Кіріспе
Норвегиялық саясаткер Карл Ивар Хаген (Carl Ivar Hagen; 1944 жылғы 6 мамырда туған) – Норвегияның саясаткері және Норвегия парламенті – Стортингтің бұрынғы вице-президенті. Ол 1978 жылдан 2006 жылға дейін Сив Дженсеннің пайдасына орнынан бас тарғанға дейін Прогресс партиясының төрағасы болды. Оның басшылығымен ол партияның сөзсіз көшбасшысы болды және көп жағдайда оның идеологиясы мен саясатын жеке бақылады. Содан бері Хагенді саяси ғалымдар, саяси әріптестері және қарсыластары Норвегия тарихындағы ең ірі саясаткерлердің бірі деп санайды, себебі ол дербес табысты партияны бастап құрды және Норвегия саясатына елеулі әсер етті. Ол әкесінің әкесі Карл және анасының әкесі Ивардың құрметіне аталған. Оның екі бауыры бар – кіші інісі және үлкен әпкесі. Хаген Прогресс партиясына қосылғанға дейін Жастар консерваторларының белсенді емес мүшесі болды, ал оның сөзіне сенсек, оның екі ата-анасы да Лейборист партиясына дауыс берген. Хагеннің өзінің және орта мектептегі сыныптастарының айтуынша, ол жас кезінде ұялшақ болған. 1961 жылы, он жеті жасында, ол «Norwegian America Line» компаниясының «Foldenfjord» кемесінде шәкірт болып жұмыс істеді. Кәсіби өмірін саясатқа арнағанға дейін Хаген 1970 жылдан 1974 жылға дейін «Tate & Lyle Norway» компаниясының бас директоры, 1977 жылдан 1981 жылға дейін парламенттен шыққаннан кейін «Finansanalyse» компаниясының консультанты (1977-1979 жж.), ал 1979 жылдан 1981 жылға дейін мұнай өнеркәсібінде экономикалық саясат консультанты болды. Сол жылы, парламентте бір жыл жұмыс істегеннен кейін, Андерс Ланге жүрек талмасынан қайтыс болды, нәтижесінде Хаген Ланге парламентке сайланған орынбасары болғандықтан депутат атанды. Реформа партиясы келесі жылы Андерс Ланге партиясымен бірікті. Хаген 1981 жылдан бастап төрт жылдық мерзімге қатарынан жеті рет парламентке сайланды, содан кейін ол 2009 жылғы сайлауға қатыспауға шешім қабылдады. 1979 жылдан 1982 жылға дейін, 1987 жылдан 1991 жылға дейін және 1995 жылдан 1999 жылға дейін Осло қалалық кеңесінің мүшесі болды. 2005 жылы Хаген Стортингтің вице-президенті болып сайланды және ол 2009 жылы Стортингтен кеткенге дейін осы лауазымды иеленді. 2006 жылы ол партия төрағасы лауазымынан Сив Дженсеннің пайдасына бас тартты. 2007 жылы қайта сайланудан бас тарту шешіміне, зейнеткерлік жасқа толудан бөлек, Хаген партия төрағасы лауазымынан кеткеннен кейін өзін шеттету сезімі себеп болды. Ол сондай-ақ, демалуға және кеңесші ретінде жұмыс істеуге көбірек уақыт керек екенін айтты. 2010 жылдың наурыз айында «Орталық Прогресс партиясының саясаткерлері» оның Осло мэрі лауазымына түсуін қалағандықтан, оның Норвегия саясатына оралуы мүмкіндігі туралы болжамдар айтылды. Хагеннің өзі бұл ойды толығымен жоққа шығармады және ол саясатты сағынғанын, сондай-ақ саясат өзісіз қызықсыз болып кеткенін айтты. 2010 жылдың қыркүйегінде Хаген 2011 жылғы жергілікті сайлауда Осло қаласының әкімі лауазымына үміткер екенін жариялады және «Burson Marsteller» компаниясымен байланысын тоқтатты. Сауалнамалардың нәтижелері көңіл көншітпейтін болғандықтан, Хаген сайлауға үш күн қалғанда жарыстан бас тартты. 2011 жылдың 9 қарашасында партияның ішкі отырысында Хаген Норвегия Нобель комитетіне Прогресс партиясының өкілі болып сайлануға тырысты, ал жауабында ол партияның орталық кеңесінен және «аға генерал» лауазымынан бас тартты. Отырыстан кейін ол бес беттік хат жариялап, Сив Дженсенді сынады және отставкаға кетуіне «партия басшылығынан» алған «әрекетсіздік пен қорлық» себеп болғанын мәлімдеді. 2013 жылдың сәуірінде Хаген мен Дженсен арадағы қақтығыс шешілгенін жариялады. Хаген қоғамдық саяси пікірталастарда белсенді болып қала береді, көбінесе өз партиясын сынап, әсіресе 2013 жылы Эрна Сольберг үкіметіне қосылғаннан кейін, партияның үкіметке алғаш рет қатысуын сынға алады. 2021 жылғы парламент сайлауында Хаген Оппландтан Стортингке қайта сайланды. Сайланған кезде ол 1927 жылдан бері сайланған ең үлкен жастағы Стортинг өкілі атанды. 2024 жылы 80 жасқа толған күні ол 2025 жылғы сайлауда қайта сайлануға түспейтінін мәлімдеді.
