Кіріспе

Норвегиялық саясаткер Карл Ивар Хаген (Carl Ivar Hagen; 1944 жылғы 6 мамырда туған) – Норвегияның саясаткері және Норвегия парламенті – Стортингтің бұрынғы вице-президенті. Ол 1978 жылдан 2006 жылға дейін Сив Дженсеннің пайдасына орнынан бас тарғанға дейін Прогресс партиясының төрағасы болды. Оның басшылығымен ол партияның сөзсіз көшбасшысы болды және көп жағдайда оның идеологиясы мен саясатын жеке бақылады. Содан бері Хагенді саяси ғалымдар, саяси әріптестері және қарсыластары Норвегия тарихындағы ең ірі саясаткерлердің бірі деп санайды, себебі ол дербес табысты партияны бастап құрды және Норвегия саясатына елеулі әсер етті. Ол әкесінің әкесі Карл және анасының әкесі Ивардың құрметіне аталған. Оның екі бауыры бар – кіші інісі және үлкен әпкесі. Хаген Прогресс партиясына қосылғанға дейін Жастар консерваторларының белсенді емес мүшесі болды, ал оның сөзіне сенсек, оның екі ата-анасы да Лейборист партиясына дауыс берген. Хагеннің өзінің және орта мектептегі сыныптастарының айтуынша, ол жас кезінде ұялшақ болған. 1961 жылы, он жеті жасында, ол «Norwegian America Line» компаниясының «Foldenfjord» кемесінде шәкірт болып жұмыс істеді. Кәсіби өмірін саясатқа арнағанға дейін Хаген 1970 жылдан 1974 жылға дейін «Tate & Lyle Norway» компаниясының бас директоры, 1977 жылдан 1981 жылға дейін парламенттен шыққаннан кейін «Finansanalyse» компаниясының консультанты (1977-1979 жж.), ал 1979 жылдан 1981 жылға дейін мұнай өнеркәсібінде экономикалық саясат консультанты болды. Сол жылы, парламентте бір жыл жұмыс істегеннен кейін, Андерс Ланге жүрек талмасынан қайтыс болды, нәтижесінде Хаген Ланге парламентке сайланған орынбасары болғандықтан депутат атанды. Реформа партиясы келесі жылы Андерс Ланге партиясымен бірікті. Хаген 1981 жылдан бастап төрт жылдық мерзімге қатарынан жеті рет парламентке сайланды, содан кейін ол 2009 жылғы сайлауға қатыспауға шешім қабылдады. 1979 жылдан 1982 жылға дейін, 1987 жылдан 1991 жылға дейін және 1995 жылдан 1999 жылға дейін Осло қалалық кеңесінің мүшесі болды. 2005 жылы Хаген Стортингтің вице-президенті болып сайланды және ол 2009 жылы Стортингтен кеткенге дейін осы лауазымды иеленді. 2006 жылы ол партия төрағасы лауазымынан Сив Дженсеннің пайдасына бас тартты. 2007 жылы қайта сайланудан бас тарту шешіміне, зейнеткерлік жасқа толудан бөлек, Хаген партия төрағасы лауазымынан кеткеннен кейін өзін шеттету сезімі себеп болды. Ол сондай-ақ, демалуға және кеңесші ретінде жұмыс істеуге көбірек уақыт керек екенін айтты. 2010 жылдың наурыз айында «Орталық Прогресс партиясының саясаткерлері» оның Осло мэрі лауазымына түсуін қалағандықтан, оның Норвегия саясатына оралуы мүмкіндігі туралы болжамдар айтылды. Хагеннің өзі бұл ойды толығымен жоққа шығармады және ол саясатты сағынғанын, сондай-ақ саясат өзісіз қызықсыз болып кеткенін айтты. 2010 жылдың қыркүйегінде Хаген 2011 жылғы жергілікті сайлауда Осло қаласының әкімі лауазымына үміткер екенін жариялады және «Burson Marsteller» компаниясымен байланысын тоқтатты. Сауалнамалардың нәтижелері көңіл көншітпейтін болғандықтан, Хаген сайлауға үш күн қалғанда жарыстан бас тартты. 2011 жылдың 9 қарашасында партияның ішкі отырысында Хаген Норвегия Нобель комитетіне Прогресс партиясының өкілі болып сайлануға тырысты, ал жауабында ол партияның орталық кеңесінен және «аға генерал» лауазымынан бас тартты. Отырыстан кейін ол бес беттік хат жариялап, Сив Дженсенді сынады және отставкаға кетуіне «партия басшылығынан» алған «әрекетсіздік пен қорлық» себеп болғанын мәлімдеді. 2013 жылдың сәуірінде Хаген мен Дженсен арадағы қақтығыс шешілгенін жариялады. Хаген қоғамдық саяси пікірталастарда белсенді болып қала береді, көбінесе өз партиясын сынап, әсіресе 2013 жылы Эрна Сольберг үкіметіне қосылғаннан кейін, партияның үкіметке алғаш рет қатысуын сынға алады. 2021 жылғы парламент сайлауында Хаген Оппландтан Стортингке қайта сайланды. Сайланған кезде ол 1927 жылдан бері сайланған ең үлкен жастағы Стортинг өкілі атанды. 2024 жылы 80 жасқа толған күні ол 2025 жылғы сайлауда қайта сайлануға түспейтінін мәлімдеді.

