Кіріспе
Сирима Ратуват Диас Бандаранайке (17 сәуір 1916 – 10 қазан 2000) – шри-ланкалық саяси қайраткер. 1960 жылы Шри-Ланканың (бұрынғы Цейлон Доминионы) премьер-министрі болған кезде әлемдегі алғашқы әйел премьер-министр атанды. 1960 жылдан 1994 жылға дейін Шри-Ланка еркіндік партиясының (SLFP) төрағасы болды және үш мәрте премьер-министр қызметін атқарды: екі рет бас атқарушы орган ретінде – 1960 жылдан 1965 жылға дейін және 1970 жылдан 1977 жылға дейін, ал 1994 жылдан 2000 жылға дейін президенттік жүйеде. Бандаранайке сингалдық кандяндық аристократиялық отбасында дүниеге келді, католик, ағылшын тіліндегі мектептерде білім алды, бірақ буддист дінін ұстанды және сингал және ағылшын тілдерінде сөйледі. Орта мектепті бітірген соң, үйленгенге және отбасын құрғанға дейін түрлі әлеуметтік бағдарламалармен айналысты. 1951 жылы социалистік SLFP партиясын құрған және 1956 жылы премьер-министр болған күйеуі С. В. Р. Д. Бандаранайкеге қонақжайлық көрсетіп, оның сенімін бейресми кеңесші ретінде жеңіп алды. Оның әлеуметтік жұмысы Шри-Ланканың ауылдық аймақтарындағы әйелдер мен қыздардың өмірін жақсартуға бағытталған. 1959 жылы күйеуінің қазасынан кейін, партия басшылығымен қысқа уақыт оппозицияда болғанда саясатқа қатысып, күйеуінің орнын төраға ретінде иеленді; партиясын үкіметке қайтарды және 1960 жылдың шілдесінде өткен сайлауда премьер-министр Дадли Сенанаяке басқаратын ҰБТ-ны жеңді. Кейіннен 1965 жылғы сайлауда Сенанаякеден жеңіліп, оппозиция жетекшісі болды, ал 1970 жылы бәсекелес марксистік партиялармен жасалған тиімді сайлау альянсының арқасында үлкен көпшілік дауысқа ие болды. Бандаранайке бұрынғы Цейлон Доминионын банк, білім беру, өнеркәсіп, БАҚ және сауда салаларындағы ұйымдарды ұлттандыру арқылы социалистік республикаға айналдыруға тырысты. Әкімшілік тілін ағылшын тілінен сингал тіліне ауыстырып, сингал ұлтшылдығын және тамилдерге қарсы саясатты үнемі жариялап, ол саяси ағымның бағыты болды, бұл жергілікті тамил халқының және 1948 жылғы Азаматтық кодекс бойынша азаматтығы жоқ тамилдердің наразылығын күшейтті. Бандаранайке премьер-министр болған алғашқы екі мерзімінде елде жоғары инфляция, салықтар, халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін тағам импортына тәуелділік, жоғары жұмыссыздық және сингал және тамил халқы арасындағы шиеленіс байқалды. 1962 жылы төңкеріс әрекетінен және 1971 жылы радикалды жастардың көтерілісінен аман қалған ол 1972 жылы жаңа конституцияны қабылдауға және Шри-Ланка республикасын құруға қатысты, осылайша оны Британ империясынан бөліп, парламенттік кезеңді 1977 жылға дейін ұзартты. 1975 жылы Бандаранайке Шри-Ланканың Әйелдер және балалар істері министрлігін құрды және өзінен басқа Шри-Ланка үкіметінде қызмет атқарған алғашқы әйелді тағайындады. Бандаранайке билікке келген кезеңде ұлттық деңгейде экономикалық даму жеткіліксіз болды. Ол шетелде келіссөздер жүргізуші және одақтаспаған елдердің лидері ретінде маңызды рөл атқарды. 1977 жылғы сайлауда Ж. Р. Джайварденеден күйреуге ұшырап, ҰБТ үкіметі демократиялық құқықтарды шектегеніне байланысты, Бандаранайке 1980 жылы билікте болған кезіндегі өкілеттіктерді теріс пайдаланғаны үшін азаматтық құқығынан айырылды және жеті жылға үкіметке кіруіне тыйым салынды, бұл оны жаңа президенттік жүйедегі 1982 жылғы президенттік сайлауға қатысудан шығарды. Жаңа үкімет бастапқыда ішкі экономиканы жақсартты, бірақ әлеуметтік мәселелерді шеше алмады және елді тамилдік сепаратистерге қарсы ұзаққа созылған азаматтық соғысқа итермеледі, ол жылдар өте келе қатыгездікке ұшырады, әсіресе Үндістанның бейбітшілік күштеріне араласуға рұқсат берілгенде. 1986 жылы қоғамдық қайраткер ретінде оралуға рұқсат алғаннан кейін Бандаранайке Үндістанның араласуына қарсы болды, өйткені ол Шри-Ланканың егемендігін бұзады деп сенді. 1988 жылы жаңа ҰБТ жетекшісі Ранасингхе Премадасаға қарсы президенттік сайлауда жеңіліске ұшырағаннан кейін, ол партиясын жаңартып, орталық саясатты дамытқан және азаматтық соғыста тамилдерге келісімдік көзқарас ұсынған партияны қайтадан маңызды күшке айналдырды. 12 жылдан кейін өткен алғашқы парламенттік сайлауда партиясы жеңіске жетті және 1989 жылдан 1994 жылға дейін оппозиция жетекшісі қызметін атқарды. Оның қызы, партия жетекшісі ретінде оның орнын басып, 1994 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Бандаранайке үшінші рет премьер-министр болып тағайындалды және 2000 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін, қайтыс болғанға дейін екі ай қызмет етті.
Sirima Ratwatte Dias Bandaranaike (; ; 17 April 1916 – 10 October 2000), commonly known as Sirimavo Bandaranaike, was a Sri Lankan politician. She was the world's first female prime minister when she became Prime Minister of Sri Lanka (then the Dominion of Ceylon) in 1960. She chaired the Sri Lanka Freedom Party (SLFP) from 1960 to 1994 and served three terms as prime minister, two times as the chief executive, from 1960 to 1965 and from 1970 to 1977, and once again in a presidential system from 1994 to 2000, governing under the presidency of her daughter Chandrika Kumaratunga. Born into a Sinhalese Kandyan aristocratic family, Bandaranaike was educated in Catholic, English medium schools, but remained a Buddhist and spoke Sinhala as well as English. On graduating from secondary school, she worked for various social programmes before marrying and raising a family. Playing hostess to her husband S. W. R. D. Bandaranaike, who founded the socialist SLFP in 1951 and became prime minister in 1956, she gained his trust as an informal advisor. Her social work focused on improving the lives of women and girls in rural areas of Sri Lanka. Following her husband's assassination in 1959, Bandaranaike was soon persuaded by the party leadership during a brief time in opposition to enter politics herself and succeed her husband as chairwoman; she returned her party to the government and defeated prime minister Dudley Senanayake's UNP in the July 1960 election. She was then unseated by Senanayake in the 1965 election and became Leader of the Opposition, before winning a large majority in 1970 due to a cleverly structured election alliance with rival Marxist parties. Bandaranaike attempted to reform the former Dominion of Ceylon into a socialist republic by nationalising organisations in the banking, education, industry, media and trade sectors. Changing the administrative language from English to Sinhala and routinely campaigning on Sinhalese nationalist and anti Tamil policies, which was political mainstream, she exacerbated discontent among the native Tamil population, and with the estate Tamils, who had become stateless under the Citizenship Act of 1948. During Bandaranaike's first two terms as prime minister, the country was plagued by high inflation and taxes, a dependence on food imports to feed the populace, high unemployment, and polarisation between the Sinhalese and Tamil populations because of her Sinhalese nationalist policies. Surviving an attempted coup d'état in 1962, as well as a 1971 insurrection of radical youths, in 1972 she oversaw the drafting of a new constitution and the formation of the Sri Lankan republic, separating it from the British Empire and also extending the parliamentary period until 1977. In 1975, Bandaranaike created what would eventually become the Sri Lankan Ministry of Women and Child Affairs, also appointing the first woman to serve in the Sri Lankan Cabinet aside from herself. Bandaranaike's tenure was marked by inadequate economic development at the national level. She played a large role abroad as a negotiator and a leader among the Non Aligned Nations. Losing against J. R. Jayewardene in a colossal landslide in the 1977 election and as the UNP government greatly reduced democratic rights, Bandaranaike was stripped of her civil rights in 1980 for claimed abuses of power during her tenure and barred from government for seven years, making her ineligible for the 1982 presidential election in the new presidential system. The new government initially improved the domestic economy, but failed to address social issues, and led the country into a protracted civil war against Tamil militants, which escalated in brutality over the years, especially when the Indian Peace Keeping Force was allowed to intervene. When she was allowed to return as a public figure in 1986, Bandaranaike opposed the Indian intervention, believing it violated Sri Lankan sovereignty. Failing to win the office of President against new UNP leader Ranasinghe Premadasa in 1988, she restored her party, which had by now developed more centrist policies and advocated for a reconciliatory approach towards Tamils in the civil war, as a relevant force in the first parliamentary election after 12 years and served a second time as Leader of the Opposition from 1989 to 1994. When her daughter, who succeeded her as party leader, won the 1994 presidential election, Bandaranaike was appointed to her third term as prime minister and served until her retirement in 2000, two months prior to her death.