the Norwegian politician
Carl Ivar Hagen (born 6 May 1944) is a Norwegian politician and former Vice President of the Storting, the Norwegian parliament. He was the leader of the Progress Party from 1978 to 2006, when he stepped down in favour of Siv Jensen. Under his leadership, he was the undisputed leader and, in many ways, personally controlled its ideology and policies. Hagen has since been regarded by both political scientists, and political colleagues and rivals alike as one of the greatest politicians in Norwegian history for his ability to build a hugely successful party up from scratch and his significant impact on Norwegian politics. He was named after his paternal grandfather, Carl, and his maternal grandfather, Ivar. He has two siblings, one younger, and one older sister. Hagen was before joining the Progress Party a passive member of the Young Conservatives, and according to him, both his parents voted for the Labour Party. According to Hagen himself and his secondary school classmates, he was relatively shy in his younger years. When he was seventeen years old, in 1961, he took work as an apprentice on the Norwegian America Line ship MS Foldenfjord. Prior to dedicating his professional life to politics, Hagen was CEO at Tate & Lyle Norway from 1970 to 1974, and after falling out of parliament between 1977 and 1981, consultant of Finansanalyse from 1977 to 1979, and economic policy consultant in the oil industry from 1979 to 1981. Later that year, after a year in parliament, Anders Lange died of a heart attack, resulting in Hagen becoming an MP, as he had been elected as Lange's deputy to parliament. The Reform Party returned to and merged with Anders Lange's Party the next year. Hagen was elected into parliament for seven consecutive four year periods from 1981 until he stepped down and decided not to run for the 2009 election. In 1979 to 1982, 1987 to 1991 and 1995 to 1999, he was also a member of Oslo's city council. In 2005, Hagen was chosen as Vice President of the Storting, and held the position until he left Storting, in 2009. In 2006, he stepped down as party leader in favour of Siv Jensen. Part of the decision not to run for re election, which he had made in 2007, apart from reaching the age of pension, was because Hagen had felt that he had been put on the sideline after retiring as party leader. He also said that he wanted more time to relax and to work as a consultant. In March 2010 it was however speculated about his comeback into Norwegian politics, as "central Progress Party politicians" wanted him to run for mayor of Oslo. Hagen himself did not entirely repudiate that thought and stated that he missed politics, as well as himself sunce he thought that politics had become boring without him. In September 2010, Hagen announced his candidacy for the office of mayor of Oslo for the 2011 local elections, and he quit his engagement with Burson Marsteller. After receiving bleak polling figures, Hagen effectively dropped out of the race three days before the election. In an internal party meeting on 9 November 2011, Hagen attempted to be chosen as the Progress Party's representative in the Norwegian Nobel Committee, and in response, he withdrew from the party's central board as well as from his position as "senior general." After the meeting, he published a five page note, criticising Siv Jensen and citing his resignation to be because of the "treatment and humilitation" that he received from the "party leadership." In April 2013, Hagen and Jensen declared that the conflict between them had been resolved. Hagen remains active in the public political debate, often criticising his own party, especially after it joined the Erna Solberg cabinet in 2013, the party's first ever participation in government. Hagen was re elected to the Storting at the 2021 parliamentary election for Oppland. At the time of his election, he became the oldest elected Storting representative since 1927. On his 80th birthday in 2024, he announced that he wouldn't seek re election at the 2025 election.
