Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Маори бас Те Рангихаета (1780 жылдар – 1855 жылғы 18 қараша), – Нгати Тоа тайпасының басшысы, Те Раупараханың сіңілі баласы. Ол Уайрау қақтығысы мен Хатт аңғары науқанында басты рөл атқарды.
Maori chief
Te Rangihaeata ( 1780s – 18 November 1855), was a Ngāti Toa chief, nephew of Te Rauparaha. He had a leading part in the Wairau Affray and the Hutt Valley Campaign.
Ерте өмір
Маори iwi немесе Ngāti Toa ұлтының мүшесі Те Рангихаета шамамен 1780 жылы Каухиада дүниеге келген. Оның әкесі Те Ракахереа өз халқының соғыс басшысы болды және Вайкато мен Нгати Маниапото iwi-мен шайқасқан Хингакака шайқасында қаза тапты. Оның анасы Те Раупараханың үлкен қарындасы және маңызды басшы немесе арики болған. Те Рангихаета Те Раупараханың ықпалында өсіп, оның сенімді серігіне айналды. Те Рангихаетаның қарындасы Ранги Топеора да Нгати Тоаның басшысы болды және 1840 жылғы 14 мамырда Капатиде Уайтанги шартына қол қойды.
A member of the Māori iwi or nation Ngāti Toa, Te Rangihaeata was born at Kawhia around 1780. His father Te Rakaherea was a war leader of his people and died at the Battle of Hingakaka fighting the Waikato and Ngāti Maniapoto iwi. His mother was the elder sister of Te Rauparaha and an important chief or ariki. Te Rangihaeata grew up in Te Rauparaha's shadow and became his trusted ally. Te Rangihaeata's sister was Rangi Topeora who was also a chief of Ngāti Toa and signed the Treaty of Waitangi at Kāpiti on 14 May 1840.
Мушкеттік соғыс
Те Рангихаата қазіргі кезде Мушкет соғыстары деп аталатын тайпалар арасындағы қақтығыстар кезеңінде көзге түсті. 1819 жылы Кук бұғазы аймағындағы шабуылдан оралғанда, Нгати-Тоа Буллс қаласының жанындағы Туракина маңында Нгати-Апа тайпасымен шайқасты. Соңғы шайқаста Те Рангихаата бас әскербасының қызын тұтқынға алып, кейін оған үйленді. Бұл екі тайпаның арасындағы ұзақ мерзімді қарым-қатынастың бастамасы болды. Өздерінің тайпалық жерлеріне келген соғыс жасағандар Уаикато және Нгати Маниапото маорилері Нгати-Тоа тайпасын қолайсыз көрші деп шешкенін және олардың арасында ұзақ уақыт бойы соғыс жағдайы болғанын көрді. Те Раупараха дипломатиялық шеберлігін қолданып тайпаны құтқара алғанша, Те Рангихаата табысты қорғаныс жүргізді. Бұл олардың Парапаруму және Капити жағалауына көшіп келуінің бастауы болды. Кейіннен олар осы аймақтың көп бөлігін, сондай-ақ Оңтүстік аралдың жоғарғы бөліктерін жаулап алды, жаулап алу құқығымен жерді иеленді және меншікке алды. Бұл күшпен меншік иесінің өзгеруі еуропалық қоныс аударушылар келгенде және жер сатып ала бастағанда көптеген келіспеушіліктер мен қақтығыстарға себеп болды. Көбінесе екі түрлі иеленуші болды, ал өздерін мүлкінен айырылғандар өздеріне тиесілі жерді сатуға дайын болды, бірақ оны пайдалана алмады. Те Рангихаата бастапқыда пакехаға қарсы болған жоқ. Ол балық аулаушылар мен саудагерлерді қолдады және миссионерлерге төзімділік танытты. Ол оларды енгізген технологиялары мен сауда тауарлары үшін бағалады. Бірақ ол тұрақты қоныс аударушылардың маори және олардың дәстүрлі жолдарына қауіп төндіретінін тез түсінді. Оған қарамастан, ол ашық қақтығыстан аулақ болуға тырысты.
Te Rangihaeata rose to prominence during the period of intertribal fighting now known as the Musket Wars. In 1819 while returning from a raid in the Cook Strait area the Ngāti Toa clashed with the Ngāti Apa around Turakina, near Bulls. During the subsequent fighting Te Rangihaeata captured and then married the chief's daughter. This was the beginning of a long term association between the two tribes. Arriving back in their own tribal territories the war party found that the Waikato and Ngāti Maniapoto Māori had decided the Ngāti Toa were undesirable neighbours and for a long time a state of war existed between them. Although greatly outnumbered and outgunned, Te Rangihaeata conducted a successful defence until Te Rauparaha was able to use his diplomatic skills to extricate the tribe. This was the beginning of their migration down to the Paraparaumu and Kāpiti Coast area. They subsequently conquered most of that region and the upper parts of the South Island, occupying and claiming ownership of the land by right of conquest. This forcible change of ownership was to be a source of much confusion and conflict when the European settlers arrived and began buying land. There were often at least two sets of putative owners, and the ones who felt they had been dispossessed were often more than willing to sell land they owned but could not occupy. Te Rangihaeata was not initially anti Pākehā. He encouraged the whalers and the traders and was prepared to tolerate the missionaries. He valued them for the technology they introduced and the trade goods they were offering. But he quickly recognised that permanent settlers were a different matter, posing a serious threat to the Māori and their traditional ways. Despite that he tried to avoid open conflict.
