Кіріспе
Эдит Ирен Сёдергран (4 сәуір 1892 – 24 маусым 1923) – швед тілінде сөйлейтін фин ақыны. Швед тіліндегі әдебиеттегі алғашқы модернистердің бірі, оның шығармаларына француз символизмі, неміс экспрессионизмі және орыс футуризмі әсер еткен. 24 жасында ол «Өлеңдер» («Dikter») атты өзінің алғашқы өлеңдер жинағын жариялады. Сёдергран 31 жасында қайтыс болды, ол жасөспірім шағында туберкулезге шалдыққан. Ол поэзиясының бүкіл әлемде танылуын көре алмады, оның шығармалары көптеген лирикалық ақындарға үлкен әсер етті. Сёдергран қазіргі заманғы швед тіліндегі ең ұлы ақындардың бірі саналады, ал оның туындылары швед тіліндегі поэзия мен музыкалық лирикаға әсерін тигізуде, мысалы, Маре Кандре, Гуннар Хардинг, Ева Рунефелт, Хайди Сундблад Халме және Ева Дальгреннің шығармаларында.
Edith Irene Södergran (4 April 1892 – 24 June 1923) was a Swedish speaking Finnish poet. One of the first modernists within Swedish language literature, her influences came from French Symbolism, German expressionism, and Russian futurism. At the age of 24 she released her first collection of poetry entitled Dikter ("Poems"). Södergran died at the age of 31, having contracted tuberculosis as a teenager. She did not live to experience the worldwide appreciation of her poetry, which has influenced many lyrical poets. Södergran is considered to have been one of the greatest modern Swedish language poets, and her work continues to influence Swedish language poetry and musical lyrics, for example, in the works of Mare Kandre, Gunnar Harding, Eva Runefelt, Heidi Sundblad Halme, and Eva Dahlgren.
Балалық шақ
Эдит Айрин Сёдергран Ресейдегі Санкт-Петербург қаласында, швед тілінде сөйлейтін орта тапқа жататын отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, Матс Сёдергран, Остроботниядан шыққан, ал анасы, Хелена Сёдергран, Холмрус тегінен, Санкт-Петербургте туып өскен. Эдит жалғыз бала болып өсті. Анасы бұрын орыс әскерінің салдатынан жүкті болып, заңды емес ұл туған, бірақ бала екі күннен кейін қайтыс болған. Әкесі де әйелі мен екі кішкентай баласынан айырылып, жесір қалған еді. Ата-анасының бұрынғы өмірінен туған себептермен некеге тұруға лайықсыз саналған. Эдиттің анасы жақсы жағдайдағы отбасыдан шыққан, және отбасы ішінде әйелдердің мәртебесі жоғары болған деп есептеледі. Эдит пен анасының арасындағы тығыз байланыс анық көрінеді. Эдиттің әкесімен қарым-қатынасы туралы көп мәлімет жоқ, ол Эдит 15 жасқа келгенде қайтыс болды. Эдит бірнеше айлық болғанда, Сёдерграндар Карелия тасмуындағы Райвола ауылына көшіп келді, онда оның әкесі Габриэль Холмрус оларға үй сатып алды. Біраз уақыттан кейін Матс ағаш кесетін зауытта бақылаушы болып жұмысқа орналасты. Үш жылдан соң компания банкротқа ұшырады, және отбасы күнкөрісі үшін күресті. Бірнеше айдан кейін Хеленаның әкесі қайтыс болды, және мұрасы оған және анасына бөлінді. Мұра ақшасымен Хелена отбасының қарызын төлеп, оларды қайтадан тұрғызып қойды. Бірақ, Матстың сәтсіз