Популистік көзқарастар

Прогресс партиясының популистік екендігі туралы айғақ 1986 жылы Консервативтік партия премьер-министрі Каре Виллохқа сенімсіздік білдіру туралы ұсынысқа дейін жетеді. 1985 жылғы парламенттік сайлау кампаниясы барысында Прогресс партиясы социалистік үкіметке қатыспауға уәде берген. Алайда, консерваторлар жетекшілігіндегі үкімет бензинге салынатын салықты арттыруды ұсынғаннан кейін, Хаген үкіметке қолдауын кері тартып алды, нәтижесінде Лейбористік партия үкіметі құрылды.

Иммиграция және ислам

Хагенді шетелдіктер мен иммигранттарға қатысты қоғамдық қорқынышпен ойнауда айыптап отыр. Көбінесе оның иммиграция жөніндегі популистік көзқарастарынан туындап, Прогресс партиясының саяси қарсыластары Хагенге физикалық шабуыл жасауға бірнеше рет белсенділік танытты. Ол мұсылмандарға, сондай-ақ ислам дініне қарсы бірнеше айыптаулар жасағандығымен ерекше танымал. 1987 жылғы сайлау науқанында партиялық съезде Хаген Норвегияның болашақта исламдануын бейнелеген «Мұстафа хатын» оқыды (кейіннен бұл жалған екені анықталды, қызметкерлердің сөзінше Хаген бұл туралы толыққанды білген). Бұл сайлау партия үшін маңызды жетістікке айналды. 2004 жылы Хаген тәуелсіз христиандық ұйым «Levende Ord» съезінде сөйлеген сөзінде: «Біз, христиандар, балаларға қатты мән береміз. Иса айтты: «Балалардың Маған келуіне рұқсат беріңдер». Мұхаммедтің де осылай айтқанына мен сенбеймін. Егер ол да солай айтса, онда: «Балалар маған келсін, мен оларды әлемді исламдастыру үшін пайдаланамын» дейтін еді». Сондай-ақ, егер Израиль Таяу Шығыста жеңіліске ұшыраса, мұсылман фундаменталистері қалағандай болған жағдайда, Еуропа «исламның ықпалына бағынады» деді: «Олар Гитлер сияқты бұрыннан-ақ әлемді исламдастыру жоспары бар екенін анық айтты. Олар Африкаға терең еніп, Еуропаға жетті, енді біз қарсы тұруымыз керек». Ол бұл сөзі үшін Норвегиядағы саясаткерлер мен дін басшыларының сыныптарына ұшырады. Бірнеше күннен кейін Пакистан, Индонезия, Египет және Марокко елшілері, сондай-ақ Тунис консулы «Aftenposten» газетінде Хагенге қарсы күшті шабуыл жасады. Хаген иммиграцияның күрделі мәселелерін көрсеткені үшін де мақтау алды. 2009 жылы Норвегиядағы Пәкістан Тәуелсіздік күнін тойлауға арналған Норвегиялық Пәкістан комитетінен «көпір салушы» сыйлығын алды, оның «интеграциялық саясатқа белсенді қатысқаны» үшін.

Медиа

Хаген бұқаралық ақпарат құралдарына сынды пікір білдірген. Ол Норвегияның радио хабарларын тарату корпорациясына, оның аббревиатурасы NRK, "ARK" ("Arbeiderpartiets Rikskringkasting") деген ат қойды, бұл "Еңбек партиясының ұлттық хабар тарату корпорациясы" деген мағынаны білдіреді. Ол осы корпорацияны және басқа да БАҚ-ты Прогресс партиясына қарсы көзқарас танытқан деп санайды. 2009 жылғы парламент сайлауында ол бұл сайлауда Прогресс партиясына қарсы БАҚ-тың ең нашар жағдайға жеткенін, ал Норвегия БАҚ-ы бұрынғыдан да көп күшпен сайлау науқанын бақылағанын, дебаттар кезінде сөз кешіріп, түрлі партиялардан сұрақтар қойып, кімді дебатқа шақыру керектігін анықтағанын мәлімдеді.