Уаирау
1843 жылы Артур Уэйкфилд пен Нельсон қоныс аударушылары Уайрау аңғарын иеленуге талаптанғанда, бас басшылар Те Раупараха мен Те Рангихаеата Нельсонға келіп, өздерінің позицияларын нақты білдірді. Те Рангихаеата өз жерін тартып алуға тырысқан қоныс аударушыларды өлтіретініне уәде берді. Осыған қарамастан, олар Пакеха заңдық тәртібін сақтап, Жер комиссары Уильям Испанияның шешімін күтуге дайын болды. Бірақ Нельсон қоныс аударушылары даулы жерге геодезистерді жіберді. Те Рангихаеата өз адамдарына оларды күш қолданбастан алып тастауды, барлық геодезиялық құралдарын және жеке заттарын қайтаруды, бірақ сабаннан жасалған үйлерін өртеп жіберуді бұйырды. Нельсон қоныс аударушылары екі басшыны өрт қойды деген айыппен тұтқындауға топ жіберді. Кездейсоқ оқ атылуы салдарынан қысқаша шайқас болды, онға жуық қоныс аударушы қаза тапты. Қалғандары қашып кетті немесе маорилерге бағынды. Тұтқынға алынғандардың арасында тұтқындау тобының басшылары Артур Уэйкфилд пен Генри Томпсон болды. Бірнеше маори қаза тапты, соның ішінде Те Рангихаеатаның әйелі, Те Раупараханың қызы Те Ронго да бар еді. Тұтқынға алынған қоныс аударушылар маори заңдары мен дәстүрлеріне сәйкес дереу өлім жазасына кесілді. Бірақ осыны Те Рангихаеата талап етті. Бұл оқиға Уайрау қақтығысы деп танылды. Үкімет жүргізген келесі тергеу маорилерді кінәсіз деп танып, қоныс аударушылар заңсыз әрекет еткенін анықтады.
When in 1843 Arthur Wakefield and the Nelson settlers were claiming the Wairau Valley, chiefs Te Rauparaha and Te Rangihaeata visited Nelson and made their position very clear. Te Rangihaeata promised that he would kill any settlers who tried to take his land from him. Despite this they were prepared to follow the Pākehā legal procedures and await the decision of the Land Commissioner, William Spain. It was the Nelson settlers who jumped the gun and sent surveyors to the disputed land. Te Rangihaeata had his men firmly but nonviolently remove them, being scrupulously careful to return to them all their surveying equipment and personal possessions, but burning their thatch huts. The Nelson settlers sent out a party to arrest the two chiefs on a charge of arson. The accidental discharge of a musket precipitated a brief battle, and about a dozen of the settlers were shot. The rest either fled or surrendered to the Māori. Among those captured were Arthur Wakefield and Henry Thompson, the two leaders of the arresting party. Several Māori had been killed, including Te Rongo, one of Te Rangihaeata's wives who was also Te Rauparaha's daughter. The captured settlers were promptly executed in accordance with Māori law and custom. However it was Te Rangihaeata who insisted on it. This incident became known as the Wairau Affray. The subsequent Government enquiry exonerated the Māori and decided that the settlers had acted illegally.
Хаттар аңғары
Үш жылдай уақыттан кейін Веллингтон маңындағы Хатт аңғарында да ұқсас жағдай туды. Қоныс аударушылар белсенді түрде алға жылжып, иелігі даулы жерлерді басып алды. Бірнеше жылғы қарқынды көші-қон және британдық императорлық әскерлерінің келуі қоныс аударушыларды күшті жағдайға қойып, маори талаптарына немесе жерді иеленуіне қатысты заңдық шағымдарға төзе алмайтын болды. Те Рангихаата тағы да қарсылыққа қатысып, даулы жерлердегі қоныс аударушылардың шаруашылықтары мен мүліктерін жойды, бірақ ешкімге зиян келтірмеді. Бірақ қоныс аударушылар ескертуді қабылдамады және көп ұзамай ашық соғыс басталды: Хатт аңғары науқаны. Егер маорилер біріккен болса, Жаңа Зеландияның кейінгі тарихы басқаша болуы мүмкін еді. Те Рангихаата британдықтармен тең түсті, бірақ британдықтар те Атиауа және басқа да івилерді оған қарсы жұмылдыра алды. Сонымен қатар, Те Раупараханың қанау және күмәнді тұтқындалуы Нгати Тоаның рухын басып тастады. Олар Порируа маңында күшті па салғанда, британдықтардың шабуылына сәтті қарсы тұрды. Содан кейін үкіметке қол жеткізе алмайтын Порутаухао батпақтарына шегінді, соғыс аяқталды.
A similar situation arose about three years later in the Hutt Valley near Wellington. The settlers were pushing forward aggressively and occupying land that had disputed ownership. Several years of active immigration and the arrival of British Imperial Troops had put the settlers in a much stronger position and much less inclined to tolerate either Māori claims or legal challenges to their occupation of the land. Once again Te Rangihaeata became involved in the resistance, destroying the farms and the possessions of the settlers on disputed land, but not injuring anyone. However, the settlers did not recognise the warning and very soon open warfare broke out: the Hutt Valley Campaign. Had the Māori been united, the subsequent history of New Zealand could have been different. Te Rangihaeata fought the British to a stalemate until the British were able to mobilise the Te Atiawa and other iwi to oppose him. Additionally, the abduction and dubious arrest of Te Rauparaha did a lot to discourage the Ngāti Toa. They built a strong pā near Porirua and successfully withstood a British attack. They then retreated to swamps of Poroutawhao, out of reach of the government, and the war was over.
Кейінгі өмірі
Те Рангихаеата 18 қараша 1855 жылы қызылшадан қайтыс болғанға дейін Порутаухаода болды.
Te Rangihaeata remained at Poroutawhao until his death from measles on 18 November 1855.