Кіріспе
Австралияның солтүстік-шығыс жағалауындағы Оңтүстік Тынық мұхитының шеткі теңізі – Коралл теңізі, сонымен қатар ол Австралияның уақытша биоаймағы ретінде жіктеледі. Коралл теңізі Австралияның солтүстік-шығыс жағалауы бойымен созылады. Оның көп бөлігі Францияның Коралл теңізі табиғи паркі және Австралияның Коралл теңізі теңіз паркімен қорғалады. Бұл теңізде Коралл теңізі шайқасы болды, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон империясының, АҚШ және Австралияның әскери-теңіз күштері арасындағы маңызды шайқас еді. Теңізде көптеген аралдар мен рифтер, сондай-ақ әлемдегі ең ірі риф жүйесі – Ұлы Барьерлік Риф (GBR) орналасқан, ол 1981 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұрасы ретінде жарияланды. 1975 жылы Ұлы Барьерлік Рифте барлық бұрынғы мұнай барлау жобалары тоқтатылды және көптеген аймақтарда балық аулау шектелген. Коралл теңізінің рифтері мен аралдары құстар мен су жануарларына өте бай және отандық және халықаралық туристер үшін танымал мақсатты орын болып табылады.
The Coral Sea is a marginal sea of the South Pacific off the northeast coast of Australia, and classified as an interim Australian bioregion. The Coral Sea extends down the Australian northeast coast. Most of it is protected by the French Natural Park of the Coral Sea and the Australian Coral Sea Marine Park. The sea was the location for the Battle of the Coral Sea, a major confrontation during World War II between the navies of the Empire of Japan, and the United States and Australia. The sea contains numerous islands and reefs, as well as the world's largest reef system, the Great Barrier Reef (GBR), which was declared a World Heritage Site by UNESCO in 1981. All previous oil exploration projects were terminated at the GBR in 1975, and fishing is restricted in many areas. The reefs and islands of the Coral Sea are particularly rich in birds and aquatic life and are a popular tourist destination, both domestically and internationally.
География
Ол батыста Квинслендтің шығыс жағалауымен шектеледі, осылайша Ұлы Барьерлі рифті қамтиды, шығыста Вануату (бұрынғы Жаңа Гебрид аралдары) және Жаңа Каледониямен, ал солтүстік-шығыста шамамен Соломон аралдарының оңтүстік шегімен. Солтүстік-батысында ол Шығыс Жаңа Гвинеяның оңтүстік жағалауына дейін жетеді, соның ішінде Папуа шығанағын да қамтиды. Ол оңтүстікте Тасман теңізімен, солтүстікте Сүлеймен теңізімен, ал шығыста Тынық мұхитымен бірігеді. Батысында Квинслендтің материктік жағалауымен шектеледі, ал солтүстік-батысында Торрес бұғазы арқылы Арафура теңізімен қосылады. Солтүстікте. Жаңа Гвинеяның оңтүстік жағалауы Бенсбах өзенінің кіреберісінен (141°01'E) бастап, оның оңтүстік-шығыс шетіне жақын Gadogadoa аралына дейін, одан осы меридиан бойымен 100 фатомдық сызыққа дейін және содан кейін Uluma рифінің оңтүстік жиектерімен, Тагула аралынан шығысқа қарай Лавик рифінің оңтүстік-шығыс нүктесіне дейін созылатын сызық, одан Соломон аралдарындағы Реннелл аралының оңтүстік шегіне, ал одан оның шығыс нүктесінен Сан-Кристобаль аралының [Макира] шығыс шегіндегі Сурвилл мүйісіне дейін; одан Санта-Круз аралдарының солтүстік-батысындағы Нупани аралы арқылы Дафф аралдарының ең солтүстік аралына дейін. Солтүстік-шығыста. Дафф аралдарының ең солтүстік аралынан осы аралдар арқылы олардың оңтүстік-шығыс шегіне дейін, содан кейін Вануату аралдарындағы Мера Лаваға және осы топтағы аралдардың шығыс жағалауларынан Анатом аралына дейін, осылайша осы топтардағы барлық аралдар мен оларды бөлетін бұғаздар Коралл теңізіне кіреді. Оңтүстік-шығыста. Жаңа Каледонияның оңтүстік-шығыс шегіндегі Анатам аралының оңтүстік-шығыс шегінен Ноканхуи (рифтерге) дейінгі сызық, одан Миддлтон рифінің шығыс нүктесі арқылы Элизабет рифінің шығыс шегіне және осы меридианнан оңтүстіске қарай 30° ендікке дейін. Оңтүстікте. 30° оңтүстік параллелі Австралия жағалауына дейін. (Тасман теңізінің шекарасы.) Батыста. Арафура теңізінің шығыс шегі [Бенсбах өзенінің кіреберісі (141°01'E), содан кейін Йорк түбегінің солтүстік-батыс шегіне дейінгі сызық, Австралия] және Австралияның шығыс жағалауы оңтүстікке қарай 30° оңтүстік ендікке дейін.
