Кіріспе

Стэн Гетц (нағыз аты Стенли Гаетски, 2 ақпан 1927 – 6 маусым 1991) – американдық джаз саксофонист. Негізінен тенор саксофонда ойнаған Гетц, жылы, лирикалық дыбысы үшін "Дыбыс" деп аталды, ал оның ең басты ықпалы – оның кумирі Лестер Янгтың нәзік, жұмсақ тембрі болды. 1940-жылдардың соңында Вуди Германның биг-бэндымен көзге түскен Гетцті сыншы Скотт Яноу "барлық уақыттағы ең ұлы тенор саксофонистердің бірі" деп сипаттайды. Гетц бибоп және салқын джаз тобында өнер көрсетті. Жоао Гилберто мен Антонио Карлос Жобимнің ықпалымен, ол 1964 жылғы "The Girl from Ipanema" хиті арқылы АҚШ-та босса-нованы танымал етуге көмектесті.

Ерте өмір

Стен Гетц 1927 жылдың 2 ақпанында АҚШ-тың Филадельфия қаласындағы Сент-Винсент ауруханасында дүниеге келді. Гетцтің әкесі Александр ("Ал") 1904 жылы Лондонның Майл-Энд қаласында туған украиндық еврей эмигрант, ал анасы Голди (қыз есімі Ямпольский) 1907 жылы Филадельфияда дүниеге келген. Оның әкесінің ата-анасы Харрис пен Бекки Гайецки Украинаның Киев қаласынан шыққан, бірақ еврейлерге қарсы қырғындардан қашып, Лондонның шығыс бөлігіндегі Уайтчепелге көшіп келген. Англияда олар 13 жылдан астам уақыт Оксфорд көшесіндегі 52 номердегі Харрис тігін шеберханасының иелері болды. 1913 жылы Харрис пен Бекки үш ұлы – Ал, Фил және Бенмен бірге АҚШ-қа эмиграциялады, олардың алдында бір жыл бұрын АҚШ-қа көшіп келген Луи Гайецкиге қосылды. Гетцтің бастапқы отбасылық тегі "Гайецки" Америкаға келгеннен кейін Гетцке өзгертілді. Гетцтер отбасы алдымен Филадельфияда қоныстанды, бірақ Ұлы депрессия кезінде отбасы жақсы жұмыс іздеп Нью-Йоркке көшіп барды. Гетц мектепте жақсы оқыды, барлық пәндерден "А" алды және 6-сыныпты сыныптың алдыңғы қатарында бітірді. Гетцтің басты қызығушылығы музыкалық аспаптарға болды және ол 13 жасында әкесі оған 35 долларлық альт саксофон сатып алғанға дейін бірнеше аспапта ойнады. Ол тез арада басқа барлық саксофондарда, сондай-ақ кларнетте ойнауға көшті, бірақ тенор саксофонның дыбысына ғашық болып, күніне сегіз сағат жаттығуға кірісті. Гетцтің айтуынша, ол шамамен алты ай сабақ алған, бірақ ешқашан музыка теориясы мен гармонияны оқымаған. Гетц Бронкстағы Джеймс Монро орта мектебінде оқыды. 1941 жылы ол Нью-Йорк қаласының All City High School оркестріне қабылданды. Бұл оған Нью-Йорк филармониясының фагонисті Саймон Ковардан жеке, тегін сабақ алу мүмкіндігін берді. Ол билер мен бар-мицваларда саксофонда ойнауды жалғастырды. Ол музыкалық мансабын жалғастыру үшін мектепті тастап кетті, бірақ кейін мектеп жүйесінің оқудан қалумен айналысатын қызметкерлері оны қайта сыныпқа жіберді. Ол Джек Тигарденнің тобына қосылды және жас болғандықтан Тигарденнің тәрбиесіне алынды. Джимми Дорсимен және Бенни Гудменмен өнер көрсеткеннен кейін, Гетц 1947 жылдан 1949 жылға дейін Вуди Германмен бірге жеке орындаушы болды. Белгісіз уақыт аралығында Гетц Силверге ақша төлемеді, ол пианистке тиісті ақшаны героин сатып алу үшін пайдаланды. Силвер 1952 жылдың маусым айында ақыры топтан кетіп қалды. Сол кезеңде Гетц пианистер Ал Хейг пен Дьюк Джорданмен, барабаншылар Рой Хейнс пен Макс Роучпен, сондай-ақ басист Томми Поттермен бірге өнер көрсетті, олардың барлығы Чарли Паркермен жұмыс істеген. Гитаристтер Джимми Рейни мен Джонни Смит де осы кезеңде саксофонистпен байланысты болды. Оның беделін 1952 жылы жазылған Джонни Смиттің "Moonlight in Vermont" әнінің нұсқасы арқылы арттырды, ол хит-синглға айналып, айлар бойы хит-парадтарда болды. DownBeat оқырмандарының сауалнамасы осы әнді 1952 жылдың екінші үздік джаз пластинкасы деп таныды. Кейінгі "Moonlight in Vermont" альбомы, екі 10 дюймдік ЛП-дан (RLP 410 және RLP 413) 12 дюймдік форматқа (LP 2211) қайта құрастырылып, 1956 жылы шығарылды. 1956 жылы Гетцтің жазбалары Бен Селвиннің ұлттық радио желілерінде RCA Thesaurus транскрипциялар кітапханасының бөлігі ретінде көрсетілді. 1953 жылы Dizzy Gillespie / Stan Getz Sextet тобында Гиллеспи, Гетц, Оскар Петерсон, Херб Эллис, Рей Браун және Макс Роуч болды.

