Кіріспе

Екі партиялық жүйе – екі ірі саяси партияның саяси ландшафтта үнемі басымдық танытатын саяси партиялар жүйесі. Кез келген уақытта екі партияның бірі әдетте заң шығарушы органда көпшілікті құрайды және әдетте көпшілік немесе үкіметтік партия деп аталады, ал екіншісі – азшылық немесе оппозициялық партия болып табылады. Әлемде бұл терминнің мағынасы әртүрлі. Мысалы, АҚШ, Багам аралдары, Ямайка және Зимбабведе екі партиялық жүйе барлық немесе дерлік барлық сайланған лауазым иелері екі ірі партияның біріне тиесілі, ал үшінші партиялар заң шығарушы органда сирек орын алады. Мұндай жағдайларда екі партиялық жүйе бірнеше фактордың нәтижесі деп саналады, мысалы, «жеңімпаз бәрін алады» немесе «бірінші келген жеңеді» сайлау жүйелері. Сайлау бәсекесі көбінесе екі ірі партиямен шектеледі. Мұндай жүйелерде үшінші партиялардың кандидаттарының ірі ұлттық лауазымға сайлауда жеңіске жету мүмкіндігі төмен болғанымен, ірі партиялардың ішіндегі немесе олардың біріне немесе екеуіне де қарсы тұратын топтар екі ірі партияға ықпал етуі мүмкін. Керісінше, Канадада, Ұлыбританияда, Австралияда және басқа парламенттік жүйелерде және басқа да елдерде екі партиялық жүйе термині кейде екі ірі партияның сайлауда басымдық танытатын, бірақ үшінші партиялар немесе тәуелсіздердің кейбір орындарды жеңіп алатынын, сондай-ақ екі ірі партияның дауыс үлесіне қарағанда пропорционалды түрде үлкен ықпалға ие екенін көрсетеді. Бос сайлауларға ие саяси жүйенің екі партиялық жүйеге қалай айналуы мүмкін екендігі туралы түсіндірмелер талқыланды. Басты теория, Дювергер заңы деп аталатын, екі партияның жеңімпаз бәрін алатын дауыс беру жүйесінің табиғи салдары екенін көрсетеді. Жалпы, екі партиялық жүйе саяси спектрдің дихотомиялық бөлінісіне айналады: АҚШ-тағы Демократиялық партия мен Республикалық партия, Австралиядағы Еңбек партиясы мен Либералды-Ұлттық коалициясы, Ұлыбританиядағы Еңбек партиясы мен Консервативтік партия, Мальтадағы Еңбек партиясы мен Ұлттық партия. Бұл елдердегі басқа партиялар жергілікті немесе аймақтық деңгейдегі лауазымдарға кандидаттар сайлануы мүмкін.

Мальта

Мальтаның ерекшелігі сол, сайлау жүйесі бір ауыстырылатын дауыс (БАД) жүйесі болып табылады, бұл жүйе дәстүрлі түрде пропорционалды өкілдікпен байланысты болғанымен, шағын партиялар көп сәттілікке жете алмады. Саясатта орталық-солшыл Лейбористік партия мен орталық-оңшыл Ұлттық партия басымдық танытады, 1962 жылдан 2017 жылға дейін және 2022 жылдан бері парламентте үшінші партиялар орын алған жоқ.

Ресей

Кеңес Одағынан кейінгі Ресей 1999 жылы екі партиялық бәсекеге қабілетті жүйеге жақын болды, сол кезде 3-ші Мемлекеттік Думада екі «билік партиясы» (нақтырақ айтқанда, әлеуметтік-саяси бірлестіктер мен парламенттік фракциялар) құрылды – «Бірлік» және «Отан – Барлық Ресей». Алайда, 2001 жылдың соңына қарай екеуі де президенттік бағытталған «Бірыңғай Ресей» партиясына бірікті. 2006 жылдың 24 наурызында президент әкімшілігі басшысының орынбасары Владислав Сурков пен Ресей өмір партиясының төрағасы Сергей Миронов, сондай-ақ Ресей өмір партиясының 30 депутаты кездесті. Кездесуде Сурков алғаш рет елде екі партиялық жүйе құру идеясын ашық түрде жеткізді, онда Кремль жағдайға қарай екі жүйе құраушы партияның біріне сүйене алады. Сурков мәселені былай сипаттады: «Қоғамда бірінші аяқ шаршағанда ауыстыратын «екінші аяғы» жоқ. Ресейге екінші ірі партия керек», – деді ол. Президент әкімшілігінің жоспары бойынша, ол болашақта солшыл көзқарасты және ұлттық сипаттағы партиялар жинаған дауыстарды алуға тиіс. Сурков сонымен қатар, алдағы жылдардағы «негізгі аяқ» рөлін «Бірыңғай Ресейге» берді: «Менің ойымша, саяси процестің айналасында ұзақ уақыт бойы құрылатын ең ірі партия – «Бірыңғай Ресей» болуы керек». Владислав Сурков Ресей өмір партиясының белсенділеріне әкімшілік ресурстарға емес, наразылық білдірген сайлаушыларға сүйенуді кеңес берді: «Барлық түрдегі билікке қарсы тұратын бұл [наразылық білдірген] сайлаушылардың сіздерге, құртушы күштерге қарағанда жақындауы дұрыс». Кездесудің стенограммасы 2006 жылғы 16 тамызда жарияланды. 2006 жылы президент Владимир Путиннің қолдауымен құрылған «Әділ Ресей» партиясы екі партиялық жүйе аясында «Бірыңғай Ресейге» қарсылас ретінде өзін көрсетті. Алайда, 2007 жылғы Дума сайлауында Путин «Бірыңғай Ресей» партиясын саяси тұрғыдан басқарды және партия сайлауда толық жеңіске жеткендіктен, 2007 жылдың соңына қарай Ресейде басым партиялық жүйе қалыптасты, онда «Бірыңғай Ресей» Думада конституциялық білікті көпшілікке ие болды.