On the Northeast. From the Northernmost island of the Duff Islands, through these islands to their Southeastern extreme, thence a line to Méré Lava, Vanuatu Islands and down the Eastern coasts of the islands of this Group to Anatom Island in such a way that all the islands of these Groups, and the straits separating them, are included in the Coral Sea. On the Southeast. A line from the Southeastern extreme of Anatom Island to Nokanhoui (reefs) off the Southeast extreme of New Caledonia, thence through the East point of Middleton Reef to the Eastern extreme of Elizabeth Reef and down this meridian to Latitude 30° South. On the South. The parallel of 30° South to the Australian coast. (Bordering the Tasman Sea.) On the West. The Eastern limit of the Arafura Sea [The entrance to the Bensbach River (141°01'E), and thence a line to the Northwest extreme of York Peninsula, Australia ] and the East Coast of Australia as far south as Latitude 30° South.
Геология
Коралл теңізінің біршама терең бассейні 58 миллионнан 48 миллион жыл бұрын Квинсленд континенттік шельфінің көтеріліп, Ұлы бөлініс жотасын қалыптастыруы және сол уақытта континенттік блоктардың шөгуі нәтижесінде пайда болды. Теңіз Ұлы Барьерлік рифтің қалыптасу кезінде де, теңіз деңгейі төмендегеннен кейін де кораллдың маңызды көзі болып табылды. Геологиялық қалыптасу процестері сейсмикалық белсенділікпен дәлелденгендей, әлі де жүріп жатыр. 1866–2000 жылдар аралығында Квинсленд жағалауында және Коралл теңізінде 2 мен 6 магнитудасы аралығындағы бірнеше жүз жер сілкінісі тіркелді. Дегенмен, бұл сейсмикалық белсенділік теңіздің шығысына немесе солтүстігіне қарағанда әлдеқайда төмен, және теңіз астындағы аумақтың көп бөлігі, шөгінділерден басқа, қазіргі уақытта тектоникалық жағынан белсенді емес деп есептеледі. 2007 жылдың 2 сәуірінде Соломон аралдарында күшті жер сілкінісі болды, одан кейін бірнеше метрлік цунами туды. Бұл жер сілкінісінің эпицентрі Хониараның солтүстік-батысында, белгілі бір тереңдікте орналасқан. Одан кейін 5,0 магнитудасынан жоғары 44-тен астам серпіліс тіркелді. Цунами салдарынан кем дегенде 52 адам қаза тауып, 900-ден астам үй қирады. Теңіз көптеген коралл құрылымдарының болуына байланысты осылай аталады. Олардың ішінде Австралияның солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан Ұлы Барьерлік риф бар, оның ұзындығы шамамен және 2900 жеке риф пен 1000 аралды қамтиды. Честерфилд аралдары мен Лихоу рифі Коралл теңізінің ең ірі атолдары болып табылады.
