Кіріспе

Хорватия мемлекетінің басшысы және қарулы күштердің бас қолбасшысы

Хорватия президенті, ресми түрде Хорватия Республикасының президенті – мемлекет басшысы, әскерилердің бас қолбасшысы және Хорватия Республикасының ел ішінде де, шетелде де басты өкілі. Президент Хорватиядағы ең жоғары лауазым иегері болып табылады. Алайда, президент атқарушы биліктің басшысы емес («атқарушы емес президент»), себебі Хорватияда парламенттік жүйе бар, онда премьер-министр лауазымын иеленуші елдің конституциялық негізі мен күнделікті саясатында ең күшті тұлға болып табылады. Президент ұлттық үкімет жүйесінің тұрақты және үйлесімді жұмысын және тұрақтылығын қамтамасыз етеді, сондай-ақ елдің тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын сақтайды. Президент Хорватия Парламентіне кезекті және кезектен тыс сайлауды (Конституцияда белгіленген тәртіппен) шақыруға, сондай-ақ референдумдарды (премьер-министрдің қол қоюымен) ұйымдастыруға құқылы. Президент парламенттегі билік тепе-теңдігін ескере отырып және парламенттік партиялардың басшыларымен кеңескеннен кейін премьер-министрді ресми түрде тағайындайды, кешірім береді және ордендермен, сондай-ақ басқа да мемлекеттік наградалармен марапаттайды. Президент Сыртқы саясатты жүргізуде Үкіметпен (Кабинетпен) бірлесе жұмыс істейді. Сонымен қатар, президент Хорватия Қарулы Күштерінің бас қолбасшысы болып табылады. Президент Қауіпсіздік және барлау агенттігінің директорын премьер-министрмен келісім бойынша тағайындайды. Конституцияда көзделген жағдайларда Президент Парламентті таратуға құқылы. Президент иммунитетке ие болғанымен, Конституцияны бұзғаны үшін импичментке тартылуы мүмкін. Президенттің уақытша немесе тұрақты түрде қызметін атқаруға қабілетсіздігі жағдайында Парламент спикері президент міндеттерін қайта бастағанға дейін немесе тұрақты бос орын туғаннан кейін 60 күн ішінде жаңа президент сайланғанға дейін президенттің міндетін уақытша атқарады. Республика Президентінің кеңсесі (Ured Predsjednika Republike) Хорватия президентінің тікелей аппараттық құрамынан және президентке есеп беретін қолдау қызметкерлерінен тұрады. Кеңсе Загреб қаласының Пантовчак ауданындағы Президенттік сарайда орналасқан. Хорватия Конституциясы президенттік стандарттың түрін және қолданылуын анықтайды, ол Президент кеңсесінің ғимараттарында, президент резиденциясында, президент пайдаланатын барлық көліктерде және басқа да ресми шараларда қолданылады. Президент жалпыға бірдей сайлау құқығы негізінде, жасырын дауыс беру арқылы бес жылға сайланады. Егер сайлауда ешбір кандидат берілген дауыстардың 50% - ден астамын (сақталған және жарамсыз бюллетеньдерді қоса алғанда) жиная алмаса, екінші тур өткізіледі. Хорватия Конституциясы ең көп дегенде екі мерзімге сайлануға шектеу қояды. Сайланған президент Конституциялық сот судьяларының алдында қызметтік антына бейімделуі тиіс. Франьо Туджман 1992 және 1997 жылдары Хорватияның алғашқы президенттік сайлауында жеңіске жетті. Оның өкіметтік кезеңінде 1990 жылы қабылданған Конституция жартылай президенттік жүйені көздейтін, Туджманға кең өкілеттік беруге бағытталған заңдармен күшейтілді (мысалы, көптеген мемлекеттік қызметкерлерді тағайындау және босату, округ префекттерін бекіту), өйткені оның ХДЗ партиясы 1990-шы жылдар бойы парламентте көпшілік орындарды иеленді. 1999 жылы оның қайтысынан кейін Конституцияға өзгерістер енгізілді және көптеген президенттік өкілеттіктер парламентке, премьер-министрге және оның Үкіметіне берілді. Стьепан Мессич 2000 және 2005 жылдары екі рет қатарынан президент болып сайланды және 2010 жылға дейін президенттік қызметін атқарды. Иво Йосипович 2009-2010 жылдар аралығында өткен президенттік сайлауда жеңіске жетті және 2015 жылы екінші мерзімге қайта сайлануға талпынғаннан кейін қызметтен кетті. Колинда Грабар Китарович 2014 жылдың желтоқсанында және 2015 жылдың қаңтарында өткен сайлауда жеңіске жетті, бірақ екінші мерзімге үміткерлігі сәтсіз аяқталды. Атап айтқанда, 2020 жылдың 5 қаңтарында орталық-солшыл бұрынғы премьер-министр Зоран Миланович 2019-20 жылдарғы сайлаудың екінші турында жеңіске жетіп, 2020 жылдың 19 ақпанында қызметке кірді.