Популистік көзқарастар
Прогресс партиясының популистік екендігі туралы айғақ 1986 жылы Консервативтік партия премьер-министрі Каре Виллохқа сенімсіздік білдіру туралы ұсынысқа дейін жетеді. 1985 жылғы парламенттік сайлау кампаниясы барысында Прогресс партиясы социалистік үкіметке қатыспауға уәде берген. Алайда, консерваторлар жетекшілігіндегі үкімет бензинге салынатын салықты арттыруды ұсынғаннан кейін, Хаген үкіметке қолдауын кері тартып алды, нәтижесінде Лейбористік партия үкіметі құрылды.
Иммиграция және ислам
Хагенді шетелдіктер мен иммигранттарға қатысты қоғамдық қорқынышпен ойнауда айыптап отыр. Көбінесе оның иммиграция жөніндегі популистік көзқарастарынан туындап, Прогресс партиясының саяси қарсыластары Хагенге физикалық шабуыл жасауға бірнеше рет белсенділік танытты. Ол мұсылмандарға, сондай-ақ ислам дініне қарсы бірнеше айыптаулар жасағандығымен ерекше танымал. 1987 жылғы сайлау науқанында партиялық съезде Хаген Норвегияның болашақта исламдануын бейнелеген «Мұстафа хатын» оқыды (кейіннен бұл жалған екені анықталды, қызметкерлердің сөзінше Хаген бұл туралы толыққанды білген). Бұл сайлау партия үшін маңызды жетістікке айналды. 2004 жылы Хаген тәуелсіз христиандық ұйым «Levende Ord» съезінде сөйлеген сөзінде: «Біз, христиандар, балаларға қатты мән береміз. Иса айтты: «Балалардың Маған келуіне рұқсат беріңдер». Мұхаммедтің де осылай айтқанына мен сенбеймін. Егер ол да солай айтса, онда: «Балалар маған келсін, мен оларды әлемді исламдастыру үшін пайдаланамын» дейтін еді». Сондай-ақ, егер Израиль Таяу Шығыста жеңіліске ұшыраса, мұсылман фундаменталистері қалағандай болған жағдайда, Еуропа «исламның ықпалына бағынады» деді: «Олар Гитлер сияқты бұрыннан-ақ әлемді исламдастыру жоспары бар екенін анық айтты. Олар Африкаға терең еніп, Еуропаға жетті, енді біз қарсы тұруымыз керек». Ол бұл сөзі үшін Норвегиядағы саясаткерлер мен дін басшыларының сыныптарына ұшырады. Бірнеше күннен кейін Пакистан, Индонезия, Египет және Марокко елшілері, сондай-ақ Тунис консулы «Aftenposten» газетінде Хагенге қарсы күшті шабуыл жасады. Хаген иммиграцияның күрделі мәселелерін көрсеткені үшін де мақтау алды. 2009 жылы Норвегиядағы Пәкістан Тәуелсіздік күнін тойлауға арналған Норвегиялық Пәкістан комитетінен «көпір салушы» сыйлығын алды, оның «интеграциялық саясатқа белсенді қатысқаны» үшін.
Медиа
Хаген бұқаралық ақпарат құралдарына сынды пікір білдірген. Ол Норвегияның радио хабарларын тарату корпорациясына, оның аббревиатурасы NRK, "ARK" ("Arbeiderpartiets Rikskringkasting") деген ат қойды, бұл "Еңбек партиясының ұлттық хабар тарату корпорациясы" деген мағынаны білдіреді. Ол осы корпорацияны және басқа да БАҚ-ты Прогресс партиясына қарсы көзқарас танытқан деп санайды. 2009 жылғы парламент сайлауында ол бұл сайлауда Прогресс партиясына қарсы БАҚ-тың ең нашар жағдайға жеткенін, ал Норвегия БАҚ-ы бұрынғыдан да көп күшпен сайлау науқанын бақылағанын, дебаттар кезінде сөз кешіріп, түрлі партиялардан сұрақтар қойып, кімді дебатқа шақыру керектігін анықтағанын мәлімдеді.