Топография
Австралияның солтүстік жағалауының шығысында континенттік шельфтегі Ұлы тосқаналы риф орналасқан. Оның шығысында Коралл теңізі аралдарының аумағындағы Коралл теңізі платосы немесе Квинсленд платосы деп аталатын плато жатыр. Ұлы тосқаналы рифтің солтүстігінде Шығыс және Папуа платолары Жаңа Гвинеяның оңтүстік континенттік шельбін жалғастырады. Коралл теңізі бассейні теңіздің негізгі мұхиттық бассейні болғанымен, теңіздің шығысы мен оңтүстігінде орналасқан геологиялық тұрғыдан күрделі және жас бассейндермен байланысты. Ол осы жас бассейндерден шығысқа қарай Луизиада платосымен бөлінеді. Луизиада платосының шығысында Реннелл аралының оңтүстік-батысында орналасқан, бірақ ресми түрде Реннелл немесе Реннелл ойысы деп танылатын Реннелл бассейні жатыр. Реннелл бассейнінің шығысында Реннелл аралы және Indispensable рифтерін қамтитын Реннелл аралы жотасы (Реннелл аралы жотасы) орналасқан. Реннелл аралы жотасының оңтүстік-шығысында солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылатын және Мелиш көтерілісінің оңтүстік-шығыс шекарасымен жалғасатын, өте терең және сызықтық құрылымды Оңтүстік Реннелл ойысы бар. Оның оңтүстік-батысында Лоялти аралдарын қамтитын Лоялти жотасы және одан әрі оңтүстік-батыста Беллона платосы шектеседі. Теңізге құятын негізгі өзен – Бурдекин өзені, оның дельтасы Таунсвиллдің оңтүстік-шығысында орналасқан. Циклондардың маусымдық және жылдық ауытқуларына және жауын-шашынға байланысты (әдетте жылына 200-1600 мм) оның жылдық су шығыны екі жылдың арасында 10 еседен астам өзгеруі мүмкін. Атап айтқанда, 1920-1999 жылдар аралығында дельта маңындағы орташа су ағыны 1923, 1931, 1939, 1969, 1982, 1985, 1987, 1993 және 1995 жылдары 1000 м³/с-тан төмен болды; ал 1927, 1940, 1946, 1950, 1951, 1959, 1968, 1972, 1974 және 1991 жылдары 25 000 м³/с-тан жоғары болды, ал 1946 жылы шамамен 40 000 м³/с-қа жетті. Бұл тұрақсыздық өзен дельтасының жанындағы теңіз суының құрамында бір мезгілдегі өзгерістерге әкеледі. Теңіздің оңтүстігіндегі су температурасы тамызда 19°C-тан ақпанда 24°C-қа дейін өзгереді. Солтүстікте жыл бойы 27-28°C температурада жылы және тұрақты. Судың тұздылығы 34,5-35,5‰ (мыңнан бір бөлік). Жылдық жауын-шашын мөлшері әдетте аумаққа байланысты 1000-3000 мм аралығында болады. Жаңбырдың көп бөлігі желтоқсан мен наурыз айлары аралығында 30-60 күндік кезеңдерде жауады. Климаттың өзгеруі Коралл теңізінің беткі суларының 2016 жылдың наурыз айында рекордтық температураға жету ықтималдығын 175 есе арттырды, бұл модельдеу талдауы көрсетті.
Желдер
Коралл теңізіндегі желдерді маусым, географиялық ені мен ұзындығы бойынша жіктеуге болады. Оңтүстік-шығыс пассаттары барлық теңіз аймақтарында және барлық маусымдарда басым болады, әсіресе 155°E меридианының батысында 20°S және 25°S аралығында. Дегенмен, қыркүйектен желтоқсанға дейін бұл аймақта олар солтүстік және солтүстік-батыс желдеріне ауысады, ал мамырдан тамызға дейін бағыты көбінесе оңтүстік-батысқа қарай болады. 155°E-ден батысқа қарай қаңтардан тамызға дейін дауылдар жиі кездеседі, ал қыркүйектен желтоқсанға дейін олар сирек болады.
Флора
Австралияның Коралл теңізінің жағалауы көбінесе құмнан тұрады. Ұлы Барьер рифі (GBR) маңызды коралл қорларын жеткізу үшін тым алыс орналасқан, бірақ ол жағалауды мұхит толқындарынан тиімді қорғайды. Осының нәтижесінде, құрлықтағы көптеген өсімдіктер теңізге дейін жетіп, жағалау сулары жасыл балдырлар сияқты су асты өсімдіктеріне толы. Теңіз шөптерінің ең көп таралған туыстары – Халофила және Халодула. Ұлы Барьер рифі аралдарында 2000-нан астам өсімдік түрі кездеседі, олардың үшеуі эндемик. Солтүстік аралдарда 300-350 ағаш тәрізді өсімдік түрі өседі, ал оңтүстік аралдарда 200-ге жуық шөптесін түрлер таралған; Уитсанди аймағы ең бай әртүрлілікке ие, ол 1141 түрді қамтиды. Өсімдіктердің таралуына құстар көмектеседі.
Фауна
Теңізде анемондар, губкалар, құрттар (мысалы, суретте көрсетілген Spirobranchus giganteus), гастроподтар, лобстерлер, рактер, креветкалар мен крабтардың көптеген түрлері кездеседі. Lithothamnion және Porolithon қызыл балдырлары көптеген коралл рифтерін қызғылт қызыл түске бояп, ал Halimeda жасыл балдыры теңіздің барлық бөлігінде таралған. Теңіз жағалауында өсетін өсімдіктердің түрлері шамамен 30–40-қа жуық, ал мангр бұталары теңіздің солтүстік бөлігінде өседі. Оның кең таралған жұмсақ маржандары 36 туысқа жатады. Риф жүйелерінде 1500-нан астам балық түрі тіршілік етеді, ал рифте 500 түрлі теңіз балдыры немесе су өсімдігі өседі.