Ерте өмір (1916-1940 жж.)
Бандаранайке 1916 жылғы 17 сәуірде Британдық Цейлондағы Ратнапурадағы әпкесінің Эллавала Валавасында Сирима Ратватте болып дүниеге келді. Оның анасы Розалинд Хилда Махавалатенне Кумарихами, дәстүрлі аюрведиялық емші, ал әкесі Барнс Ратватте, жергілікті басшы және саясаткер болған. Оның шешесінің әкесі Махавалатенне, кейіннен әкесі Балангоданың Рате Махатмайясы қызметін атқарды. Әкесі Канди Королдығының әміршілері Радала Ратватте әулетінің мүшесі еді. Оның әкесінің туыстарының ішінде Кандиден алғашқы британ рыцарь атағын алған Сэр Джаятилака Куда Ратватте және сингал монархтарына қызмет еткен сарай қызметкерлері болды. Олардың бірі, Матале Диссавасы Ратватте, 1815 жылғы Кандян конвенциясына қол қойған. Сирима алты баланың ең үлкені еді. Оның төрт ағасы – Барнс кіші, Сивали, Макки және Клиффорд, сондай-ақ бір қарындасы Патрисия болды, ол Цейлон армиясының Орталық қолбасшылығының негізін қалаушы полковник Эдвард Джеймс Дивитотавелаға үйленді. Отбасы Сириманың шешесінің әкесі Махавалатенненнің валавасында, кейін Балангодадағы өз валавасында тұрды. Кішкентай кезінен бастап Сирима әкесінің көркем және ғылыми еңбектердің мол кітапханасына қол жеткізе алды. Ол алғаш рет Балангодадағы жеке балабақшаға барды, 1923 жылы қысқа мерзімге Ратнапурадағы Фергюсон орта мектебінің бастауыш сыныптарына ауысты, содан кейін Коломбодағы Сент-Бриджет монастырының интернатына жіберілді. Католик мектептерінде білім алғанына қарамастан, Сирима өмір бойы буддист болып қалды және ағылшын және сингал тілдерін жетік білді. 19 жасында мектепті бітіргеннен кейін Сирима Ратватте әлеуметтік жұмыстарға қатысып, орманды ауылдарға азық-түлік пен дәрі-дәрмек таратып, клиникаларды ұйымдастырды және ауыл әйелдерінің тұрмыс деңгейін жақсарту үшін ауыл шаруашылығын құруға көмектесті. Ол Әлеуметтік қызмет лигасының қазынашысы болды және 1940 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. Келесі алты жыл бойы ол ата-анасымен бірге тұрды, олар оның үйленуіне дайындық жасады. Екі күйеуге шығарғанынан кейін – туысы және Цейлонның бірінші отбасының ұлы – Ратваттің ата-анасымен үйлестіруші байланысты, ол Оксфордта білім алған заңгер және саясаткер Соломон Вест Риджвей Диас (S. W. R. D.) Бандаранайкемен одақ құруды ұсынды, ол сол кезде Цейлонның Мемлекеттік кеңесіндегі Жергілікті басқару министрі болған. Бастапқыда С. В. Р. Д. Бандаранайке «қабылдауға лайықты» отбасыдан деп есептелмеді, өйткені Ратваттар – дәстүрлі патша отбасына қызмет етуді мұра еткен аристократиялық Канди отбасы, ал Бандаранайктер – ғасырлар бойы отарлаушы билеушілерге қызмет еткен төменгі елден шыққан бай отбасы еді. Астрологтар олардың гороскоптары үйлесетінін, отбасылардың бірігуінің пайдасы зор екенін хабарлады және Ратватт отбасы мақұлдады. Бұрын танысқан жұбайлар бұл таңдаумен келісті.
Отбасы құру, әлеуметтік қызмет (19401959)
1940 жылдың 2 қазанында Ратватте мен Бандаранайке Махавелатенне Валавасында үйленді. Бұл оқиға баспасөз тарапынан "ғасырдың тойы" деп аталды, себебі оның сәні мен әсемдігі ерекше болды. Жаңа үйленген жұбайлар Коломбоның Гилфорд Крессент ауданындағы Лайонель Вендттен жалға алған Вендвортқа көшті. Олардың қыздары Сунетра (1943) мен Чандрика (1945) Вендвортта дүниеге келді, және отбасы 1946 жылға дейін онда тұрды. Содан кейін С. В. Р. Д.-нің әкесі оларға Коломбодағы Росмид-Плейстегі Тинтегел деп аталатын сарайды сатып алды. Осы уақыттан бастап отбасы жылдың бір бөлігін Тинтегелде, ал қалған бөлігін С. В. Р. Д.-нің ата-бабаларының қонысы Хораголла Валавада өткізді. 1949 жылы Тинтегелде Анура есімді ұл дүниеге келді. Келесі 20 жыл бойы Сирима Бандаранайке уақытының көп бөлігін отбасын тәрбиелеуге және күйеуінің көптеген саяси таныстарына қонақжайлық көрсетуге арнады. Бандаранайкенің үш баласы да шетелде білім алды. Сунетра Оксфордта, Чандрика Париж университетінде, ал Анура Лондон университетінде оқыды. Кейін олардың барлығы Шри-Ланка үкіметінде қызмет етіп қайтып келді. 1941 жылы Бандаранайке Ланка Махила Самити (Ланка әйелдер қауымдастығы) ұйымына қосылды, ол елдегі ең ірі әйелдердің ерікті ұйымы еді. Ол Махила Самити ұйымының ауыл әйелдерін күшейту және апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету мақсатымен бастаған көптеген әлеуметтік жобаларына қатысты. Оның алғашқы жобаларының бірі – азық-түлік тапшылығын жоюға бағытталған ауыл шаруашылығы бағдарламасын іске асыру болды. Ұйымның хатшысы ретіндегі алғашқы міндеті күріш өнімін арттырудың жаңа әдістерін әзірлеу үшін ауыл шаруашылығы сарапшыларымен кездесулер өткізу болды. Уақыт өте келе Бандаранайке Махила Самитидің қазынашысы, вице-президенті және ақырында президенті болып қызмет етті, ол қыздардың білімі, әйелдердің саяси құқықтары және отбасылық жоспарлау мәселелеріне баса назар аударды. Ол сондай-ақ Бүкіл Цейлон буддалық әйелдер қауымдастығының, Онкологиялық қоғамның, Цейлон туберкулездің алдын алу жөніндегі ұлттық қауымдастығының және Медбикелер әл-ауқатын қамтамасыз ету қауымдастығының мүшесі болды. Бандаранайке жиі жергілікті және шетелдегі ресми сапарларында С. В. Р. Д.