Кіріспе

MBT 70 (неміс тілінде: KPz 70 немесе KpfPz 70) – 1960 жылдары жаңа негізгі ұрыс танкісін әзірлеу үшін Америка Құрама Штаттары мен Батыс Германияның бірлескен жобасы. MBT 70 АҚШ және Батыс Германия тарапынан Суық соғыс кезеңінде әзірленді, мақсаты – Варшава шартының елдері үшін Кеңес Одағы жасаған жаңа буын танктеріне қарсы тұру еді. Жаңа танк, жаңадан жасалған "тізе бүгіп" гидропневматикалық серіппемен және барлық экипажды үлкен мұнарада орналастыру мүмкіндігімен жабдықталуы тиіс болды. Ол 152 мм XM150 зеңбірегі/шақыру құрылғысымен қаруланды, ол әдеттегі оқ-дәрілерді және ұзақ қашықтықтағы шайқас үшін MGM 51 Shillelagh зымыранын қолдана алатын еді. Бағдарламаның басынан-ақ маңызды қиындықтар туындады, оның ішінде жобада жұмыс істейтін американдық және батысгерманиялық командалар арасындағы байланыс пен үйлестірудің нашарлығы. АҚШ Армиясы мен Германияның Бундесверінің талаптары әртүрлі болды, олар келіспеді және жоба тым алға жылжығаннан кейін шешілмеді. 1960 жылдардың соңында MBT 70 жобасының дамуы бюджеттен асып кетті, нәтижесінде Батыс Германия 1969 жылы жобадан бас тартты. АҚШ MBT 70 (XM803 деп аталды) бағдарламасын 1971 жылға дейін жалғастырды, содан кейін бағдарлама тоқтатылды, MBT 70 жобасынан қаражат пен технология M1 Abrams танкісін дамытуға бағытталды. Батыс Германия өздігінен Leopard 2 танкісін жаңа негізгі ұрыс танкісі ретінде әзірледі.

Тарих

Германия мен АҚШ-тың бірлескен негізгі ұрыс танкі бағдарламасының бастамашысы АҚШ Қорғаныс министрі Роберт Макнамара болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әуе күштерінде қызмет еткеннен кейін Макнамара Ford Motor Company компаниясында "Whiz Kid" атанды, кейіннен президентке дейін көтерілді. Макнамараның неміс инженерлік шешімдеріне деген қызығушылығы Форд компаниясындағы басшылық қызметі кезінде байқалды. Ол АҚШ және Германия инженерлері жасаған шағын отбасылық автомобильді АҚШ және басқа халықаралық нарықтар үшін қайта жаңартуды көздеген, бірақ тоқтатылған Ford Cardinal жобасын басқарды. Бұл халықаралық нарықтарда бәсекеге қабілетті жаңа өнімді ұсынуға және әзірлеу шығындарын азайтуға үміттенді. Жобаға қатысқан және одан тыс көптеген американдықтар, соның ішінде генерал Крейтон Абрамс, неміс қатысуының достықпен аяқталуын күтті. 1968 жылдың ортасында Бёрбаның орнын бригадир генерал Бернард Р. Луцзак иеленді. Луцзак неміс серіктестігінің тиімді жұмыс істемейтінін мойындады. Луцзак 1970 жылдың қаңтарында танк серіктестігін тоқтату туралы келісімге қол жеткізуге көмектескен Қорғаныс министрінің орынбасары Дэвид Пэккардтан қолдау алды. Бұл зеңбірек/іске қорылғыш 152 мм калибрлі әдеттегі оқ-дәрілерді – жарылғыш, жеке құрамға қарсы, M409A1 жарылғыш танкіге қарсы (HEAT) және XM578E1 броньды тесуге арналған финмен тұрақтандырылған саботаж (APFSDS) оқ-дәрілерін, сондай-ақ 152 мм басқарылатын зымыра – MGM 51 Shillelagh зымырасын атуға қабілетті болды. Зеңбірек жүргізушінің айналмалы мұнарасы артындағы контейнерге қорғану және жалпы биіктікті азайту үшін қайтарылатын болды және командирмен қашықтан басқарылды. АҚШ прототиптері M73 пулеметімен, ал неміс үлгісі MG 3 пулеметімен жабдықталды. MBT 70 прототипінде 42 танк оқ-дәрісі, 6 Shillelagh зымырасы, 660 20×139 мм пулемет оқ-дәрісі және 2700 7.62×51 мм НАТО пулемет оқ-дәрісі болды. MBT 70 танкісінің алдыңғы бөлігі 800 метр қашықтықтан атылған 105 мм АПДС оқ-дәрісінен қорғалған. Жоғары өнімділік бронында 9% никель және 4% кобальт болды және вакуумдық қайта балқыту арқылы өндірілді. Ол басқа да жоғары қаттылықтағы брондар сияқты 500 BHN температураға дейін жылумен өңделді, бірақ бастапқыда 40 мм қалыңдықтағы пластиналар түрінде өндірілді. Екі герметикалық көлденең бөлімшелер экипажды алдыңғы бөліктегі көп қабатты резеңкеден жасалған жанармай багінен және артқы бөліктегі қозғалтқыш бөлімінен бөліп тұрды. Салмақты азайту үшін қозғалтқыш бөлімінің едені мен қозғалтқыш палубасындағы кіреберіс есіктері алюминийден жасалды. MBT 70 электромагниттік импульстардан және ядролық, биологиялық және химиялық қарудан да қорғалған. Танктің төменгі силуэті, оны тек қана дейін түсіруге болатын, үлкен артықшылық болды. M60 танкісімен салыстырғанда MBT 70 танкісінің профилі төмен болды. Гидропневматикалық аспап төмендетілгенде ол Leopard 1 танкісінен де кішірек болды, бұл MBT 70 танкісіне жақсы жасырыну мүмкіндігін берді. MBT 70 сегіз XM176 түтін гранатасы таратқышымен жабдықталған, әр таратқыш түтігінде екі түтін гранатасы болды: бір AN M8 HC және бір M34 WP. Командирлік пункттен басқарылатын бұл таратқыштар көлікке жақын қорғаныс пен жасырынуды қамтамасыз етті. KPz 70 төрт қатарға орналасқан 16 түтін гранатасымен жабдықталған.