АҚШ-қа қайта оралу

1961 жылы Еуропадан АҚШ-қа оралғанда, Гетц Эдди Саутер жасаған оркестрлік аранжировкалармен «Focus» альбомын жазды, ол саксофонистке музыкалық сүйемелдеу жасады. All About Jazz сайтының 2021 жылғы наурыз айындағы мақаласында Крис Мэй оны «20 ғасырдың ортасының джаз шедеврлерінің бірі» деп атап, Бела Бартоктың туындыларымен салыстырды. Гетц американдық тыңдарманға босса-нова музыкасын таныстыруға белсенді қатысты. Оның екінші босса-нова альбомы, 1962 жылы жазылған «Big Band Bossa Nova», композитор және аранжировщик Гэри МакФарландпен бірлесіп жасалды. Содан кейін Гетц босса-нованың бастаушыларының бірі, бразилиялық гитарист Луис Бонфамен «Jazz Samba Encore!» альбомын жазды. 1964 жылға қарай ол миллионнан астам дана сатылып, Гетцке екінші алтын дискіні сыйлады. Бұл альбом Антонио Карлос Жобим, Жоао Гилберто және оның әйелі Аструд Гилберто қатысуымен жазылды. Олардың «The Girl from Ipanema» әні «Грэмми» сыйлығын жеңіп алды. «Getz/Gilberto» альбомы екі «Грэмми» сыйлығын жеңіп алды (үздік альбом және үздік сингл). «The Girl from Ipanema» (1964) синглы хитке айналды. Гетц пен продюсер Крид Тейлор музыканың сәттілігінің себебін бұрын вокалист ретінде жазылмаған Аструд Гилбертоның талантын ашқандарымен түсіндірді. Бірақ Гилберто, содан кейін оның және Жоао Гилбертоның ұлы Марсело Гетц пен Тейлордың оқиғасын жоққа шығарды және Гетц оған тиіс авторлық құқықтан айыру үшін бұл әрекетті жасады деп мәлімдеді. Одан кейін «Getz/Gilberto Vol. 2» тікелей концерттік альбомы, сондай-ақ «Getz Au Go Go» (1964) альбомы, Cafe au Go Go-да тікелей жазылған нұсқасы жарық көрді. Гилбертолармен жұмыс істеп жүргенде, ол вибрафонист Гэри Бертонды қамтитын жаңа квартетпен «Nobody Else But Me» (1964) джаз альбомын жазды, бірақ Verve Records босса-новамен Гетц брендін дамытуды жалғастыруды қалағандықтан, оны шығарудан бас тартты. Альбом Гетц қайтыс болғаннан кейін, 30 жыл өткен соң жарық көрді.

Кейінгі мансап

1972 жылы Гетц Чик Кореа, Стэнли Кларк және Тони Уильямспен бірге джаз фьюжн альбомын "Captain Marvel" жазды, және осы кезеңде саксофонында Echoplex-пен тәжірибе жасады. Ол "The Exterminator" (1980) фильмінде эпизодтық рөлде ойнады. 1980 жылдардың ортасында Гетц Сан-Франциско шығанағы аймағында тұрақты жұмыс істеді және 1988 жылға дейін Стэнфорд университетіндегі Стэнфорд джаз шеберханасында тұрақты суретші ретінде сабақ берді. 1986 жылы ол DownBeat Jazz Даңқ залына енгізілді. 1988 жылы Гетц Хьюи Льюис пен "The News" тобымен бірге олардың "Small World" альбомында жұмыс істеді. Ол тақырыптық әннің 2-бөлігінде соңғы соло орындады, ол шағын хит-синглға айналды. Оның таңдаған тенор саксофоны – Selmer Mark VI болды.