Лауазымды тұлғалардың тізімі

Бұл 1990 жылғы алғашқы көппартиялық сайлаудан бастап Хорватия президенттерінің тізімін көрсететін графикалық уақыт жолағы.

Құзыреті, міндеттері мен жауапкершілігі

Хорватия президенті, ресми түрде Республика Президенті, Хорватия Республикасын ел ішінде және шетелде мемлекет басшысы ретінде көрсетеді, ұлттық үкімет жүйесінің тұрақты және үйлестірілген жұмысын және тұрақтылығын сақтайды, сондай-ақ елдің тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын қорғайды. Президенттің өкілеттік мерзімінде кез келген басқа қоғамдық немесе кәсіби міндеттерді атқаруына тыйым салынады. Хорватия президенті Хорватия Парламентіне сайлау жариялайды және парламенттік ассамблеяның бірінші отырысын шақырады. Президент сондай-ақ парламенттегі күштер тепе-теңдігіне сәйкес премьер-министрді тағайындауға міндетті. Тағайындалған үміткер өз кезегінде парламенттен сенім дауысы арқылы бекітуді алуға тиіс, Хорватия Үкіметін басқаруға мандат алады (депутаттардың абсолютті көпшілігі сенім білдіргеннен кейін президент үміткерді ресми түрде Премьер-министр етіп тағайындайды, ал Премьер-министр министрлерді тағайындайды; барлығы Хорватия Парламенті Спикерінің қолымен куәландырылады). Президент сонымен қатар референдумдарды шақыруға, кешірім беруге және заңнамамен белгіленген марапаттар мен басқа да нысандарды беруге құқылы. Хорватия Республикасының шетелдегі дипломатиялық миссияларын және консулдық мекемелерін құру туралы шешімді Үкіметтің ұсынысы бойынша және Премьер-министрдің қолымен куәландырылғаннан кейін Президент қабылдайды. Премьер-министрдің алдын ала қолымен куәландырылғаннан кейін, Президент Хорватия Республикасының дипломатиялық өкілдерін Үкіметтің ұсынысы бойынша және Парламент комитетінің тиісті пікірін алғаннан кейін тағайындайды және қызметтен босатады. Президент шетелдік дипломатиялық өкілдерден сенімхаттар мен шақыру хаттарын қабылдайды. Президент Хорватияның қауіпсіздік және барлау жүйесінің жұмысын үйлестіретін Үкіметпен ынтымақтасады. Президент және Премьер-министр қауіпсіздік органдарының басшыларын бірлесіп тағайындайды, ал Президент кабинет отырыстарына қатыса алады және ондағы талқылауларға қатыса алады. Хорватия Президентіне қорғаныс және ұлттық қауіпсіздік міндеттері мен жауапкершіліктерінде Президент Әкімшілігі құрамындағы Әскери Кабинет (Vojni ured) қолдау көрсетеді, оны офицерлер құрайды. Президент Қарулы Күштер Бас штабының бастығымен тығыз байланыста жұмыс істейді.