Сынау

1965 жылы екі жұмсақ болаттан жасалған корпус және АҚШ және Германия нұсқаларының алты "толық" корпусынан тұратын, барлығы 14 корпусқа жететін прототиптік серия басталды. 1966 жылы төменгі корпус және күш беріліс механизмі сынақтан өтті, ал толық сынақтар 1968 жылы басталды. Танк M60-қа қарағанда жақсы қозғалысқа ие екенін көрсетті: ол ең жоғары жылдамдықта да, әсіресе үдеуде үш есе жылдам болды. Бұл танктың отқа түсу қаупін азайтты, сынақтар көрсеткендей, маневр жасағанда M60-қа қарағанда 1/3 есе аз көрінеді, сондай-ақ ол кедергілер жолын 30% аз уақытта өте алады. АҚШ және Германия 1967 жылғы қазан айында MBT-70-ті ресми түрде таныстырды, бір жыл кешігіп. Америкалық прототип Вашингтондағы АҚШ Армиясы қауымдастығы алдында көрсетілді. Ал Германиядағы Аугсбургтегі демонстрация мұнараның гидравликалық жүйесінің істен шығуынан кейін танктен түтін шығып, мерзімінен бұрын аяқталды. Дегенмен, бақылаушылар әсерлі болды және неміс шенеуніктері 1972 жылға қарай Бундесвердің барлық M48 Паттон танктерін алмастыруға дайын екендерін мәлімдеді.

