Кіріспе

Маори бас Те Рангихаета (1780 жылдар – 1855 жылғы 18 қараша), – Нгати Тоа тайпасының басшысы, Те Раупараханың сіңілі баласы. Ол Уайрау қақтығысы мен Хатт аңғары науқанында басты рөл атқарды.

Ерте өмір

Маори iwi немесе Ngāti Toa ұлтының мүшесі Те Рангихаета шамамен 1780 жылы Каухиада дүниеге келген. Оның әкесі Те Ракахереа өз халқының соғыс басшысы болды және Вайкато мен Нгати Маниапото iwi-мен шайқасқан Хингакака шайқасында қаза тапты. Оның анасы Те Раупараханың үлкен қарындасы және маңызды басшы немесе арики болған. Те Рангихаета Те Раупараханың ықпалында өсіп, оның сенімді серігіне айналды. Те Рангихаетаның қарындасы Ранги Топеора да Нгати Тоаның басшысы болды және 1840 жылғы 14 мамырда Капатиде Уайтанги шартына қол қойды.

Мушкеттік соғыс

Те Рангихаата қазіргі кезде Мушкет соғыстары деп аталатын тайпалар арасындағы қақтығыстар кезеңінде көзге түсті. 1819 жылы Кук бұғазы аймағындағы шабуылдан оралғанда, Нгати-Тоа Буллс қаласының жанындағы Туракина маңында Нгати-Апа тайпасымен шайқасты. Соңғы шайқаста Те Рангихаата бас әскербасының қызын тұтқынға алып, кейін оған үйленді. Бұл екі тайпаның арасындағы ұзақ мерзімді қарым-қатынастың бастамасы болды. Өздерінің тайпалық жерлеріне келген соғыс жасағандар Уаикато және Нгати Маниапото маорилері Нгати-Тоа тайпасын қолайсыз көрші деп шешкенін және олардың арасында ұзақ уақыт бойы соғыс жағдайы болғанын көрді. Те Раупараха дипломатиялық шеберлігін қолданып тайпаны құтқара алғанша, Те Рангихаата табысты қорғаныс жүргізді. Бұл олардың Парапаруму және Капити жағалауына көшіп келуінің бастауы болды. Кейіннен олар осы аймақтың көп бөлігін, сондай-ақ Оңтүстік аралдың жоғарғы бөліктерін жаулап алды, жаулап алу құқығымен жерді иеленді және меншікке алды. Бұл күшпен меншік иесінің өзгеруі еуропалық қоныс аударушылар келгенде және жер сатып ала бастағанда көптеген келіспеушіліктер мен қақтығыстарға себеп болды. Көбінесе екі түрлі иеленуші болды, ал өздерін мүлкінен айырылғандар өздеріне тиесілі жерді сатуға дайын болды, бірақ оны пайдалана алмады. Те Рангихаата бастапқыда пакехаға қарсы болған жоқ. Ол балық аулаушылар мен саудагерлерді қолдады және миссионерлерге төзімділік танытты. Ол оларды енгізген технологиялары мен сауда тауарлары үшін бағалады. Бірақ ол тұрақты қоныс аударушылардың маори және олардың дәстүрлі жолдарына қауіп төндіретінін тез түсінді. Оған қарамастан, ол ашық қақтығыстан аулақ болуға тырысты.

Уаирау

1843 жылы Артур Уэйкфилд пен Нельсон қоныс аударушылары Уайрау аңғарын иеленуге талаптанғанда, бас басшылар Те Раупараха мен Те Рангихаеата Нельсонға келіп, өздерінің позицияларын нақты білдірді. Те Рангихаеата өз жерін тартып алуға тырысқан қоныс аударушыларды өлтіретініне уәде берді. Осыған қарамастан, олар Пакеха заңдық тәртібін сақтап, Жер комиссары Уильям Испанияның шешімін күтуге дайын болды. Бірақ Нельсон қоныс аударушылары даулы жерге геодезистерді жіберді. Те Рангихаеата өз адамдарына оларды күш қолданбастан алып тастауды, барлық геодезиялық құралдарын және жеке заттарын қайтаруды, бірақ сабаннан жасалған үйлерін өртеп жіберуді бұйырды. Нельсон қоныс аударушылары екі басшыны өрт қойды деген айыппен тұтқындауға топ жіберді. Кездейсоқ оқ атылуы салдарынан қысқаша шайқас болды, онға жуық қоныс аударушы қаза тапты. Қалғандары қашып кетті немесе маорилерге бағынды. Тұтқынға алынғандардың арасында тұтқындау тобының басшылары Артур Уэйкфилд пен Генри Томпсон болды. Бірнеше маори қаза тапты, соның ішінде Те Рангихаеатаның әйелі, Те Раупараханың қызы Те Ронго да бар еді. Тұтқынға алынған қоныс аударушылар маори заңдары мен дәстүрлеріне сәйкес дереу өлім жазасына кесілді. Бірақ осыны Те Рангихаеата талап етті. Бұл оқиға Уайрау қақтығысы деп танылды. Үкімет жүргізген келесі тергеу маорилерді кінәсіз деп танып, қоныс аударушылар заңсыз әрекет еткенін анықтады.

Хаттар аңғары

Үш жылдай уақыттан кейін Веллингтон маңындағы Хатт аңғарында да ұқсас жағдай туды. Қоныс аударушылар белсенді түрде алға жылжып, иелігі даулы жерлерді басып алды. Бірнеше жылғы қарқынды көші-қон және британдық императорлық әскерлерінің келуі қоныс аударушыларды күшті жағдайға қойып, маори талаптарына немесе жерді иеленуіне қатысты заңдық шағымдарға төзе алмайтын болды. Те Рангихаата тағы да қарсылыққа қатысып, даулы жерлердегі қоныс аударушылардың шаруашылықтары мен мүліктерін жойды, бірақ ешкімге зиян келтірмеді. Бірақ қоныс аударушылар ескертуді қабылдамады және көп ұзамай ашық соғыс басталды: Хатт аңғары науқаны. Егер маорилер біріккен болса, Жаңа Зеландияның кейінгі тарихы басқаша болуы мүмкін еді. Те Рангихаата британдықтармен тең түсті, бірақ британдықтар те Атиауа және басқа да івилерді оған қарсы жұмылдыра алды. Сонымен қатар, Те Раупараханың қанау және күмәнді тұтқындалуы Нгати Тоаның рухын басып тастады. Олар Порируа маңында күшті па салғанда, британдықтардың шабуылына сәтті қарсы тұрды. Содан кейін үкіметке қол жеткізе алмайтын Порутаухао батпақтарына шегінді, соғыс аяқталды.

Кейінгі өмірі

Те Рангихаеата 18 қараша 1855 жылы қызылшадан қайтыс болғанға дейін Порутаухаода болды.