Кіріспе

XIX ғасырдағы маори көшбасшысы; Жаңа Зеландияның британдық отарлауына қарсылас Рива Титоковару (шамамен 1823–1888) – Жаңа Зеландияның Таранаки аймағындағы маори көшбасшысы. Ол аймақтағы отарлауға қарсы тұруда белсенділік танытты. 1867 жылы аймақтағы бейбітшілік жолындағы науқаннан кейін, ол отарлаушылардың маори жерлерін иеленуін тоқтату мақсатында өзінің атымен аталатын соғысқа (1868–1869) жетекшілік етті. Осы кезеңнен кейін ол қайтадан бейбітшілікті жақтады және маорилер, отарлаушылар мен үкімет арасында дипломатиялық күш-жігер жұмсады. 1886 жылы Манайя маңындағы жерді бейбіт жолмен иеленгені үшін тұтқындалып, түрмеге қамалды және екі жыл өткен соң 1888 жылы қайтыс болды.

Ерте өмір

Рива - Оңтүстік Таранакидегі Нгати Руануи және Нгаруахине івилерінің кіші тайпа басшысы (әкесі "Титоковару" болған). Әкесінің көптеген істері дұрыс емес түрде ұлына жатқызылды; олар оның жасөсперім кезінде болған тайпалар арасындағы соғыстардың оқиғалары еді. Оның ерте өміріне қатысты белгісіздік бар, бірақ ол 1842 жылы миссионердің құрметіне Хохепа Отенэ деп аталып, крещениеден өтіп, методист болғаны белгілі. Ол "Патшалық қозғалысына" қосылып, 1860 және 1861 жылдары Бірінші Таранаки соғысына қатысты. 1865 және 1866 жылдары британдық әскерлер Таранакиде жазалау науқанын жүргізді, бірақ олар шешуші нәтижеге қол жеткізе алмады. 1867 жылы Титоковару осы жылды бейбітшілік жылы деп жариялады, "қыздар жылы, қошқар жылы" деп атап, 1867 жылдың қысында 100-ден астам ізбасарын Вайхиден (Хавераның жанында) Патеа мен Ухангуиге дейін бейбіт шеруге бастап, Ухангуи өзенінің жоғарғы ағысындағы Пипирикиде аяқтады. Дегенмен, отарлаушылармен туындаған даулар төзбес болды және 1868 жылы Титоковару соғысқа шықты.

Титоковару соғысы (1868-69)

1868 жылдың маусым айында Титоковарудың әскерлері Хауераның ішкі жағындағы Турутурумокайдағы отаршылдардың бекінісін қиратты. Отаршылдық жауап ретінде Титоковарудың бекінісін жою үшін ірі күш жіберілді. 1868 жылдың 7 қыркүйегінде отаршылдар күштері ауыр шығындарға ұшырады. Содан кейін бекініс тасталып кетті. Қайтыс болғандардың арасында белгілі пруссиялық авантюрист Густав фон Темпский де болды. Турутурумокай, Пакеха гарнизоны болғанға дейін, Маоридің кішкентай лагері болған, ол тасталып кеткен еді. Кейін мұқият сараптамалар нәтижесінде, көрініске қарағанда, Турутурумокай британдық әскерлер ойлағандай, бұрынғыдай жеңілмейтін жер емес екені анықталды. Маорилердің Турутурумокайдан кетуі стратегиялық шешім болды. Титоковару содан кейін оңтүстікке қарай жылжып, Мотуроада екінші отаршылдық күшті жеңді. Одан кейін ол Тауранга Икада тоқтады және тағы бір бекініс салмаққа кірісті. Джеймс Беличтің айтуынша, бұл алмаз тәрізді бекініс Жаңа Зеландияда салынған ең мықты бекініс саналады. Онда көптеген жер асты бункерлері мен туннельдер болды, олар күшті бомбалауға төтеп бере алатын. Оқ ату позицияларының үш түрі болды: траншеялар, тесіктермен қоршалған палисадалар және алмаздың қабырғалары бойымен атыс жүргізуге мүмкіндік беретін еуропалық үлгідегі бастиондар. Солтүстік-батыс бұрышында биік қарау мұнарасы орналасқан. 1869 жылдың 2 ақпанында таңғы сағат 5-те алдыңғы қатар бекініске бірнеше жүз метр жақындады және артиллерия от ашты. Маорилер оқпен жауап берді. Қараңғылықтың арасында отаршылдар күштері бекініске жақын келді. Екі тарап та өзін қолдау үшін айқайлады және ән шырқады, дейін сағат 3-те шайқас қызды, бірақ таңға дейін біртіндеп басылды. Таң атқанда әскер бекіністің үнсіз қалғанын байқады. Үш адам сақтықпен бекініске жақындап, оны тастап кетілгенін көрді.

Кейінгі өмірі

Оның екі халықтың (маори және қоныс аударушылардың) қажетті бірлігі туралы кейінгі түсінігі теңдесіз болды. Ол британдықтар мен маори халқының арасында бейбітшілік пен дипломатияны қолдады. Ол өзінің ұстанымын іс жүзінде көрсетті, сол заманғы көптеген қоныс аударушылар мен билік өкілдерінің назарына іліккен ұлы төзімділікті танытты. 1886 жылы ол Манайя маңындағы жерді бейбіт түрде иеленуге қатысты. Титоковару және тағы тоғыз адам Веллингтонға жеткізілді. Екі жарым ай түрмеде ұсталғаннан кейін сотталып, түрме жазасына кесілді. Ол осыдан аз уақыт өткен соң қайтыс болды. Соғыс басшысы, пайғамбар және бейбітшіл ретінде құрметтелген Титоковарудың тарихы, Жаңа Зеландия тарихшысы Джеймс Беличтің Жаңа Зеландия соғыстары туралы еңбектері арқылы танымал болғанша, ұмытылған еді. Ол сондай-ақ Морис Шадболттың "Дүйсенбі сарбаздары" романының негізгі кейіпкері. 2005 жылғы "Өзен патшайымы" фильміндегі Темура Моррисон сомдаған Те Кайпо кейіпкері Титоковаруға тікелей негізделген.