Кіріспе

Маори құдайлары

саясаткер

Уайтири – маори мифологиясындағы әйел atua және күн күркірінің символы. Ол Тавахи мен Карихидің әжесі. Уайтири – Те Уираның ұлы Те Канапуның немересі, екеуі де найзағайдың тұлғаланған бейнесі (Рид 1963:158). Күн күркірінің тағы бір бастапқы atua, еркек – Тавириматеа.

Каитантаға үйленеді

Уайтири – адам жейтінді жақсы көретін қорқынышты тұлға. Ол Каитангата (адам жегіш) есімді өлімді естігенде, оның өзіне лайықты күйеу болатынына сенімді. Ол жерге түсіп, оған үйленеді, бірақ оның есіміне қарағанда, ол жайлы, көңілді адам екенін білгенде көңілі қалды. Уайтири өзінің сүйікті құлы Анонокияны өлтіріп, оның жүрегі мен бауырын алып, оларды Каитангатаға өзінің құрметінің белгісі ретінде сыйлайды. Ол қорқынышты сыйлыққа зор қорқыныш сезінеді (Reed 1963:158 159). Каитангата – отбасын асырау үшін көп уақытын балық аулауға жұмсайтын еңбекқор адам. Өкінішке қарай, ол ешқашан тікенді ілгек жасауды үйренбеген, сондықтан оның көптеген балықтары қашып кетеді. Уайтири оған тікенді ілгек береді, ол бір құсқұрт ұстап алады, оны құдайларға шалады. Уайтири балықпен тамақтанудан тез жалықса, күйеуі балық аулауға кеткенде, ол ауға тұрып, күйеуінің туыстары – Тупеке ти мен Тупеке таны ұстайды. Каитангата қайтып келгенде, ол одан адам етін құдайларға шалғанда айтылатын дұғаларды оқуын сұрайды. Ол дұғаларды білмейді, сондықтан дұрыс сөздерді білмейтінін мойындағысы келмей, өзі оқуға тырысады. Ол түсініксіз сөздерді шатақтап, содан кейін денелерді пісіріп, кесіп, ауыл тұрғындарының наразылығына қарамастан, етпен тойып жейді. Қалғаны тек сүйектер ғана (Reed 1963:158 9). Кейін Каитангата сүйектерден тікенді ілгек жасап, балық аулауға шығады. Ол құсқұрт ұстап, Уайтириге сыйлайды. Ол оған Тупеке ти мен Тупеке таның сүйектерінен жасалған ілгектерді қолданғанын айтпайды. Ол балықты жейді, ал балыққа екі адамның денесінен сіңген қасиеттілік (тапу) болғандықтан, Уайтири біртіндеп соқыр бола бастайды. Бастапқыда ол мұның себебін түсінбейді, бірақ ақырында оған жер астынан келген әйел келіп, оған болған жайтты айтады (Reed 1963:159).

Аспанға қайта оралады

Бір күні Уайтири күйеуінің екі бейтаныс адамға оны қалай сипаттағанын естіп алады. Ол күйеуінің әйелінің терісі жел сияқты, ал жүрегі қардай суық деген сөздерін естігенде қынжылды. Тағы бір жағдайда, ол Кайтангата балаларының лас екеніне шағымданғанда ұялады. Ол күйеуіне балаларын жуып-шаюға мүмкіндігі жоқ екенін түсіндіреді, себебі ол көктен келген қасиетті жаратылыс, және ол оған өзінің аты – күн нұры екенін алғаш рет айтады. Ол көктегі нағыз үйіне қайтуға дайындалады және балалары бір күні оны іздеп келеді деп болжайды. Ол балаларының бірі Хема (Reed 1963:159 160) болатын балаларын қалдырып, бұлттың ішінде жоғалып кетеді.

Онықтарын тауып алған

Бұл Хаманың ұлдары Тавахи мен Карихи аспанға көтерілу үшін жолға шыққанда орындалады. Олар көтерілудің табанында өздерінің әжесі Уайтириді, қазір соқыр, ол тәтті картоп немесе таро түйнектерін үнемі санап отырады, бұл оның жалғыз тамағы. Ағалар оны бірінен соң бірі ұрлап, санауын бұзып, мазалайды. Ақырында олар өздерін ашады және оның көру қабілетін қайтарады. Ол оларға аспанға қалай көтерілудің ең жақсы жолын айтады. Карихи бірінші болып көтеріледі, бірақ ака таепа, яғни ілулі жүзімге көтерілу қатесін жасайды. Оны көктемнің желдері зор күшпен лақтырып, құлайды. Тавахи ака матуа, яғни аналық жүзімге ілесіп, дұрыс дұғаларды оқып, 10 аспанның ең биік жеріне жетеді. Ол жерде Тама и Ваходан көптеген сиқырлы сөздерді үйреніп, Хапай, немесе кейбіреулер айтуынша, Маикуку макака есімді әйелге үйленеді. Олардың ұлы болады, және кейбір нұсқаларда осы бала Вахироа деп аталады (Биггс 1966:450).