-мен бірге жүретін. 1942 жылы Пасхалық жексенбілік шабуыл кезінде жапондықтар Ангодадағы психиатриялық аурухананы бомбаға түсірген кезде, көптеген адамдар қаза тапқанда ол күйеуімен бірге болды. 1947 жылы Цейлон өзін-өзі басқару мәртебесіне ие болғанда, С. В. Р. Д. ұлтшылдық қозғалыста белсендірек болды. Ол Аттанагалла сайлау округінен Өкілдер палатасына сайланды. Ол Денсаулық сақтау министрі болып тағайындалды және палатаның басшысы болды, бірақ Біріккен ұлттық партияның ішкі жұмысы мен саясатынан көңілі толмады. Бандаранайкеге саяси тақырыптарға араласуға рұхсат бермесе де, әріптестерінің алдында оны елемегенмен, С. В. Р. Д. оның пікірін құрметтеуге бастады. 1951 жылы ол оны Біріккен ұлттық партиядан кетуге және Шри-Ланка еркіндік партиясын (СЭП) құруға көндірді. Бандаранайке 1952 жылғы парламенттік сайлау кезінде С. В. Р. Д.-нің Аттанагалла округінде үгіт-насихат жүргізді, ал ол бүкіл ел бойынша қолдау жинау үшін саяхат жасады. Бұл сайлауда "Еркіндік партиясы" тек тоғыз орынға ие болса да, С. В. Р. Д. Парламентке сайланып, оппозиция көшбасшысы болды. 1956 жылы премьер-министр сэр Джон Котелавала жаңа сайлаулар шақырғанда, С. В. Р. Д. мүмкіндікті сезініп, 1956 жылғы сайлауда бәсекелесу үшін төрт партиялық кең одақ – Махаджана Эксат Пермунаны (МЭП) құрды. Бандаранайке күйеуінің атынан Аттанагаллада, өзінің туған қаласы Балангодада және Ратнапурада "Еркіндік партиясы" үшін тағы да үгіт-насихат жүргізді. "Махаджана Эксат Пермуна" партиясы үлкен жеңіске жетіп, С. В. Р. Д. премьер-министр болды. 1957 жылы Малайзияның тәуелсіздік күніне арналған мемлекеттік сапарда болған кезде, Бандаранайке әкесінің жүрек соғысынан кейін қатты ауырып қалғаны туралы хабар алды, сондықтан олар сапарды қысқартуға мәжбүр болды. Ол екі аптадан кейін қайтыс болды. Бандаранайке 1959 жылдың 25 қыркүйегінде таңертең Росмид-Плейстегі үйінде болған кезде С. В. Р. Д. Бандаранайке салт-дәстүрлі медицинаға қолдау көрсетілмегеніне наразы болған буддалық монахтың қолынан бірнеше рет атып өлтірді. Бандаранайке күйеуін ауруханаға алып барды, бірақ ол келесі күні жарақатынан қайтыс болды. Виджеянанда Даханаяке басқаратын уақытша үкімет кезіндегі саяси хаоста көптеген министрлер қызметінен алынып, кейбіреулері тұтқындалып, өлтіруге сотталды. С. В. Р. Д.-нің ықпалысыз "Махаджана Эксат Пермуна" коалициясы құлдырады, ал 1960 жылдың наурызында Аттанагалла сайлау округінің орынды толтыру үшін сайлаулар жарияланды. Бандаранайке тәуелсіз кандидат ретінде қатысуға мәжбүр болды, бірақ сайлау өткізілмес бұрын Парламент таратылды, және ол орынға таласудан бас тартты. 1960 жылдың наурызында өткен сайлауда Біріккен ұлттық партия Шри-Ланка еркіндік партиясынан төрт орынмен көп жеңіске жетті. Жаңа премьер-министр Дадли Сенанаяке бір ай ішінде сенімсіздік дауысында жеңіліске ұшырады, және 1960 жылдың шілдесінде екінші жалпы сайлау жарияланды.
Саяси мансап
1960 жылы мамыр айында Бандаранайке партияның атқару комитетімен бірауыздан партия президенті болып сайланды, бірақ ол кезде ол шілде айындағы сайлауға қатысу туралы әлі шешім қабылдамаған еді. Коммунистер мен троцкистермен бұрынғы партиялық байланыстарын жоққа шығарып, маусым айының басында ол күйеуінің саясатын алға жылжыту туралы уәде беріп, республика құру, сингаль тілін елдің ресми тілі ретінде бекіту туралы заң шығару және буддизмнің басымдығын мойындау, бірақ плантациядағы тамилдердің өз тілдерін және индуизм дінін қолдануына төзімділік танытты. Елде ғасырлар бойы тамилдер өмір сүргенмен, олардың көпшілігін британдық билік Үндістаннан Цейлонға плантация жұмысшылары ретінде әкелген. Көптеген цейлондықтар оларды, тіпті олар бірнеше ұрпақтан бері Цейлонда тұрып жатқан болса да, уақытша көшіп келгендер ретінде қарастырды. Цейлон тәуелсіздік алғаннан кейін 1948 жылғы азаматтық кодекс осы үнді тамилдерін азаматтығынан айырып, оларды азаматтығы жоқ қылды. С.В.Р.Д-ның азаматтығы жоқ тамилдерге қатысты саясаты орташа болды, кейбір азаматтарға азаматтық берді және өнімді жұмысшыларға қалуға мүмкіндік берді. Оның орнын басқан Дадли Сенанаяке ең алғаш рет халықты міндетті түрде елге қайтаруды ұсынды. Бандаранайке ел аралап, күйеуінің саясатын жалғастырамын деп ант бергенде жиі жылап, эмоционалды сөздер айтты. Оның әрекеттері оған қарсыластарынан «Жылаған жесір» деген атақ берді.
Бірінші әйел премьер-министр (1960-1965 жж.)