Ærlig talt: Мемуарлар 19442007 (2007)

Шындығында, бұл ең алдымен Хагеннің жеке естеліктері ретінде жазылған, және оның саяси мансабын сипаттайды. Каппелен Даммның сөзінше, Хаген «өзінің стратегиялық таңдаулары, маңызды саяси процестер, қақтығыстар мен жеңістер туралы, сондай-ақ олар оны және партияны қалай қалыптастырғаны туралы ашық жазады». Ол сондай-ақ «тәжірибелі және тілді шешен саясатшы» ретінде сипатталды, кітабында ол «қатал, тікелей мәселеге тоқталып, ашуландыруға әрқашан дайын және қабілетті» екенін көрсетеді. Кітапта, басқалармен қатар, Хагеннің бірнеше саяси қарсыластарына қатысты жеке сипаттамалары да бар. Хаген кітабының тұсаукесерін 2001 жылғы Терье Сёвикнес сексуалдық скандалының мән-жайларын талқылаудан бастады. Кітапта ол қазіргі Норвегияның иммиграциялық саясатындағы ұқсас наивтікті, және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Невилл Чемберленнің Адольф Гитлермен жүргізген сәтсіз келіссөздерін салыстырды. Jyllands Posten-нің Мұхаммед карикатураларына байланысты туған дауды талқылағанда, ол Норвегия үкіметінің басқаруының сөз бостандығын «әмірші, зорлық-зомбылық жасаушы және әйелдерді қорлаушы Мұхаммедке деген құрметке бағындырғанын» жазды, ол кісі өлтірді және зорлауды жаулау тәсілі ретінде қабылдады. Хаген Прогресс және Консервативтік партия арасындағы ықтимал үкіметтік ынтымақтастықтағы қиындықтарды да талқылады. Ол екі партиядағы «күшті тұлғалар» арасындағы қақтығыстарды атап өтті. Саяси тұрғыдан, ол Прогресс партиясын, әсіресе иммиграциялық саясатқа қатысты «жеңіліске ұшыраудан» ескертті, бұл партия үшін ең маңызды мәселе екенін айтты, және мұндай жағдайда партияның рейтингі тез төмендеп, сенімін жоғалтады. Ол сондай-ақ «ештеңе жасалмаса», Норвегияда «Розенгард» пайда болу қаупі бар екенін айтты, және мемлекет орнына босқын іздеушілерге көмектесуді еріктілерге тапсыруды ұсынды, бұл өз кезегінде «Норвегияға босқын іздеушілердің ағынын тез тоқтатады» деп сенді. Ол сондай-ақ адамның әрекетінен туған климаттың өзгеруін жоққа шығарды, оны «климаттық алдау» деп атады, адамның өндірген CO2-нің 3-4 пайызының жалпы климаттық өзгерістерге елеусіз екенін айтты. Ол сондай-ақ Прогресс, Еңбек және Консервативтік партиялардың сайлау шегін бес пайызға көтеру туралы келісімге келуін ұсынды, осылайша бірнеше шағын партиялар парламенттен шығарылады.

Жеке өмір

1970 жылы Хаген Нина Амодтпен (17 қаңтар 1945 жылы туған) үйленді. Олардың екі баласы болды және Хагеннің айтуынша, оның саяси қызметінің нәтижесінде 1975 жылы ажырасты. Бірнеше жыл бірге тұрғаннан кейін, 1983 жылы ол қайтадан Ели Аасқа үйленді, ол да бұрын ажырасқан және екі баланың анасы болған. Ол Хагеннің саяси мансабы бойындағы ең жақын серігі және кеңесшісі болды. 2009 жылдың тамызына қарай Хагеннің жеті немересі болды. Майор Карл Аксель Хаген (Ослодағы Әскери академияның оқытушысы) – оның ұлы. Хаген көп жыл Ноттеррейде тұрғаннан кейін, 2006 жылы әйелімен бірге Ослоға қайтып келді. Олар сонымен қатар Вестфольд облысының Санде қаласында шатырлы үйге ие. Оның сүйікті музыканты – Элвис Пресли, және ол теннис ойнауды ұнатады.