Тікенді жұлдыз (Acanthaster planci) рифтердің негізгі жыртқышы болып табылады, себебі ол коралл полиптеріне өрлеп, асқазанын олардың үстіне шығарып, сұйытылған тіндерді сіңіру үшін ас қорыту ферменттерін бөліп шығарады. Бір ересек жұлдыз жылына 6 м² рифті жей алады. 2000 жылы тікенді жұлдыздың көбеюі нәтижесінде зерттелген рифтердегі тірі кораллдың 66% жоғалып кетті. Судың сапасының өзгеруі және алып тритон сияқты табиғи жыртқыштардың көптеп аулануы тікенді жұлдыздың санының артуына себеп болуы мүмкін. Теңізде кем дегенде 30 түрлі кит, дельфин және порпоиза бар, олардың ішінде жұлдызды кит, Үнді-Тынық мұхитындағы дөңгелек мүңкіл дельфин, мүңкіл кит және дугонгтар кездеседі. GBR-де 6 түрлі теңіз тасбақа көбейеді: жасыл теңіз тасбақасы, терілі теңіз тасбақасы, қазқайың теңіз тасбақасы, логгерхед теңіз тасбақасы, жалпақ теңіз тасбақасы және зәйтүнді ридли. 200-ден астам құс түрі (оның ішінде 22 теңіз құсы және 32 жағалау құсы) аралдар мен рифтерде қонақтап, ұя салады немесе демалады, соның ішінде аққұйрықты теңіз бүркіті мен розатты терн. GBR-де жылы суларда 17 түрлі теңіз жыланы, соның ішінде суретте көрсетілген Laticauda colubrina тіршілік етеді, олар оңтүстік бөлігінде солтүстік бөлігінен көбірек кездеседі; олардың ешқайсысы эндемикалық немесе жойылу қаупі төніп тұрған емес. Бұл жыландардың көптеген түрлерінің уы өте күшті, мысалы, Aipysurus duboisii әлемдегі ең улы теңіз жыланы деп есептеледі. Мұнда 1500-нан астам балық түрі бар, оның ішінде клоун балық (Amphiprioninae), қызыл бас (Lutjanus bohar), қызыл мойынды император (Lethrinus miniatus), коралл форелі (Plectropomus leopardus) және бірнеше түрлі лаке (Lutjanidae) кездеседі. Schindleria brevipinguis, GBR және Osprey Reef-ке тән, ең кішкентай белгілі балық және омыртқалы жануарлардың бірі болып табылады, оның ең ұзын денесі 0,84 см (0,33 дюйм) жетеді. Риф жүйесінде кем дегенде 330 түрлі асцидия бар, олардың диаметрі әртүрлі. Рифте 300-500 түрлі бризоан тіршілік етеді. GBR-де шамамен 5000 түрлі жұмсақ денелілерден басқа, 125 түрлі акула, шағалақай, коньки немесе химера тіршілік етеді. Соңғыларына алып моллюск, әр түрлі жасанды жәндіктер және конуслы шаяндар жатады. Сирек кездесетін Etmopterus dislineatus акуласы Коралл теңізінің орталық бөлігінде мекендейді. Ол континенттік беткейде немесе оған жақын жерде 590–700 метр тереңдікте байқалды.
Адамның қызметі
Коралл теңізінің жағалау аймақтары кем дегенде 40 мың жыл бұрын солтүстік аралдардан келген ежелгі адамдармен мекенделген. Бұл абориген тайпалары таралып кеткен, қазіргі уақытта Ұлы Барьерлік риф маңында 70-ке жуық топ қына өмір сүреді. Теңізде Коралл теңізі шайқасы болды, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон империясының, АҚШ-тың және Австралияның теңіз күштері арасындағы маңызды қақтығыс болды. Мысалы, 2018 жылы табылған USS Lexington кемесінің құлау қалдықтары. Коралл теңізінде кеме қатынасы ұзақ жылдар бойы дәстүрлі адам қызметі болып келді және Квинсленд жағалауында ғана 10 ірі порт бар. 2007 жылы осы аймақта 3500-ден астам кеме жүзіп, 9700-нен астам сапар жасады, көмір, қант, темір кені, ағаш, мұнай, химиялық заттар, мал және басқа да тауарларды тасымалдады. Коралл рифтерінің көптігі кеме қатынасына кедергі келтіреді, ал 1990-2007 жылдар аралығында Ұлы Барьерлік рифте ғана жылына 50-60 апат тіркелді. Теңіздегі басқа экономикалық қызметтерге Папуа шығанағында балық аулау және мұнай кен орындарын іздеу кіреді. Туризм көбінесе шетелден немесе Австралияның шалғай аймақтарынан келеді, жергілікті үлес шамамен 153 миллион австралиялық долларды құрайды. 