1960 жылғы 21 шілдеде Бостандық партиясының үлкен жеңісінен кейін Бандаранайке әлемдегі алғашқы әйел премьер-министр, сондай-ақ Қорғаныс және Сыртқы істер министрі болып ант берді. Ол сол кезде парламент депутаты болмағандықтан, бірақ парламентте көпшілік дауысқа ие партияның басшысы болғандықтан, конституция бойынша премьер-министр лауазымын сақтау үшін үш ай ішінде парламент мүшесі болуы керек еді. Оған орын ашу үшін Манамельдура Пиядаса де Зойса Сенаттан отставкаға кетті. 1960 жылғы 5 тамызда генерал-губернатор Гуонетильке Бандаранайкені Сейлон Сенатына, парламенттің жоғарғы палатасына тағайындады. Бастапқыда ол ел алдындағы мәселелерді шешуде кабинет мүшесі және жүрегі жақын туысы Феликс Диас Бандаранайкеге сүйенді. Оппозиция оның "жақын кеңесшілер тобы" туралы сыни пікірлер білдірді: ол билікте болған кезде де сексизмге тап болады. Күйеуінің экономиканың маңызды салаларын ұлттандыру саясатын одан әрі дамыту үшін Бандаранайке жеке және мемлекеттік акционерлермен бірлескен корпорация құрып, жеті газеттің бақылауын алды. Ол банктерді, сыртқы сауданы, сақтандыруды және мұнай өнеркәсібін мемлекеттік меншікке көшірді. Сейлон банкін басып алып, жаңадан құрылған Халық банкісінің филиалдарын ашу арқылы Бандаранайке бұрын банк қызметтерінен мүлдем құр қалған аймақтардағы тұрғындарға қызмет көрсетуді және жергілікті кәсіпкерлікті дамытуды мақсат етті. 1960 жылғы желтоқсанда Бандаранайке мемлекеттік қаржыландыру алатын барлық шіркеу мектептерін мемлекеттік меншікке көшірді. Осылайша ол экономикалық және саяси элитаның өкілдері болып табылатын католиктердің ықпалын шектеді және буддистік ұйымдардың ықпалын арттырды. 1961 жылғы қаңтарда Бандаранайке ағылшын тілінің орнына сингаль тілін мемлекеттік тіл деп жариялаған заңға қол қойды. Бұл екі миллионнан астам тамил тілінде сөйлейтін адамдардың арасында наразылық тудырды. Федералды партия мүшелерінің ықпалымен тамилдер көп шоғырланған провинцияларда азаматтық наразылық акциялары басталды. Бандаранайке төтенше жағдай жариялап, тәртіпті қалпына келтіру үшін әскерді кіргізді. 1961 жылдан бастап кәсіподақтар жоғары инфляция мен салықтарға наразылық білдіріп, бірнеше ереуілдер ұйымдастырды. Олардың бірі көлік жүйесін тоқтатты, бұл Бандаранайке көлік басқармасын мемлекеттік меншікке көшіруге итермеледі. 1962 жылғы қаңтарда белгілі бір элиталар арасында қақтығыс туды: батысқа бет бұрған, негізінен оңшыл көзқарасты қалалық христиандар (оның ішінде бургерлер мен тамилдер көптеп кездесетін) және солшыл көзқарасты сингаль тілінде сөйлейтін буддистерден құралған жаңадан пайда болған жергілікті элита. Бандаранайке саясатының салдарынан англофильдік таптық жүйе, билік құрылымдары және басқаруда бірден өзгерістер болды, бұл мемлекеттік қызметшілер, қарулы күштер мен полиция офицерлерінің құрамына елеулі әсер етті. Кейбір әскери шенеуніктер Бандаранайке мен оның кабинет мүшелерін армия штабында ұстау жоспарларын қамтитын төңкеріс жасауға әрекеттенді. Полиция қызметкері Стэнли Сенанаяке төңкеріс жетекшілеріне сенім білдірген кезде оның қайын атасы Патрик де Силва Куларатне IGP-ге хабарлады. Феликс Диас Бандаранайке және Қылмыстық тергеу департаментінің (CID) қызметкерлері дереу барлық әскери командирлер мен кіші офицерлерді Temple Trees-тегі шұғыл жиналысқа шақырып, әскери қызметкерлерді сұраққа тартып, жоспарды ашты. Төңкеріс басталмай тұрып тоқтатылғандықтан, 24 күдіктінің сот процесі ұзақ және күрделі болды. 1962 жылғы Қылмыстық заң туралы арнайы ережелер заңы, куәгерлердің сөзін дәлел ретінде пайдалануға рұқсат берді, бұл заговоршыларды соттауға көмектесті. Генерал-губернатор сэр Оливер Гунатиллакеге қарсы әртүрлі қауесет тарады, бірақ оған қарсы нақты дәлелдер табылған жоқ, сондықтан оны соттау мүмкін болмады. Ол "қызметінен алынбады және отставкаға да шықпады". Ол қызметтен алысқаннан кейін өзіне тағылған айыптар бойынша жауап беруге келісті. Ақпан айында Бандаранайкедің ағасы Уильям Гопаллава генерал-губернатор болып тағайындалды. Гунатиллаке әуежайға дейін сүйемелделіп, Сейлоннан кетіп, өз еркімен эмиграцияға кетті. Шығыс және Батыс мүдделерін теңестіру және бейтараптықты сақтау үшін Бандаранайке елдің Қытаймен қарым-қатынасын нығайтып, Израильмен байланысын үзіп тастады. Ол Үндістан және Ресеймен жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысты, сонымен қатар шай экспорты арқылы британдық мүдделерді сақтап, Дүниежүзілік банкпен байланысты қолдады. Оңтүстік Африканың апартеид саясатын айыптап, Бандаранайке басқа африкалық елдерге елшілерді тағайындады және олармен қарым-қатынас орнатуға тырысты. 1961 жылы ол Лондон мен Югославияның Белград қаласында өткен Ұлттар Достастығы премьер-министрлерінің конференциясына және Бірікпеген елдердің бірінші саммитіне қатысты, бұл Шри-Ланканы Бірікпеген елдер қозғалысының негізін қалаушы елдерінің бірі етті. Ол 1962 жылы Үндістан мен Қытай арасындағы шекаралық даудың салдарынан туындаған Қытай-Үнді соғысынан кейін екі ел арасындағы шиеленісті азайтуда маңызды рөл атқарды. Осы жылдың қараша және желтоқсан айларында Бандаранайке Бирма, Камбоджа, Сейлон, Гана және Біріккен Араб Республикасынан келген делегаттармен Коломбода өткен конференциялар ұйымдастырып, дауды талқылады. Содан кейін ол Гананың Әділет министрі Кофи Офори Аттамен бірге Үндістан мен Қытайдың Бейжің қалаларына сапар шегіп, бейбітшілікке қол жеткізуге тырысты. 1963 жылғы қаңтарда Бандаранайке мен Офори Атта Нью-Делиде марапатталды, онда Үндістанның премьер-министрі Джавахарлал Неру Бандаранайке ұсынған келісімді ұсынуға келісті. Ел ішінде қиындықтар күшейіп жатты. Шетелдегі табысқа қарамастан, Бандаранайке Қытаймен байланысы және экономикалық даму саясатының болмауы үшін сынға ұшырады. Үкіметтің сингаль тілінде сөйлейтін сейлондық буддистерге көз жабуына байланысты шиеленіс сақталып тұрды. Импорт-экспорттағы теңсіздік, инфляциямен күшейтілген, орта және төмен таптың сатып алу қабілетіне әсер етті. Орталық сайлауда Бандаранайке көпшілік дауысқа ие болғанына қарамастан, Біріккен Ұлттық партия жетістікке жетті, бұл оның қолдауы төмендеп бара жатқанын көрсетті. Үнемдеу шараларына, әсіресе жеткілікті көлемде күріш импорттауға қабілетсіздікке қолдаудың жоқтығынан Феликс Диас Бандаранайке министрліктен кетті. Мұнай өнеркәсібін ұлттандырудан кейін кеңейген кеңестік сауда серіктестігіне қарсы тұру үшін басқа кабинет министрлері де қайта тағайындалды. 1961 жылы құрылған Мұнай корпорациясы Таяу Шығыс мұнай импортына монополиялық баға белгілеуді айналып өту үшін құрылды, бұл Сейлонға Біріккен Араб Республикасы мен КСРО-дан мұнай импорттауға мүмкіндік берді. Батыс мұнай операторларының кейбір сақтау нысандары компенсациялық келісім бойынша қосылды, бірақ төлемдерді тоқтату нәтижесінде 1963 жылғы ақпан айында АҚШ-тан сыртқы көмек тоқтатылды. Көмекті тоқтатуға жауап ретінде Парламент елдегі мұнай өнімдерінің барлық дистрибуциясын, импортын, экспортын, сатуын және жабдықтауын мемлекеттік меншікке көшіруді көздейтін Сейлон Мұнай корпорациясы туралы заңға түзетулер енгізді. 1964 жылы Бандаранайке үкіметі тәуелсіз Сейлон мемлекеттік қызметін таратып, үкіметтің ықпалына бағынған Сейлон әкімшілік қызметімен алмастырды. Коммунистік, революциялық социалистік және троцкишіл партиялар арасындағы Біріккен Сол жақ майдан коалициясы құрылғаннан кейін Бандаранайке олардың қолдауын алу үшін солға қарай жылжуға тырысты. 1964 жылғы ақпан айында Қытай премьер-министрі Чжоу Эньлай Бандаранайкеге Сейлонға сапар шегіп, көмек ұсынып, күріш пен мата сыйлады және сауданы кеңейту мәселелерін талқылады. Екеуі де Қытай-Үнді шекаралық дау мен ядролық қарусыздану мәселелерін талқылады. Бандаранайкеның Шығыс Германияны ресми тануы Батыс Германиядан келетін көмекті тоқтатып, сақтандыру өнеркәсібін ұлттандыру Австралия, Ұлыбритания және Канадамен қарым-қатынасына әсер еткендіктен, Қытаймен байланыс тартымды болды. Дайындалып жатқан...