Ærlig talt: Мемуарлар 19442007 (2007)
Шындығында, бұл ең алдымен Хагеннің жеке естеліктері ретінде жазылған, және оның саяси мансабын сипаттайды. Каппелен Даммның сөзінше, Хаген «өзінің стратегиялық таңдаулары, маңызды саяси процестер, қақтығыстар мен жеңістер туралы, сондай-ақ олар оны және партияны қалай қалыптастырғаны туралы ашық жазады». Ол сондай-ақ «тәжірибелі және тілді шешен саясатшы» ретінде сипатталды, кітабында ол «қатал, тікелей мәселеге тоқталып, ашуландыруға әрқашан дайын және қабілетті» екенін көрсетеді. Кітапта, басқалармен қатар, Хагеннің бірнеше саяси қарсыластарына қатысты жеке сипаттамалары да бар. Хаген кітабының тұсаукесерін 2001 жылғы Терье Сёвикнес сексуалдық скандалының мән-жайларын талқылаудан бастады. Кітапта ол қазіргі Норвегияның иммиграциялық саясатындағы ұқсас наивтікті, және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Невилл Чемберленнің Адольф Гитлермен жүргізген сәтсіз келіссөздерін салыстырды. Jyllands Posten-нің Мұхаммед карикатураларына байланысты туған дауды талқылағанда, ол Норвегия үкіметінің басқаруының сөз бостандығын «әмірші, зорлық-зомбылық жасаушы және әйелдерді қорлаушы Мұхаммедке деген құрметке бағындырғанын» жазды, ол кісі өлтірді және зорлауды жаулау тәсілі ретінде қабылдады. Хаген Прогресс және Консервативтік партия арасындағы ықтимал үкіметтік ынтымақтастықтағы қиындықтарды да талқылады. Ол екі партиядағы «күшті тұлғалар» арасындағы қақтығыстарды атап өтті. Саяси тұрғыдан, ол Прогресс партиясын, әсіресе иммиграциялық саясатқа қатысты «жеңіліске ұшыраудан» ескертті, бұл партия үшін ең маңызды мәселе екенін айтты, және мұндай жағдайда партияның рейтингі тез төмендеп, сенімін жоғалтады. Ол сондай-ақ «ештеңе жасалмаса», Норвегияда «Розенгард» пайда болу қаупі бар екенін айтты, және мемлекет орнына босқын іздеушілерге көмектесуді еріктілерге тапсыруды ұсынды, бұл өз кезегінде «Норвегияға босқын іздеушілердің ағынын тез тоқтатады» деп сенді. Ол сондай-ақ адамның әрекетінен туған климаттың өзгеруін жоққа шығарды, оны «климаттық алдау» деп атады, адамның өндірген CO2-нің 3-4 пайызының жалпы климаттық өзгерістерге елеусіз екенін айтты. Ол сондай-ақ Прогресс, Еңбек және Консервативтік партиялардың сайлау шегін бес пайызға көтеру туралы келісімге келуін ұсынды, осылайша бірнеше шағын партиялар парламенттен шығарылады.
Жеке өмір
1970 жылы Хаген Нина Амодтпен (17 қаңтар 1945 жылы туған) үйленді. Олардың екі баласы болды және Хагеннің айтуынша, оның саяси қызметінің нәтижесінде 1975 жылы ажырасты. Бірнеше жыл бірге тұрғаннан кейін, 1983 жылы ол қайтадан Ели Аасқа үйленді, ол да бұрын ажырасқан және екі баланың анасы болған. Ол Хагеннің саяси мансабы бойындағы ең жақын серігі және кеңесшісі болды. 2009 жылдың тамызына қарай Хагеннің жеті немересі болды. Майор Карл Аксель Хаген (Ослодағы Әскери академияның оқытушысы) – оның ұлы. Хаген көп жыл Ноттеррейде тұрғаннан кейін, 2006 жылы әйелімен бірге Ослоға қайтып келді. Олар сонымен қатар Вестфольд облысының Санде қаласында шатырлы үйге ие. Оның сүйікті музыканты – Элвис Пресли, және ол теннис ойнауды ұнатады.