Соғыс және төтенше жағдай

Парламент шешімдеріне сәйкес, президент соғыс жариялайды және бейбітшілік шартарымен келіседі. Мемлекеттің тәуелсіздігіне, бірлігіне және болуына төнетін дереу қауіп болған жағдайда, тіпті соғыс жағдайы жарияланбаған кезде де, президент қарулы күштерді қолдануға бұйрық бере алады, егер мұндай бұйрық премьер-министрдің қол қоюымен расталса. Соғыс жағдайында президент парламенттен алған өкілеттіктер шегінде заң күші бар қағидаларды қабылдай алады. Ондай жағдайда президент үкімет отырыстарын шақырып, оларды жүргізе алады. Егер парламент сессияда болмаса, президент соғыс жағдайының талаптарына сәйкес барлық мәселелерді заң күші бар қағидалар арқылы реттеуге құқылы. Мемлекеттің тәуелсіздігіне, бірлігіне және болуына төнетін дереу қауіп болған жағдайда немесе мемлекеттік органдар конституциялық міндеттерін орындаудан алыс қалған жағдайда, президент премьер-министрдің ұсынысы бойынша заң күші бар қағидалар шығара алады. Мұндай қағидалардың күшіне енуі үшін премьер-министрдің қол қоюы міндетті. Президент осылай шығарылған қағидаларды парламент отырыс өткізе алғанда бекітуге ұсынуға тиіс, әйтпесе қағидалар күшін жояды.

Президент сайлауы

Хорватияда президент сайлауы алғаш рет 1992 жылғы 2 тамызда, 1992 жылғы парламент сайлауымен бірге өтті. Дауыс беруге қатысқандардың саны 74,9% құрады. Нәтижесінде Хорватия демократиялық одағының (HDZ) Франьо Туджман жеңіске жетті. Ол сайлаудың бірінші турында 7 кандидатты басып өтіп, 57,8% дауыс жинады. Хорватия социал-либералдық партиясының (HSLS) үміткері Дражен Будиша 22,3% дауыс алды. Қазіргі Хорватиядағы екінші президенттік сайлау 1997 жылғы 15 маусымда өтті. Франьо Туджманға Хорватия социал-демократиялық партиясының (СДП) үміткері Здравко Томач және HSLS ұсынған Владо Готовац қарсы шықты. Бірінші турда Томач 21,0%, Готовац 17,6% дауыс жинады, ал Туджман тағы бір мерзімге сайланды. Үшінші президенттік сайлау 2000 жылғы 24 қаңтарда, 1999 жылғы 10 желтоқсанда Франьо Туджманның қайтыс болуынан кейін Республика Президенті лауазымын толтыру үшін өтті. Бірінші турда Хорватия халық партиясының (HNS) үміткері Стьепан Месич 41,3% дауыс жинап көш бастады, одан кейін HSLS-тің Дражен Будиша 27,8%, ал HDZ ұсынған Мате Гранич 22,6% дауыс алды. Екінші тур, қазіргі Хорватия президенттік сайлауының алғашқысы, 7 ақпанда өтті, онда Месич 56,9% дауыс жинап жеңіске жетті. Бірінші турда сайлауға қатысу 63,0%, ал екінші турда 60,9% құрады. Төртінші президенттік сайлаудың бірінші турында 2005 жылғы 2 қаңтарда дауыс берілді. Бірінші турда ешбір үміткер жеңіске жетпеді, бірақ Месич басқа үміткерлерге қарағанда айтарлықтай басымдыққа ие болды, ол 48,9% дауыс алды, ал екінші және үшінші орынды алған үміткерлер Ядранка Косор (HDZ) және Борис Микшич (тәуелсіз) тиісінше 20,3% және 17,8% дауыс жинады. Нәтижесінде Месич 16 қаңтарда өткен сайлауда 65,9% дауыс жинап қайта сайланды. 2009-2010 жылғы президенттік сайлау 2009 жылғы 27 желтоқсанда өтті, онда Иво Йосипович (СДП) 32,4% дауыс жинады, одан кейін Милан Бандич (тәуелсіз), Андрия Хебранг (HDZ) және Надан Видошевич (тәуелсіз) тиісінше 14,8%, 12,0% және 11,3% дауыс алды. Дауыс берудің екінші кезеңі 2010 жылғы 10 қаңтарда өтті, онда Йосипович Бандичті жеңіп, 60,3% дауыс жинады. Екінші тур 2015 жылғы 11 қаңтарда өтті, онда Грабар-Китарович шамамен бір пайыздық айырмамен жеңіске жетті.

