Кіріспе

Құс түрлері

Манкс шыршасы (Puffinus puffinus) – Procellariidae теңіз құстары тұқымдасына жататын орташа өлшемді шырша. Бұл түрдің ғылыми атауы атаудың өзгеруін көрсетеді: Манкс шыршаларын 17 ғасырда Манкс пуффиндері деп атаған. Пуффин – англо-норманд сөзі (орта ағылшын тілінде pophyn) – жас шыршалардың өңделген денелері. Атлантикалық пуфин бұл атауды кейінірек алған, мүмкін, оның ұя салу әдеттері ұқсас болғандықтан.

Таксономия

Бұл - орта және ірі теңіз құстарының 100-ге жуық түрін қамтитын кең таралған Procellariidae туысының бір бөлігі. Олардың ұзын, тар қанаттары және ерекше "құбыршақ мұрын" бар. Бұрын ол монотиптік түр деп саналса да, жақында Канар аралдарында эндемикалық түрше ретінде P. puffinus canariensis ұсынылды. Puffinus үлкен туысына бұрын Манкс сызық суының кіші түрлері деп саналған бірнеше түрлер кіреді, соның ішінде yelkouan сызық суы, Балеар сызық суы, Хаттон сызық суы, қара кентілген сызық суы, желбеу сызық суы, Таунсенд сызық суы және Гавайи сызық сулары. Олардың ішінде Гавайи және, мүмкін, Таунсенд сызық сулары Манкс сызық суымен ең жақын туыс болып көрінеді, сондай-ақ құмдық сызық суы және Скарлетт сызық суы да бар. Канар аралдарындағы лавалық сызық судан алынған ДНК мәліметтері, оның Манкс сызық суының туыс екенін, бірақ одан әлдеқайда кішірек екенін көрсетеді. Манкс сызық суын алғаш рет 1764 жылы Даниялық зоолог Мортен Тран Брунних Procellaria puffinus деп сипаттады. Қазіргі ғылыми атауы Puffinus, "пуфин" және оның түрлерінен, мысалы, poffin, pophyn және puffing сөздерінен шыққан, бұл бұрынғы деликатес болған сызық судың майлы балапанының өңделген денесін білдіреді. Бұл термин алғаш рет 1337 жылдан бастап қолданылған, бірақ 1678 жылдан бастап бірте-бірте басқа теңіз құсы – Атлантикалық пуффинге қатысты қолданыла бастады.

Сипаттама

Манс қанат аралығы және салмағы бар. Аналықтар өз жұбайларының даусын тани алады, бірақ балаларының даусын танымайды. Олар ұядан кейін күтім жасамайды, ал қуыстағы балапан олардың өз балапаны болуы мүмкін, сондықтан дауыс арқылы анықтау қажет емес.