2008 жылы Квинсленд тұрғындары 12 ай ішінде Коралл теңізінің рифтерін шамамен 14,6 миллион рет аралады. Туризмнің қоршаған ортаға тигізетін әсеріне байланысты алаңдаушылық 1975 жылы Ұлы Барьерлік риф теңіз паркін құруға әкелді. Сондай-ақ, кішкентай мемлекеттік және ұлттық парктер де бар. 1981 жылы Ұлы Барьерлік риф ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. 1923 жылы Ұлы Барьерлік рифте мұнайдың ірі қоры бар деген болжам айтылды. 1957 жылғы мұнай іздеу субсидиясы туралы заңнан кейін Квинслендте көмірсутектерді іздеу күшейді, соның ішінде 1959 жылы Оңтүстік Ұлы Барьерлік рифтегі Wreck Island-те бұрғыланған ұңғыма. 1960 жылдары мұнай мен газды іздеу Ұлы Барьерлік рифте, Торрес бұғазында, «Кейп-Йорктің шығыс жағалауынан Принцесса Шарлотта шығанағына» және Куктаундан Фрейзер аралына дейінгі жағалау бойында жүргізілді. 1960 жылдардың соңында Каприкорн арнасындағы Урек аралы мен Торрес бұғазындағы Дарнли аралының жанында барлау мақсатында мұнай ұңғымалары бұрғыланды, бірақ нәтиже болмады. Дегенмен, 1987-2002 жылдар аралығында кеме апаттарынан туындаған мұнай төгілуі қоршаған ортаға қауіп тудырып, барлығы 282 жағдай тіркелді. Квинслендте Кэрнс, Таунсвилл, Маккей, Рокхемптон, Бундаберг, Саншайн-Кост және Гладстоун сияқты бірнеше ірі қалалық орталықтар орналасқан, олар теңізді ластайды. Отыздан астам өзен мен жүздеген шағын арна континенттік суды қосып, шөгінділер, пестицидтер және өнеркәсіптік қалдықтар бар. Ағынды сулар әсіресе Кэрнстің оңтүстік аймағында алаңдатады, себебі онда жылына 4200 мм-ге дейін жаңбыр жауады. Бұл аймақ үнемі қалаға айналып келеді, сондықтан 2026 жылға қарай халық саны 40%-ға артады деп күтілуде. Соңғы онжылдықта жағалаудағы сулы-сазды жерлердің 70-90%-ы жоғалып, көптеген флора түрлері жойылу қаупіне ұшырады. 2010 жылдың 3 сәуірінде 950 тонна мұнай тасымалдаған қытай кемесі «Шен Нэнь 1» Австралияның Орталық Квинсленд штатындағы Рокхемптонның шығысында жағаға шығып, 2010 жылғы Ұлы Барьерлік рифтегі мұнай төгілуіне себепші болды және осы уақытқа дейін Ұлы Барьерлік риф пен Коралл теңізіне ең үлкен зиян келтірді. Зақымдалған аймақ шамамен ұзын және ені, ал кейбір бөліктері теңіз тіршілігінен толығымен бос қалды. Бұл ұзақ мерзімді зақымдануға әкелуі мүмкін және рифтің қалпына келуіне 10-20 жыл қажет болуы мүмкін деген қауіп бар. 2010 жылдың 13 сәуірінде мұнайлы-көкөрт шаштары Солтүстік-Батыс аралының жағажайларына шашылып, құстар мен теңіз тасбақаларының ұялайтын маңызды жеріне жетті. 10 экологиялық үкіметтік емес ұйым «Біздің Коралл теңізін қорғайық» атты коалиция құрып, үкіметтен Коралл теңізінің үлкен, жоғары қорғалған теңіз паркін құруды талап етті. 2011 жылдың қарашасында Австралия үкіметі қорғалатын аймақ жоспарланып, мақұлдануға дайын екенін жариялады. Коралл теңізі Комонвелл теңіз қорығы 2017 жылдың қазан айында Коралл теңізі теңіз паркі деп қайта аталды. Оның ауданы және IUCN IV санатына жатады, сондай-ақ IUCN VI және II санаттарына жататын кейбір аумақтар бар. Бұл Австралияның ең үлкен теңіз паркі және әлемдегі ең үлкен қорғалған аумақтардың бірі. 2018 жылғы басқару жоспарында қорғау деңгейі 50%-ға төмендетілді, бұл сол кездегі Комонвелл үкіметінің сарапшылар тобының ұсыныстарына қайшы келді.