Қиындықтар

Күтпеген мәселе – жүргізушілер мұнара айналған кезде бағдардан адасып қалды, бұл дизайнерлердің күтілгеніне қайшы келді, себебі олар күмбездің айналу центріне жақын орналасуы осы әсерді болдырмайды деп есептеген. Неміс 120 мм-лік зеңбірегі APFSDS және HEAT снарядтарын ғана қолдана білгенімен өте тиімді болды, бірақ XM150 зеңбірек/илемшесінде ауыр проблемалар болды. M551 Sheridan танкысына орнатылған, оған ұқсас, бірақ кішірек XM81 зеңбірек/илемшесі де сондай қиындықтар тудырды. Оқ-дәрілермен де бірнеше мәселелер болды. Корпусы жоқ конструкциясы дәстүрлі танк снарядтарын суға өте сезімтал етті. Суға түскен снарядтар кеңейіп, енді зеңбірек трубкасына сыймайтын болды немесе атылғаннан кейін қатты қалдықтар қалдырды. Дегенмен, турбиналық қозғалтқыштарға өте таза ауа қажет, ал танк операциялары кезінде көтерілген шаң мөлшері үлкен проблемаға айналды. Ауа сүзгілерін қолдану арқылы мәселені шешуге жасалған алғашқы әрекеттерден кейін, турбиналық қозғалтқыш әдеттегі поршеньді қозғалтқыштармен ауыстырылды. MBT 70 туралы пікір білдірушілер көбінесе бұл жоба көп жағынан инновациялық болғанымен, сынақтан өтпеген және дәлелденбеген көптеген технологияларды қолдану салдарынан сәтсіз аяқталғанын айтады. Сенатор Джеймс В. Фулбрайт MBT 70-ті жүргізу үшін техникалық институттан магистр дәрежесінің қажет екенін мәлімдеді. 1969 жылдың тамызында сенатор Томас Иглтон Үкіметтік Есептер Жөніндегі кеңседен бағдарламаны аудиттен өткізуді сұрады. GAO танкты дамыту бағдарламасын тиімділікпен жүргізуді ұсынды. Осы ұсынысқа сәйкес, Қорғаныс министрінің орынбасары Дэвид Пэккард Қорғаныс министрлігі жобаны қарап шыққанша, алты прототиптің өндірісіне бөлінген 25 миллион долларды тоқтатты. Пэккардты армия басшылары американдық MBT 70 жобасының техникалық тұрғыдан дұрыс екеніне көндірді. Армия Германияның қатысуынсыз дамудың тиімдірек болатынына келісті. 1970 жылдың қаңтарында Қорғаныс министрлігі Германиямен танк серіктестігін тоқтатты және өз дизайнын дамытуға бел буды. Германия өздігінен "Keiler" жобасын дамыта бастады. Кейін бұл бағдарлама Leopard 2 жобасына әкелді.

XM803

Жұмыс қазіргі MBT 70 конструкциясын, тек американдық өндірілген компоненттерді қолданатын, төмен құнға ие, "қарқынды" баламаға айналдырудан басталды, нәтижесінде сыртқы түрі ұқсас XM803 прототипі жасалды. Конгресс әрбір танк құнын 500 000 – 600 000 долларға дейін төмендетуді, MBT 70 танкімен салыстырғанда әр танк үшін 200 000 доллар үнемдеуді үміттенеді. 1971 жылдың шілдесінде "General Motors" компаниясы танкты әзірлеу үшін 16,5 миллион долларлық келісімшарт алды. Осы шараларға қарамастан, XM803 жобасы даму барысында MBT 70-тің күрделілігімен теңесе бастады. 1971 жылдың қыркүйегінде Конгресс сенатор Томас Иглтонның алты XM803 прототипіне арналған 35,3 миллион долларлық қаржыландыруды қысқарту туралы ұсынысын қабылдамады. 1971 жылдың желтоқсанында Конгресс қорғаныс шығыстары туралы заңда танк жобасын тоқтатты. Заңда жобаны тоқтатуға 20 миллион доллар, ал жаңа танк бағдарламасын әзірлеуге 20 миллион доллар бөлінді. Осыдан XM1 жобасы пайда болды, ол M1 Abrams танк моделінің өндірісіне әкелді.

Мұра

Бұл жобадағы төрт жылдық жұмысының нәтижесінде американдық бағдарлама менеджері, Бригадный генерал Бернард Луцзак, танк құнының жоғары болуын бірлескен бағдарламаны басқарудағы қиындықтармен байланыстырды. Луцзак General Motors компаниясының қорғаныс келісімшарттары бойынша жұмысына қосымша төлем алғанын мәлімдеді, оны компания өзінің қарқынды дамитын автомобиль бизнесімен салыстырғанда маңызды емес деп санады. 1989 жылы жарық көрген "Қырғын аймағының патшасы" кітабының авторы Орр Келли MBT 70 бағдарламасының тоқтатылуын АҚШ армиясы үшін болған ең жақсы оқиғалардың бірі деп сипаттады.

Тірі қалған көліктер

Барлығы 14 прототип және сынақ стенді салынды, олардың екеуі жұмсақ болаттан жасалған. Олардың бір бөлігі мұражайларда сақталған және бүгінге дейін көруге болады.

Американдық үлгілер

Бір прототип Алабама штатының Анистон қаласындағы Анистон әскери қоймасында орналасқан. Тағы бір прототип, сондай-ақ XM803 прототипі, Джорджия штатының Форт-Мур қаласындағы Қару-жарақ музейінің қалпына келтіру ауласында сақталған. 2019 жылдың қазан айына дейін Коннектикут штатының Денбери қаласындағы Оңтүстік Жаңа Англия әскери мұражайында нашар күйде болған жұмсақ болаттан жасалған прототипті көруге болады. Мұражай жабылғаннан кейін ол металл терісіне сатылды. Қазір тек мұнарасы ғана қалды.