Көрініс

Манкс бұрқасының көру қабілеті оның өмір салтына қатысты бірнеше бейімделулерге ие. Басқа түтік мұрынды теңіз құстары сияқты, оның көздің торлы қабатында фовеяны қамтитын ұзын, тар көру сезгіш аймағы бар. Бұл аймақ, ретинаның қалған бөлігіндегілерге қарағанда, жүйелі түрде орналасқан және ірі ганглиялық жасушалардың болуымен сипатталады. Бұл ерекшелік, мүңкінің астындағы және айналасындағы кішкентай аймақтағы нысандарды анықтауға көмектеседі. Бұл құс теңіз бетінен төмен ұшқанда, ол жақын жердегі жемді табуға да мүмкіндік береді. Бүрқас көбейтін ортасына түнгі уақытта келетіндіктен, оның түнгі көруге бейімделу қабілеті де бар. Бүрқастың көзінде линза, торлы қабатта нақты бейне жасау үшін қажетті жарықты сындырудың көп бөлігін атқарады. Көздің сыртқы қабығы – мүйіз қабықша салыстырмалы түрде жалпақ болғандықтан, оның сыну күші төмен. Көгершін сияқты күндізгі құстарда керісінше жағдай болады; мүйіз қабықша жоғары иілген және негізгі сыну компоненті болып табылады. Бүрқас үшін линза мен мүйіз қабықшаның сыну арақатынасы 1,6, ал көгершін үшін 0,4 құрайды. Бүрқастың көзінің қысқа фокус арақатынасы оларға көгершінге қарағанда кішкентай, бірақ жарқын бейне береді. Манкс бұрқасы түнгі көруге бейімделгенімен, бұл әсері шамалы, сондықтан олар ұяларын табу үшін иіс сезу және есту қабілеттерін де пайдаланады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Манкс кескіш құсы толығымен теңізде тіршілік етеді, әдетте теңіз бетінен ұшады. Ол кішкентай аралдардағы ұяларына тек түнде ғана барады. Оның ұялау колониялары Атлант мұхитының солтүстігінде, Ұлыбритания, Ирландия, Исландия, Фарер аралдары, Франция, Мэн аралы, Канал аралдары, Азор, Канар аралдары және Мадейрада орналасқан. Ең ірі колониялар, барлығы 300 000-нан астам жұп, Уэльс, Шотландия және Солтүстік Ирландия жағалауындағы аралдарда шоғырланған. Ұлыбритания мен Ирландиядағы құстардың үштен екісі үш аралда ғана көбейеді: Скоммер, Скокхолм және Рум. Исландияда 7000–9000 жұп, ал Фарер аралдарында кемінде 15 000 жұп ұялайды. Басқа популяциялар көбінесе бірнеше жүз жұптан аспайды. Солтүстік Американың солтүстік-шығысы жақында Ньюфаундленд пен Лабрадордан Массачусетс штатына дейін қоныстанды; алғашқы рет 1973 жылы көбейгені тіркелгенімен, популяциялар әлі де шағын. Тынық мұхитының солтүстік-шығысында олардың саны артып келеді және Британдық Колумбия мен Аляскада ұялау мүмкіндігі күдік тудырып отыр. Ұрпақ шашу маусымында құстар колониялары мен 1500 км-ге дейін созылатын теңіздегі тамақтану орындары арасында үнемі қарым-қатынас жасайды. Мысалы, Ирландияның батыс жағалауында балапандарын өсіріп жатқан ересек Манкс кескіштері, қолайлы жағдайларда Атлант мұхитының орталық тізбегіне дейін ұшып, тамақтанады. Жас құстар алғашқы қоныс аударуын ата-анасының көмегінсіз жасайды. Ұядан шыққаннан кейін бірнеше күн өткен соң, олар 2000 км-ге дейін ұша алады. Оңтүстікке қарайғы сапар одан да ұзаққа созылуы мүмкін, сондықтан 50 жастағы құс өмірінде миллионнан астам километрді (600 000 миль) көші-қонға жұмсаған болуы мүмкін. Көші-қон да өте күрделі болып көрінеді, Атлант мұхитында көптеген тоқтау орны мен азық іздеу аймақтары бар. Орнитолог Крис Мид 1957 жылы шамамен 5 жасында сақиналанған және 2002 жылдың сәуірінде Уэльс жағалауындағы Бардзи аралында әлі де көбейіп жатқан құстың өмірінде 8 миллион км-ден (5 миллион миль) астам ұшқанын есептеген. Манкс кескіштерін жүздеген километр қашықтыққа, тіпті құрлық ішіне жібергенде де, тікелей ұяларына қайта орала алады.

Мінез-құлық

Манкс шағалалары ұзақ өмір сүретін құстар. 2003/04 жылғы мәліметтер бойынша, Солтүстік Ирландияның Копленд аралында көбейген Манкс шағаласы әлемдегі ең ескі тірі құс болып табылды: 1953 жылдың шілдесінде ересек (кем дегенде 5 жаста) құс ретінде сақина тағылып, 2003 жылдың шілдесінде кем дегенде 55 жаста қайта ұсталды. Бұл - топтап тіршілік ететін түр, оны қайықтан немесе жартастардан, әсіресе күзде көшіп бара жатқанда көптеп көруге болады. Теңізде ол үнсіз, бірақ түнде көбейтін ошақтары дауысты шақырулармен тірідей болады.

Өсіру

Наурыз айынан бастап қанағаттар көбейту ошақтарына оралғанмен, аналықтары көбінесе мамырдың басында жұмыртқа салғанға дейін 2-3 аптаға қайтадан ұшып кетеді. Аталықтары өздері туған ошақтарға оралады, бірақ аналықтарының жартысына дейін басқа жерге қоныс аударуы мүмкін. Ұя – көбінесе еуропалық қоян қазған үңгір, алайда қанағаттар өздері де ойық қаза алады. Тас астындағы қолайлы ойықтар да пайдаланылуы мүмкін. Бұл үңгірлер келесі жылдары да қайта қолданылуы мүмкін.