Сайлау | Үміткерлер | Бірінші турдағы дауыс беруге қатысу | Бірінші турдың нәтижелері (10% -дан астам дауыс алған үміткерлер) | Екінші турдағы дауыс беруге қатысу | Жеңімпаз | Жеңілген |
---|---|---|---|---|---|---|
1992 | 8 | 74,90% | Франьо Туджман (56,73%), Дражен Будиша (21,87%) | Қажет емес | Франьо Туджман (56,73%) | Дражен Будиша (21,87%) |
1997 | 3 | 54,62% | Франьо Туджман (61,41%), Здравко Томач (21,03%), Владо Готовац (17,56%) | Қажет емес | Франьо Туджман (61,41%) | Здравко Томач (21,03%) |
2000 | 9 | 62,98% | Стьепан Месич (41,11%), Дражен Будиша (27,71%), Мате Гранич (22,47%) | 60,88% | Стьепан Месич (56,01%) | Дражен Будиша (43,99%) |
2005 | 13 | 50,57% | Стьепан Месич (48,92%), Ядранка Косор (20,31%), Борис Микшич (17,78%) | 51,04% | Стьепан Месич (65,93%) | Ядранка Косор (34,07%) |
2009–10 | 12 | 43,96% | Иво Йосипович (32,42%), Милан Бандич (14,83%), Андрия Хебранг (12,04%), Надан Видошевич (11,33%) | 50,13% | Иво Йосипович (60,26%) | Милан Бандич (39,74%) |
2014–15 | 4 | 47,12% | Иво Йосипович (38,46%), Колинда Грабар-Китарович (37,22%), Иван Вилибор Синчич (16,42%) | 59,05% | Колинда Грабар-Китарович (50,74%) | Иво Йосипович (49,26%) |
2019–20 | 11 | 51,20% | Зоран Миланович (29,55%), Колинда Грабар-Китарович (26,65%), Мирослав Шкоро (24,45%) | 55,00% | Зоран Миланович (52,66%) | Колинда Грабар-Китарович (47,34%) |

Источник: Мемлекеттік сайлау комиссиясы.

Төрайымнан кейінгі кезең

Хорватия Республикасының бұрынғы президенттері қызметтен кеткеннен кейін кеңсеге және екі штаттық қызметкерге ие болады, олардың жалақысын мемлекет төлейді. Сонымен қатар, бұрынғы президенттерге жүргізуші, қызметтік автомобиль және күзетшілер тағайындалады. Хорватия үкіметі президенттің өкілеттігі аяқталғаннан кейін, президенттің жеке өтініші бойынша 30 күн ішінде осы мүмкіндіктерді қамтамасыз етуге міндетті. Стьепан Месичтің кеңсесі Загребтегі Grškovićeva көшесінде орналасқан. Кеңседе қоғамдық байланыстар жөніндегі кеңесші және сыртқы саясат жөніндегі кеңесші жұмыс істейді. Кеңсе 2010 жылы құрылған және жылдық 1,3 миллион куна (175 000 евро) бюджеті бекітілген. Месичтің сөзіне сәйкес, бұрынғы президенттің жаңа кеңсесі хорват компанияларына нарықтарын кеңейтуге көмектесу үшін қолжетімді болады. Кеңсе құрылғаннан бері бұрынғы президент Месич шетелдік дипломаттарды қабылдап, шет елдерге сапарлар жасап, онда лауазымды тұлғалармен кездесіп, кейде лекциялар оқиды. Бұрынғы президенттердің құқықтары 2004 жылы Стьепан Месичтің алғашқы өкілеттік мерзімінде қабылданған парламенттік заңмен анықталған. Бұл заң ешқашан іс жүзінде қолданылмады, себебі Франьо Туджман қызмет бабында қайтыс болды, ал Каунтиялар палатасы Стьепан Месичтің алғашқы өкілеттік мерзімі аяқталуына дейін таратылды.