Оппозиция басшысы (1965-1970)
1965 жылғы сайлауда Бандаранайке Аттанагалла сайлау округінен Халық қағидалары палатасына өкіл болып сайланды. Партиясы 41 орын жеңіп алғаннан кейін, ол оппозиция жетекшісі болды – бұл лауазымды алғаш рет әйел адам иеленді. Дадли Сенанаяке 1965 жылдың 25 наурызында премьер-министр болып ант берді. Бірақ көп ұзамай Бандаранайке парламент депутаты лауазымына сын басталды, себебі ол қызмет еткен кезеңде көлік түрінде пара алды деген айыптаулар таралды. Тергеу комиссиясы құрылып, ол кейіннен айыптан тазаланды. Оппозицияда өткізген бес жылдық мерзімінде ол солшыл партиялармен әріптестігін сақтап келді. 1966 жылдың қарашасы мен 1967 жылдың сәуірі аралығында өткен жеті қосымша сайлаудың алтауы Бандаранайке басшылығымен оппозицияға бұйрылды. Инфляцияның үдемелі өсуі, сауда балансының бұзылуы, жұмыссыздық және күтілген шетелдік көмектің келіп жетпеуі кеңінен наразылық тудырды. Бұл наразылық апталық күріш жәрдемақысын қысқарған үнемдеу шараларымен одан әрі күшейді. 1969 жылға қарай Бандаранайке билікке қайта оралу үшін белсенді түрде үгіт жүргізіп жатты. Басқа уәделермен қатар, ол әр шаңыраққа екі шара күріш беруге, шетелдік банктерді және импорт-экспорт индустриясын мемлекеттік меншікке беруге, бизнес пен үкіметтік жемқорлықты бақылау үшін бақылау топтарын құруға, «империалистік» серіктестерден алшақталған сыртқы саясатқа оралуға және жаңа Конституцияны әзірлеуге міндеттелген Конституциялық ассамблеяны шақыруға уәде берді.
Екінші мерзім (1970-1977)
Бандаранайке 1970 жылы мамыр айында Коммунистік партия, Ланка Сама Самажа партиясы және оның өзінің Бостандық партиясы арасындағы Біріккен майдан коалициясы 1970 жылғы сайлауда көпшілік дауыспен жеңіске жеткеннен кейін билікті қайта алды. Шілде айына дейін ол британдықтар жасаған конституцияны Цейлондықтар жасаған конституциямен алмастыру үшін Конституциялық ассамблеяны шақырды. Ол мемлекеттік министрліктердің тұрақты хатшыларының өз салаларында тәжірибелі болуын талап ететін саясатты енгізді. Мысалы, Тұрғын үй министрлігінде инженер, ал Денсаулық сақтау министрлігінде медицина қызметкері болу керек. Барлық мемлекеттік қызметкерлерге жұмысшылар кеңестеріне қосылуға және жергілікті деңгейде Халық комитеттерін құруға рұқсат берілді, бұл үкіметтік басқаруға халықтың кеңінен қатысуына мүмкіндік берді. Бұл өзгерістер елдің институттарынан британдық отаршылдық және шетелдік ықпал элементтерін жоюға бағытталған. Энергия мен азық-түлік импорттау бағасының өсуі және кокос, каучук және шай экспортынан түсетін табыстың төмендеуінен туындаған 195 миллион долларлық бюджет тапшылығына тап болған Бандаранайке экономиканы орталықтандыруға және бағаны бақылауға тырысты. Оның коалициясының солшыл мүшелері британдық, үнді және пакистандық шетелдік банктерді мемлекеттендіруді талап етті, ол мұның несие алу қажеттігіне әсер ететінін түсінді. Бұрынғы режиміне ұқсап, ол капиталистік және коммунистік серіктестерден келетін шетелдік көмекті теңестіруге тырысты. 1970 жылы қыркүйекте Бандаранайке Замбияның Лусака қаласында өткен үшінші Бейтараптық конференциясына қатысты. Сол айда ол халықаралық сауда мәселесін талқылау үшін Париж мен Лондонға барды. Азия қоры мен Бейбітшілік корпусының өкілдеріне елден кетуді бұйырған Бандаранайке өзінің бұрынғы президенті келіскен сауда келісімдері мен ұсыныстарын қайта қарастыра бастады. Ол өзінің үкіметі Израильдің араб көршілерімен бейбітшілікке келіспейінше оны мойындамайтынын мәлімдеді. Ол Шығыс Германияны, Солтүстік Кореяны, Солтүстік Вьетнамды және Оңтүстік Вьетнамның Ұлттық азаттық майданын ресми түрде мойындады. Бандаранайке Үнді мұхитындағы америкалық-британдық байланыс орталығының дамуына қарсы шығып, бұл аймақ "бейтарап, ядролық қарусыз аймақ" болуы керек деп мәлімдеді. Желтоқсан айында "Кәсіпорынды сатып алу туралы" заң қабылданды, бұл заң бойынша мемлекет 100-ден астам қызметкері бар кез келген кәсіпорынды мемлекеттік меншікке алуға құқылы болды. Бұл қадамның мақсаты - басты шай және каучук өндірісін шетелдік бақылаудан босату, бірақ ол өнеркәсіп пен дамуға отандық және шетелдік инвестицияларды тежеді. Бандаранайке елдің экономикалық проблемаларын шешуге күш салғанымен, жұмыссыздық пен инфляция бақылаусыз қалды. Билікте 16 ай болғаннан кейін Бандаранайке үкіметі солшыл жастардың 1971 жылғы "Жаната Вимукти Пермуна" көтерілісімен құлатылмақ болды. Бандаранайке әкімшілігі "Жаната Вимукти Пермунаның" (Халық азаттық майданының) белсенді ұстанымын білгенімен, бастапқыда оларды жақын арадағы қауіп ретінде танымай, идеалисттер деп есептеді. 6 наурызда жауынгерлер Коломбодағы АҚШ елшілігіне шабуыл жасады, бұл 17 наурызда төтенше жағдай жариялауға әкелді. Сәуірдің басында полиция бекеттеріне шабуыл жасау жақсы жоспарланған көтерілістің дәлелі болды, оны Цейлонның кішкентай армиясы жеңе алмады. Өз одақтастарынан көмек сұрап, үкімет Бандаранайкедің бейтарап сыртқы саясатының арқасында құтқарылды. Кеңес Одағы Цейлон үкіметін қолдауға ұшақтар жіберді; қару-жарақ пен жабдық Ұлыбританиядан, Біріккен Араб Республикасынан, АҚШ пен Югославиядан келді; Шығыс және Батыс Германия, Норвегия және Польша медициналық құралдар ұсынды; Индиядан қарауыл қайықтары жіберілді; және Үндістан мен Пәкістан әскер жіберді. 1 мамырда Бандаранайке үкіметтік шабуылдарды тоқтатты және мыңдаған адамдар берілді. Келесі айда екінші рақымшылық ұсынылды. Бандаранайке азаматтық билікті қалпына келтіру және тұтқынға алынған немесе берілген көтерілісшілермен күресудің стратегиялық жоспарын ұсыну үшін Ұлттық қайта құру комитетін құрды. Бандаранайкенің қақтығыстан кейінгі алғашқы әрекеттерінің бірі Солтүстік Корея дипломаттарын елден шығару болды, өйткені ол олардың радикалды наразылықты қоздырғанын күдіктенді. "Ол өзінің кабинетіндегі жалғыз ер адам болды" деген сөз 1960-шы жылдары саяси қарсыластарына қатысты, көтеріліс күшею кезінде Бандаранайке саяси күшті тұлғаға айналғанын көрсетті. 