Тамақ және азықтандыру

Манкс шыршасы ұсақ балықтармен (сереңке, шопрат және құмшабалықтар), қабықтылылармен, жұмсақ денелілермен және су бетіндегі қалдықтармен қоректенеді. Құс азығын су бетінен немесе қуалап суға шомылып ұстайды, және жалғыз немесе шағын топтарда іздейді. Ол жем іздеп жүрген киттерге тартылуы мүмкін, бірақ көбінесе қайықтарды немесе басқа шырша түрлерін ілеспейді.

Рафтинг

Манкс шейервотерлері "топтасу" деп аталатын мінез-құлық көрсетеді, онда құстар көбінесе 10 000-нан астам үлкен топтарда, Скомер аралындағы көбелек колонияларына жақын суда отырады, балапандарына барар және олардан қайтар алдында. Топтар түнде аралға жақындайды, ал таңертең одан алыстайды, нәтижесінде күндіз аралға жақын жерде құстар табылмайтын "гало" эффектісі пайда болады. Осы күндізгі-түнгі топтасу үлестіру циклдары Скомер аралының маңындағы Манкс шейервотерлері үшін ерекше және ол қараңғылықты күтудің, жыртқыштардан қорғану тәсілін ұсынуы мүмкін.

Жыртқыш және паразиттер

Құрлықта қимылдауы шектеулі болғандықтан, Манкс сағалары үлкен шағалардың, мысалы, үлкен қара арқалы шаға мен үлкен скуаның шабуылына ұшырайды. Сыңарлар мен мысықтар олар кездесетін жерде үлкен мәселе тудырады; Адамның бұзауындағы үлкен сағалар колониясы 18-ші ғасырдың соңында кеме апатынан келген сыңарлардың салдарынан жойылды. Еуропалық кірпілер ұя салған теңіз құстарының жұмыртқаларын жейді. Қызыл бұғылар кем дегенде Фула, Скокхолм және Рум аралдарында жас сағаларды өлтіріп жегені тіркелді; соңғы аралда бұғылар балапандардың 4%-ын өлтіреді, ал қойлар да қатысады. Осы еттену мінез-құлқының себебі қосымша кальцийге деген қажеттілікпен байланысты деп есептеледі. Манкс сағалары көбінесе қауырсын бітесін (Mallophaga) тасымалдайды, олардың көпшілігі Ischnocera немесе Amblycera тобының қауырсын жегіштері, сонымен қатар қанды да жейді. Ең көп таралғандары – исхоноцеран Halipeurus diversus және Trabeculus aviator. Көшіп баратын құстардың ұяларында жиі саға бітесі табылады; Ornithopsylla laetitiae да жиі кездеседі, ол Солтүстік Америка қоян бітесімен ортақ тегін бөліседі. Олардың қуыстары Атлантикалық тупиктерге жақын жерде болса, Ixodes uriae кенесі жиі кездеседі. Neotrombicula autumnalis кенесі де жиі кездеседі және тупик ауруын таратуға қатысты. Ішкі паразиттерге Tetrabothrius cylindricus таспа құрты жатады.

Мәртебе

Еуропалық Манкс сширвоутердің саны 350 000–390 000 көбейтілген жұп немесе 1 050 000–1 700 000 жеке құстан тұрады, бұл әлемдегі жалпы санының 95% құрайды. Бұл түрдің популяциясы қазір азайып бара жатқандай көрінеді, бірақ азаю жылдамдығы жеткіліксіз немесе табиғатты қорғаудың осалдық критерийлерін оятуға жетпейді. Осылайша, Халықаралық табиғатты қорғау одағы осы құсты ең аз қызықтыратын түр деп санайды. Фарер аралдарында жылына 1000–5000 балапан заңды түрде тамақ үшін алынады. Жаңадан әкелінген сүтқоректілер мәселе тудырады, бірақ аралдардан егеуқырлар мен мысықтарды алып тастағанда популяциялар қалпына келеді. Қояндар ұяларды иеленуге тырысады, сонымен қатар жаңа туннельдер қазады. Ұялаған қашарлар мен қарақұстардың түнде естілетін ерегіс дауыстары мистикалық әлемге қатысты сенімдерге әкелді. Фарер аралдарындағы Троллавал, Тролланес және Троллховдидегі көбейту ошақтары түнгі дауыс-шудың әсерінен тролльдермен байланыстырылған деп саналады.