деп сипаттады, Форстер оны автобиографиялық еңбек орнына "босқа жұмсады" деді. Above the Stag театры 2018 жылдың қыркүйек-қазан айларында, театрдың жаңа ғимаратындағы алғашқы маусымы аясында оны қайта қойды. Қойылымды Джеймс Уилби қойды. АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілімі 2012 жылдың 24 ақпанында Сан-Францискодағы New Conservatory Theatre Center-де өтті. Уильям ди Канционың романды қайта жазуы және жалғастыруы – "Алек" атты кітабы 2021 жылы жарық көрді.