бизнесі салдарынан қалған ақша тез бітіп кетті. Хелена анасының мұрасынан түскен ақшаның бір бөлігін отбасына беруге қол жеткізді, осылайша отбасы қайтадан қарыздан азат болды. Эдит Санкт-Петербургтегі Петришкола қыздар мектебінде оқыды. Петришкола бай дәстүрге ие болғандықтан, Эдит үшін қызықты және жоғары интеллектуалды орта жасады. Мектеп Қысқы сарайдың қарамағысында орналасқан, бұл Эдитке патшалық Ресейдегі қиындықтарды жақыннан көруге мүмкіндік берді. 1905 жылдың қаңтар айындағы қанды жексенбіде патшалық күзетшілер азық-түлік жетіспеушілігіне наразылық білдіру үшін жиналған мыңдаған аштықпен азап шеккен азаматтарға оқ атқанда, ол қалада болды. 1904 жылы оның әкесі туберкулезге шалдықты, ал 1906 жылдың мамырында Ниландтағы Нуммела санаторийіне жатқызылды. Кейіннен денсаулығы нашарлап, үйіне қайтарылды. Осындай қиын жағдайда, Эдиттің анасы отбасының әл-ауқатын қамтамасыз етуге жауапкер болды, әсіресе Матс Сёдергранның денсаулығы нашарлаған кезде. Бұл Эдиттің әйелдерге және феминизмге деген сеніміне ерте әсер еткен деп саналады. Оның гендерлік динамика және «жаңа әйел» туралы сұрақтарды талқылаумен алғашқы кездесуі Швейцариядағы санаторийде болған деп есептеледі. Эдит суретке түсіруге құштар болды, оның анасының көптеген суреттері сақталған, бірақ әкесінің суреттері аз. Хелена Сёдергран – мықты, кішкентай бойлы, ақылды әйел, кең және тартымды күлкісі бар еді. Сырттан тұрақты көрінсе де, ол жиі жүйкелі, дірілдеп, мазасыз болып жүрді. Эдит анасымен тығыз байланыста болды, және Хелена қызының ақын болуын қолдады. Эдит пен оның анасы Эдит пен оның әкесінен гөрі көбірек уақыт өткізді. Эдит пен Хелена мектеп оқу мерзімінде Санкт-Петербургке көшіп, қаланың Виборгский ауданында тұратын. Эдиттің әкесі олармен қалада аз ғана уақыт бірге тұрды. Эдит бірнеше дос тапты, бірақ Хелена қызы жалғыздыққа ұшырайды деп қорқады. Ол өзінің алғашқы өлеңдерін неміс тілінде жазды. 1912-1913 жылдары және 1913-1914 жылдары екінші рет Швейцарияның Давоста емделу кезінде неміс тілін жетілдірді. Эдит білімді тез сіңіре алатын, қайталауға аз уақыт жұмсайтын ақылды оқушы еді. Оның бір сыныптасы оны сыныптағы ең дарынды оқушы деп сипаттады. Ол француз тілі сабақтарына қызығушылығы арта түсті. Бұл белгілі бір дәрежеде оның мұғалімі Анри Коттьеге байланысты, оған ол «Vaxdukshäftet» жинағындағы махаббат өлеңдерінің көп бөлігін арнады. 1908 жылы Эдит швед тілін өзінің негізгі жазу тілі етіп шешім қабылдады, және оның неміс тіліндегі өлеңдері тоқтады. Бұл шешім оңай болған жоқ. Ол швед әдебиетімен тығыз байланыста болған жоқ, ал Финляндия швед поэзиясы күйзеліске ұшыраған. Бұл шешімге оның туысы, фин-швед тілдерін зерттеуші Хьюго Бергроттың ықпалы тиген болуы мүмкін. Бірнеше жыл бұрын ол Хельсинкидегі швед либералдық партиясының мүшелік бюллетенінде «Хоппет» («Үміт») атты өлеңін жариялаған және Финляндия швед авторларымен байланыса бастаған. Швед тіліне көшу поэзияға баса назар аудару туралы шешімді де білдірді.