1972 жылдың мамырында Цейлон жаңа Конституция ратификацияланғаннан кейін Шри-Ланка Республикасы болып өзгерді. Ел Ұлттар Достастығында қалып қойғанымен, королева Елизавета II енді елдің егемендігі ретінде танылмайды. Конституция бойынша 1971 жылдан бері тоқтап тұрған Сенат ресми түрде таратылды және атқарушы, сот және заң шығару биліктерінің өкілеттіктерін біріктіретін жаңа бірпалаталық Ұлттық Мемлекеттік Ассамблея құрылды. Конституция буддизмнің басымдығын мойындады, бірақ буддизмге, христиандыққа, индуизмге және исламға тең қорғау кепілдігін берді. Ол бұрынғыдан бері келетін құқықтар хартасын ұсынбады, сингала тілін жалғыз ресми тіл ретінде таныды және федерализм элементтерін қамтымады. Жаңа конституция Бандаранайке мерзімін екі жылға ұзартты, премьер-министрдің бес жылдық мерзімін республика құрылғанмен сәйкес келуге бекітті. Бұл шектеулер халықтың әртүрлі секторларында, әсіресе авторитарлық билікке наразы және тамил тілінде сөйлейтін халық арасында алаңдаушылық тудырды. Ай аяқталғанша, наразылық күшейіп, өткен жылғы көтерілісшілермен айналысатын жеке трибуналдарды құратын Әділет комиссиясы заңының қабылдануына әкелді. Трибуналдарға қарсы шыққандар олардың адам құқықтары принциптерін бұзу болып табылатынын айтты. Шілде айына қарай, кездейсоқ зорлық-зомбылық оқиғалары қайтадан пайда бола бастады және жыл соңына қарай екінші толқын көтеріліс күтілуде. Жұмыссыздықтың кең таралуы үкіметке деген халықтың наразылығын күшейтті, жерді қайта бөлу бағдарламаларына қарамастан, олар шаруа кооперативтерін құруға және жеке жерлердің мөлшерін шектеуге бағытталған. 1972 жылы Бандаранайке Шри-Ланкада маңызды жер реформаларын жүргізді, 1972 жылғы № 01 жер реформасы заңының қабылдануымен жеке меншікке алынған жерлерге 20 гектарлық шектеу қойылды, содан кейін 1975 жылғы Жер реформасы (толықтыру) заңы мемлекеттік компанияларға тиесілі плантацияларды мемлекеттендірді. Бұл жер реформаларының мақсаты жерсіз шаруаларға жер беру болды. Сынаушылар екінші толқын реформалары Біріккен Ұлттық партияны дәстүрлі түрде қолдаған бай жер иелеріне бағытталғанын айтты. Бұл реформалардың нәтижесінде мемлекет ең ірі плантация иесіне айналды және осы плантацияларды басқару үшін Шри-Ланка мемлекеттік плантациялар корпорациясы, Халықтық меншік дамыту кеңесі және USAWASAMA (Жоғарғы жақтағы кооперативтік меншік дамыту кеңесі) сияқты екі ұйым құрылды. Бұл жер реформаларын ұстанған жылдарда Шри-Ланка шетелдік валюта ағынына тәуелді болған экспорттық өнімдердің өндірісі төмендеді. 1973 жылғы мұнай дағдарысы Шри-Ланка экономикасына ауыр соққы берді. Австралиядан, Канададан, Қытайдан, Даниядан, Венгриядан және Әлемдік банкіден келетін көмекке, тауарлар мен ақшалай көмекке тәуелді Бандаранайке тұтыну тауарларын импорттауды шектеуші үнемдеу бағдарламаларын жеңілдетті. АҚШ қайтару қажет емес гранттарды тоқтатты және шетелдік қарыздарды беру саясатына өтті. Шри-Ланка валюсының девальвациясы, инфляциямен және жоғары салықтармен бірге экономикалық өсуді баяулатты, нәтижесінде тапшылықты жою үшін одан да жоғары салықтар мен үнемдеу шараларына күшті қысым туды. 1973 және 1974 жылдар арасындағы бақылаусыз инфляция экономикалық белгісіздікке және халықтың наразылығына әкелді.
Партия басшысы (1977-1988)
Бандаранайке 1977 жылғы жалпы сайлауда Аттанагалладағы парламенттік орынды сақтап қалды. 1977 жылғы қарашада оның парламент мүшесі лауазымына қатысты шағымды Коломбо жоғары соты қабылдамады. 1978 жылы жаңа Конституция бекітіліп, британ үлгісіндегі парламенттік жүйе француз үлгісіндегі президенттік жүйемен ауыстырылды. Конституция бойынша, атқарушы билік немесе Президент алты жылдық мерзімге халықтың дауысымен сайланды. Президент содан кейін премьер-министрді тағайындап, оның кандидатурасын заң шығарушы орган бекітетін болды. Ол азаматтардың теңдігін тұңғыш рет кепілдендіретін негізгі құқықтар декларациясын ұсынды, сонымен қатар тамил тілін ұлттық тіл ретінде мойындады, бірақ әкімшілік тілі сингаль тілі болып қала берді. Тамил сепаратистерін жұбатуға бағытталған бұл шаралар тамилдер мен сингальдар арасындағы зорлық-зомбылықты тоқтатуға жеткіліксіз болды, нәтижесінде 1979 жылы Терроризмді алдын алу туралы заң қабылданды. 1980 жылы президент Ж.Р.Джаявардене Бандаранайке премьер-министр қызметін атқарган кезеңдегі билікті теріс пайдаланғаны туралы айыптауларды тергеу үшін арнайы президенттік комиссия құрды. Комиссияның баяндамасын алғаннан кейін, Біріккен Ұлттық партия үкіметі 1980 жылғы 16 қазанда парламентте Бандаранайке және оның жүрегі жақын туысы Феликс Диас Бандаранайке – жемқорлық үшін сотталған – жеті жылға азаматтық құқықтарынан айыру туралы ұсынысты қабылдады. Ол парламенттен қуылды, бірақ партия басшысы лауазымын сақтап қалды. Ұсыныс 139 дауыспен мақұлданды, 18 дауыс қарсы болды, бұл қажетті үштен екінің көп бөлігін оңай қамтамасыз етті. Бандаранайке партия басшысы болғанына қарамастан, "Азаттық партиясы" үшін үгіт-насихат жүргізе алмады. Оның ұлы Анура парламенттік партияның жетекшісі болды. Анура басшылығымен "Еркіндік партиясы" оңға қарай бет бұрды, ал Бандаранайке қызы Чандрика күйеуі Вижая Кумаратунгамен бірге Шри-Ланка халық партиясын құрды. Жаңа партияның мақсаты тамилдермен қарым-қатынасты жақсарту болды. 1980 жылдан бастап үкімет пен түрлі сепаратистік топтар арасындағы қақтығыс, оның ішінде Тамил жолбарыстары, Тамил Иламның халықтық азаттық ұйымы, Тамил Иламның азаттық армиясы және Тамил Иламның азаттық ұйымы жиілеп, күшейе түсті. 1981 жылы жергілікті сайлау кампаниясы кезінде тамил экстремистері Біріккен Ұлттық партияның көрнекті саясаткері Арумугам Тиагараджаны өлтірді. Тамил Біріккен азаттық майданы партиясы 1982 жылғы президенттік сайлауға бойкот жариялауға шақырды. Көтерілісшілер бұл шешімді қолдады, себебі үкіметпен ынтымақтастық оның саясатын заңдыландырады және тәуелсіз Тамил мемлекетін құруға деген ұмтылысқа қайшы келеді деп есептеді. 