Ауру
1908 жылдың қараша айының бір күні Эдит мектептен үйіне келіп, мазасыз екенін және денсаулығының жаман екенін айтты. Хелена дәрігерді шақырды, ол Эдитке өкпе қабынуы диагнозы қойды. Анасының айтуынша, қыз өзін "өкпе тозаңымен" улаған ба деп бірнеше рет сұраған. Эдит дұрыс болжаған. 1909 жылдың 1 қаңтарында диагноз қойылып, Эдиттің туберкулезі анықталды. Нәтижеден бір ай өткен соң, ол Нуммела санаторийіне жатқызылды – бұл әкесінің қайтыс болғанға дейін емделген аурухана еді, сондықтан Эдит онда толыққанды сезінуге батыл болған жоқ. Сол кезде туберкулезден толық жазылу мүмкіндігі жоғары емес еді. Диагноз қойылғаннан кейін он жыл ішінде аурудың 70-80% жағдайы өліммен аяқталды. Эдит Нуммелада бақытсыз болды. Бұл орын әкесінің өлімімен тым байланысты болды. Ол салмақтан айырылды, көңіл-күйі төмендеді, кейін оны күңкеңдеп, "ерекше" деп сипаттады. Тіпті ол дәрігерлердің біріне үйлену ұсынысын жасағаннан кейін ақыл-есі дұрыс емес деп ойлады. Сёдергранға көріністер көрсеткен бұл жағдайлар соғыстар мен апаттардың салдарынан жаңа әлем туралы айтатын өлеңдерге ұласты – Райвола 1918 жылы соғыс аймағы болған, тіпті кейін Эдит ас үйінің терезесінен оқ атылған дыбысты естіген. Ақынның болашақты болжаушы, генерал немесе Эрос таңдаған делдал рөлін атқаруы Уолт Уитман мен Джим Моррисонды еске түсіреді, мысалы, "Эрос құпиясы" өлеңінде. Көрнекілікке қарамастан, Сёдергран осы кезеңде атеист болды және көршілері мен достарының айтуынша, өзі мен поэзиясындағы кейіпкерлер ретінде бейнелеген жарқыраған патшайымдар мен пайғамбарлардың арасындағы айырмашылықты толыққанды сезіне білді. Оның жазуларындағы өзгеріс "ең күшті рухтардың" (Ницшенің Übermenschen) жетекшілігімен жаңа адамзатты құруға бағытталды; мысалы, "Апоноры" және "Бірінші мен өз жерімде Чимбораззоға көтерілемін" өлеңдерін қараңыз. Жалпы, ол өлеңдерінде табиғатқа және діни руханилыққа орын бергенде, бұл оны ұзаққа созылған күту мен "қуаттанудан" босатып, сонымен қатар Ницшеандық болашаққа деген көзқарасынан бас тартуға бастады. 1920 жылдың жазынан бастап 1922 жылдың тамызына дейін ол поэзияны тастады; күз бен қыста "Ультра" журналының ынталандыруымен соңғы өлеңдерін жазды. Эльмер Диктониус, Хагар Олссон және басқа жас жазушылар құрған бұл журнал Финляндияда әдеби модернизмді қабылдаған алғашқы басылым болды және Эдиттің генийін мойындап, жаңа өлеңдерін жариялады. Өзінің жетекші рөлді ойнау арманынан бас тартып, бірақ батыл тілді сақтап, осы соңғы өлеңдерінің кейбіреулері оның ең сүйікті туындыларына айналды. Эдит 1923 жылдың жазғы ортасында Райволадағы үйінде қайтыс болды және ауылдық шіркеуге жерленді. Оның анасы 1939 жылға дейін ауылда тұрды және қысқы соғыс кезіндегі эвакуацияда қайтыс болды. 1940 жылғы Мәскеу бейбітшілік шартынан кейін ауыл кеңестік аумаққа айналды және бүгінгі күнге дейін Ресейге тиесілі (1950 жылдан бері аудан қалалық аймаққа айналды және Сёдергран заманында болған ауылдың көптеген іздері жойылды). Эдиттің қабірінің орны бүгінде белгісіз; алайда, 1960 жылы Райволада оған ескерткіш орнатылды. Соғыстан кейін көп ұзамай Райвола Рощино (Ресейше: Рощино) деп аталды. Бұрынғы үйінен тек негіздері ғана қалды. Олар православие шіркеуінің артында орналасқан, ол Кеңес Одағы құлағаннан кейін үйінің суреттерін пайдаланып қайта салынды.