1983 жылы тамил көтерілісшілері әскерлік патрульге шабуыл жасап, он үш сарбазды қаза қылды. Сингальдық ұлтшылдардың өшпенділік әрекеттері бүкіл елде тамилдер мен олардың мүліктеріне қарсы қырғынды тудырды, кейіннен бұл оқиға "Қара шілде" деп аталды. Джейвардене еркін нарыққа көшуі және экономикалық өсуге баса назар аударуы солтүстіктегі тамил шаруаларын саудадан қорғау шараларын алып тастау арқылы зиянға ұшыратты. Сонымен қатар, бұл саясат оңтүстіктегі сингальдық бизнеске де кері әсер етті, олар үнді нарықтарынан бәсекелестікке тап болды, сондай-ақ қалалық кедейлерге де әсер етті, олардың азық-түлікке берілетін жәрдемақысы қысқартылды. Экономикалық дамуға үлкен қаржы жұмсалуы бюджет тапшылығы мен инфляцияны тудырды, бұл Дүниежүзілік банк пен Халықаралық валюта қорының басшыларын алаңдатты. Нәтижесінде, донорлық агенттіктер үкіметті шығындарды бақылауға көндіру үшін көмекті қысқартты. Махавели даму бағдарламасын жеделдету жұмыспен қамтуды арттырып, азық-түлікпен қамтамасыз етуді тұрақтандырды, сонымен қатар төрт су электр стансасын салу арқылы шетелдік энергияға тәуелділікті азайтты. Экономика мен инфрақұрылымды дамытуға баса назар аудару әлеуметтік мәселелерді шешуге жеткіліксіз болды. Мысалы, ауылдық тұрғын үйлерді салу жобасы – 1984 жылға қарай 100 000-нан астам жаңа үй салынды – тұрғын үйлерді саяси жақындыққа байланысты бөлуіне байланысты қоғамды қарама-қарсылыққа түсірді, мұқтаждық ескерілмеді. 1982 жылдан кейін өнеркәсіпті жекешелендіру байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылықты арттырды және инфляция қайтадан өсті, тауарларды алу қиынға соқты және өмір сүру деңгейін төмендетті. 1986 жылғы қаңтарда Джейвардене шығарған президенттік жарлықпен Бандаранайкеге азаматтық құқықтары қайтарулы болды. 1983 жылдан бері күшейіп келе жатқан үкімет пен сепаратистер арасындағы қақтығыс 1987 жылға қарай Азамат соғысына айналды. Джейвардене тамилдердің алаңдаушылықтарына немқұрайлылық танытты және наразылықты үкіметті құлатуға тырысатын солшыл фракциялардың қастықтары деп айыптады. Көтерілісшілермен келіссөздердің сәтсіз аяқталуы Джейварденені үнді үкіметінің араласуына рұқсат беруге мәжбүр етті. 1987 жылы қол қойылған Үнді-Шри-Ланка келісімі Шри-Ланка үкіметі мен көтерілісшілер арасындағы соғысты тоқтату шарттарын белгілеп, Үнді бейбіт сақшы күштеріне елді басып алуға және қарусыздануға көмектесуге рұқсат берді. Бандаранайке және "Еркіндік партиясы" үнді әскерлерінің енгізілуіне қарсы болды, үкімет тамилдердің пайдасына араласуға рұқсат беріп, өз халқына опасыздық жасады деп есептеді. Мемлекеттік зорлық-зомбылыққа жауап ретінде және ұлтшыл бағытқа ұмтылыспен, Жаната Вимукти Перамауна жауынгерлері оңтүстікте қайтадан көзге көрінді. Осы жағдайға байланысты Бандаранайке 1988 жылғы президенттік сайлауға қатысуға шешім қабылдады. Ол Ранасингхе Премадасадан тар жолмен жеңіліске ұшырады, ол Джейвардененің орнына президент болды.
Оппозиция басшысы (1989-1994)
1989 жылғы 6 ақпанда 1989 жылғы жалпы сайлауда «Бостандық партиясы» үшін үгіт жүргізіп жатқанда Бандаранайке бомбалаудан аман қалды. Өзі зардап шекпегенімен, оның көмекшілерінің бірі аяғына жарақат алды. 19-ы күні жарияланған соңғы сайлау қорытындысы бойынша «Бостандық партиясы» Ранасингхе Премадаса басшылығымен «Біріккен Ұлттық партиядан» жеңілді, бірақ Бандаранайке екінші рет оппозиция басшысы лауазымын иеленуі үшін жеткілікті – 67 орын алды. Ол Гампаха сайлау округінен қайтадан парламент депутаты болып сайланды. Сол жылы үкімет 1971 жылы Бандаранайке жасағандай, сотқа берудің немесе түрмеге қамаудың орнына «Жаната Вимукти Перамуна» бүлікшілерін жазалап, олардың 30 мыңнан 70 мыңға дейін адамдарын өлтірді. 1990 жылы тамил «Жолбарыстары» 13 айлық атысты тоқтату келісімін бұзғанда, басқа да қарулы топтар қаруларын тапсырғаннан кейін, үкімет «Жолбарыстармен» келіссөздерді тоқтатып, әскери шешім қабылдады. Анура бұл қадамды қолдады, бірақ оның анасы Бандаранайке бұл жоспарға қарсы болды. Президент төтенше жағдай режимін енгізгенде, ол үкіметті адам құқықтарын бұзуда айыптап, төтенше жағдайды жоюды талап етті. Оппозиция басшысы ретінде ол 1991 жылы Премадасаға қарсы импичмент процесін қолдады, оған Лалит Атулатхмудали және Гамини Дисанаяке сияқты «Біріккен Ұлттық партияның» жетекші мүшелері басшылық етті. Импичмент сәтсіз аяқталды, себебі Премадаса Парламентті жабыстырып, спикер М.Х. Мохамед импичмент туралы ұсынысты қолдау жеткіліксіз қол қойылғандықтан қабылдамады. Бандаранайке қызы Чандрика Кумаратунга, күйеуі өлтірілгеннен кейін 1988 жылдан бері Лондонға өз еркімен жер аударылып, 1991 жылы Шри-Ланкаға оралып, «Бостандық партиясына» қайта қосылды. Сол жылы Бандаранайке артриттен нашарлап, инсульт алды. 1992 жылы Арнайы операциялар бюросының басшысы Премадаса Удугампола, адам құқықтарын бұзуға байланысты халықаралық наразылықтардан кейін зейнетке шығуға мәжбүр болды. Удугампола үкіметтің қолдауымен бүлікшілерге қарсы қолданылған өлім жасақтары туралы жазбаша мәлімдеме жасады. Бандаранайке оның дәлелдерін қолдады, бірақ Удугампола үкіметке қарсы арандату жасады деген айып тағылды. 1993 жылғы 1 мамырда президент Премадасаны жанкешті шабуылда өлтірген кезде, оның премьер-министрі Дингири Банда Виджетунга президент міндетін атқарушы болып ант берді және президенттің мерзімін 2 қаңтар 1995 жылға дейін аяқтауға тағайындалды. Парламент мүшелері бір ай ішінде мұрагерлік туралы дауыс беруге тиіс болды. Денсаулығының нашарлауына байланысты Бандаранайке президенттікке үміткер болмауды, бірақ оппозиция басшысы ретінде қызмет етуді таңдады, ал Виджетунга қарсылықсыз сайланды. Виджетунга Бандаранайке ұлы Анураны «Біріккен Ұлттық партияға» ауысуға көндірді және оны Жоғары білім министрі қызметіне тағайындады. Анураның партиядан кетуі Бандаранайке мен Кумаратунганы «Бостандық партиясының» жетекшілері етіп белгіледі. Анасының денсаулығы нашарлағандықтан Кумаратунга 1993 жылғы мамыр айында Шри-Ланканың Батыс провинциясында өткен провинциялық сайлауда қатысу үшін «Халық альянсын» (ПА) құрды. Альянс үлкен жеңіске жетті, ал Кумаратунга 1993 жылы бас министр болып тағайындалды. Кейін Кумаратунга басшылығымен коалиция оңтүстік провинциялық кеңес сайлауында да жеңіске жетті. Кумаратунга 1994 жылғы парламент сайлауы үшін «Халық альянсының» науқанын басқарды, өйткені оның анасы операциядан кейін жазылып жатқан еді. Альянс шешуші жеңіске жетті, ал Бандаранайке Кумаратунганың премьер-министр болатынын жариялады. Осы уақытқа дейін Кумаратунга «Бостандық партиясының» басшысы болды. Ақыл-ойы сақталғанмен, аяғы ауырған және қант диабетінің асқынуларынан зардап шеккен Бандаранайке мүгедектер арбасына отырды. Парламентке қайта сайланғаннан кейін ол 1994 жылғы 19 тамыздағы ант беру рәсімінде қызының кабинетіне портфельсіз министр болып тағайындалды.
Үшінші мерзім (1994-2000)
Қарашада өткен президент сайлауында Кумаратунганың басты саяси қарсыласы Гамини Дисанаяке сайлауға екі апта қалғанда қанымен өлтірілді. Оның жесірі Срима Дисанаяке Біріккен Ұлттық партияның президенттікке үміткері болып таңдалды. Дисанаяке өлтірілгенге дейін Кумаратунганың миллионға жуық дауыспен жеңіске жететіні болжанған, және ол сайлауды үлкен артықшылықпен ұтып алды. Шри-Ланканың тұңғыш әйел Президенті болған Кумаратунга анасын премьер-министр етіп тағайындады, бұл 1978 жылғы конституцияның талаптарына сәйкес Бандаранайке қорғаныс және сыртқы істер салаларына жауапты болды. Премьер-министр лауазымы көбінесе рәсімдік қызметке айналғанмен, Бандаранайке Азаттық партиясындағы ықпалы күшті болды. Олар саясатта келіссе де, Кумаратунга мен Бандаранайке басшылық стилінде ерекшеленді. 2000 жылға қарай Кумаратунга жас премьер-министрді қалаған, ал Бандаранайке денсаулығына байланысты 2000 жылдың тамызында қызметтен кетті.
Өлім және мұра
Бандаранайке 2000 жылғы 10 қазанда Кадаватада жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол сол күні өткен парламент сайлауында дауыс берген еді. Шри-Ланкада екі күндік аза тұру жарияланды, мемлекеттік радиостанциялар әдеттегі хабарларын тоқтатты да, жерлеуге арналған аза күйлерін ойнатты. Бандаранайкенің денесі парламентте сақтауға алынды, ал оның жерлеу рәсімі Хораголлада өтті. Тарихта әйел адамның ел басқаруы туралы ой елестету қиын болған кезде, Бандаранайке әйелдердің қабілеттерін әлемдік деңгейде танытуға көмектесті. Шри-Ланканың дамуына өзі үлес қосудан бөлек, оның балалары да елдің дамуына атсалысты. Үш баласының барлығы ұлттық деңгейде маңызды лауазымдарды иеленді; Анура мен Чандриканың үкіметтегі рөлдерінен өзге, Бандаранайке қызы Сунетра 1970-ші жылдары оның саяси хатшысы болып жұмыс істеді, кейіннен қайырымдылықпен айналысты. Бандаранайкелердің некесі жылдар бойы Шри-Ланкадағы әлеуметтік кедергілерді жоюға көмектесті, олар социалистік саясатты жүзеге асырды. Үш мәрте премьер-министр болып қызмет еткен кезеңінде Бандаранайке елді отаршылдықтан арылтып, саяси тәуелсіздікке, республика статусына жеткізді. "Суық соғыс" кезеңінде социалистік саясатты іске асырып, экономиканың маңызды салаларын мемлекеттендіруге және батыс білімді элиталардың ықпалын азайту мақсатында жер реформаларын жүргізуге тырысты, бұл шаралар жергілікті халыққа тиесілі болуы керек еді. Оның саясатының басты мақсаты – елдегі этникалық және әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктерді азайту болды, бірақ тамил халқының қажеттіліктерін толыққанды қанағаттандыра алмауы елде ондаған жылдар бойы қақтығыстар мен зорлық-зомбылыққа әкеп соқты. Бетараптықты сақтау қозғалысының негізін қалаушылардың бірі ретінде Бандаранайке Шри-Ланканы үлкен державалардың ықпалынан тыс қалуға тырысқан елдердің арасында танымал етті. Ол Оңтүстік елдер арасында одақ құруға ұмтылып, ядролық қарулануға қарсы тұрды және мәселелерді дипломатиялық жолмен шешуге тырысты. Бандаранайке әлемдегі алғашқы әйел премьер-министр ретінде танымал болғанына қарамастан, саяси сарапшылар Бандаранайке символдық тұрғыдан күшті болғанын, бірақ Шри-Ланкадағы әйелдердің саяси өкілдігіне тигізген әсері шамалы болғанын айтады. Бандаранайке өзін "Халық анасы" деп санағанымен, әйелдер мәселесіне жеке немесе саяси тұрғыдан аса мән бермеді, сондай-ақ премьер-министр болып сайлануы Шри-Ланка саясатындағы әйелдердің санын айтарлықтай арттырмады. 1976 жылы Шри-Ланка кабинетіне алғашқы әйел министр, Сива Обеесекераны тағайындауы революциялық болған жоқ, себебі Обеесекера Бандаранайкемен туыс болды. Бұл Бандаранайкенің отбасы мүшелерін жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындау үрдісіне сәйкес келді. 1994 жылы Бандаранайке мен оның қызы Кумаратунга премьер-министр және президент лауазымдарын атқарғанмен, Шри-Ланка Азия елдері арасында әйелдердің саяси қатысу деңгейі ең төмен елдердің бірі болып қала берді. 2010 жылы Бандаранайке әлемдегі алғашқы әйел премьер-министр болып сайланғанына 50 жыл толуына орай, Шри-Ланка парламентінің депутаты Рози Сенанаяке баспасөзге Шри-Ланканың саясатта гендерлік теңдікке жетуде елеулі прогресс жасағанын айтты: парламент мүшелерінің тек 4,5 пайызы әйелдерден тұрады. Сенанаяке бұрын гендерлік теңдікті арттыру үшін "арнайы квота" енгізуді ұсынған еді: мұндай квота 2016 жылы қабылданды, ол барлық заңнамалық орындардың 25 пайызын әйелдерге бөлуді көздейді. 2023 жылы оның өмірбаянын баяндайтын "Біздің анамыз, әжеміз, премьер-министр: Сиримаво" атты деректі фильм жарық көрді. Фильмде оның екі қызы, Сунетра және Чандрика, сондай-ақ екі немересімен сұхбаттасулар орын алды. Фильмде сондай-ақ оның кабинетінде жұмыс істеген Цейлон әкімшілік қызметінің ұзақ жылдар бойы қызмет еткен мүшелерінің жеке естеліктері де бар. Фильм 21-ші Дака халықаралық кинофестивалінде "Үздік деректі фильм" жүлдесін жеңіп алды.