Испания

2008 жылы The Christian Science Monitor журналында Испания көптеген шағын партияларға ие екенін мойындағанмен, Испания "екі партиялық жүйеге" қарай ұмтылып бара жатқаны айтылды. 2015 жылы WashingtonPost.com сайтында жарияланған академик Фернандо Касал Бертоаның мақаласында соңғы жылдары екі басты партия – Халық партиясының (ПП) және Испания Социалистік жұмысшылар партиясының (ПСОЕ) қолдауының азайғаны көрсетілді. Ол жылы өткен өңірлік және жергілікті сайлауларда осы екі партияның дауыстардың тек 52 пайызын ғана алғаны назарға алынды. Бұл жағдайды Испаниядағы экономикалық дағдарыс, саяси жемқорлыққа байланысты бірқатар даулы оқиғалар және сайлау алдындағы орындалмаған уәделермен байланыстырды. Ол жаңа "Азаматтар" және Podemos партияларының пайда болуы саяси жүйені екі блоктық жүйеге қарай дамытатынын, онда ПП мен "Азаматтар" оң жақта, ал PSOE, Podemos және Біріккен солшылдардың коалициясы сол жақта қалыптасатынын айтты. Соңғы кезде "Vox" партиясы Испания парламентінде үшінші ірі фракцияға айналды.

Ұлыбритания

Ұлыбритания сияқты елдерде екі ірі партия қалыптасады, олардың күшті ықпалы бар және көптеген кандидаттарды сайлауға ұмтылады, бірақ әртүрлі деңгейде ықпалға ие көптеген шағын партиялар да бар. Кейде осы шағын партиялар заң шығару процесіне қатысатын лауазымды тұлғаларды сайлай алады. Вестминстер жүйесіне негізделген саяси жүйелерде – бұл британдық үлгідегі парламенттік демократияның ерекше түрі және көптеген Достастық елдерінде кездеседі – көпшілік партия үкімет құрады, ал азшылық партия оппозицияны құрады. Шағын партиялардың коалициялары да мүмкін. Егер ешбір партия көпшілік дауысқа ие болмаса, сирек жағдайларда парламент тоқтап қалуы мүмкін. Бұл жүйелерді кейде екі партиялық жүйе деп сипаттаса да, көбінесе оларды көп партиялық жүйе немесе екі партиялық-плюс жүйе деп атайды. Екі партиялық және көп партиялық жүйелер арасында әрқашан нақты шекара бола бермейді.

Канада

Канадада федералды және провинциялық деңгейде көппартиялық жүйе бар. Кейбір провинцияларда іс жүзінде екі партиялық жүйе қалыптасқан, онда тек екі партия ғана тұрақты түрде депутаттарды сайлайды, ал кіші партиялар сайлау өкілдігін алуға көбінесе жетпейді. Ал үш территорияның екеуі саяси партиялар жүйесі арқылы емес, партиялық емес консенсус үкіметі моделі бойынша басқарылады. Алберта провинциясының заң шығарушы жиналысында қазіргі таңда екі партия ғана бар; екі партиялық өкілдік Британдық Колумбия, Нью-Брансуик және Принс-Эдуард аралының заң шығарушы жиналыстарында да тарихи түрде жиі кездесетін, бірақ олардың барлығы соңғы провинциялық сайлауларда үшінші партиядан да депутаттар сайлады.

Кариб теңізі

Кариб Одағының саяси жүйесі Ұлыбританиядан мұрагерлік алған, бірақ екі партиялық жүйеге айналған. Ямайка саясаты Халықтық ұлттық партия мен Ямайка Еңбек партиясы арасында өрбиді. Гайана саясаты Халықтық прогрессивті партия мен APNU арасында, ал APNU – шағын партиялардың коалициясы. Тринидад пен Тобаго саясаты Халықтық ұлттық қозғалысы мен Біріккен ұлттық конгресс арасындағы күрес. Белиз саясаты Біріккен демократиялық партия мен Халықтық Біріккен партия арасында дамып келеді. Багам аралдары саясаты прогрессивті либералды партия мен еркін ұлттық қозғалыс арасындағы бәсекеге толы. Барбадос саясаты Демократиялық лейбористік партия мен Барбадос Еңбек партиясы арасындағы тартысқа негізделген.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та екі үстем саяси партия бар; тарихи тұрғыдан алғанда, үшінші партия кандидаттары сайлауда жеңіске жеткен жағдайлар санаулы болды. Бірінші партиялық жүйеде тек Александр Гамильтонның Федералистік партиясы және Томас Джефферсонның Демократиялық-Республикалық партиясы ғана маңызды саяси күштер болды. Бірінші партиялық жүйенің соңында Демократиялық-Республикалықтар үстемдік құрды (атап айтқанда, Джеймс Монро президенттігі кезінде). Екінші партиялық жүйеде Демократиялық-Республикалық партия 1824 жылғы АҚШ президенттік сайлауында Адамс жақтастары мен Джексон жақтастарына бөлінді. 1828 жылғы президенттік сайлауда қазіргі Демократиялық партия Эндрю Джексонды қолдап құрылды. Ұлттық Республикашылар Джон Куинси Адамсты қолдау үшін құрылды. Ұлттық Республикашылар құлағаннан кейін Виг партиясы мен Еркін Топырақ партиясы тез құрылып, кейін таратылды. 1854 жылы үшінші партиялық жүйе басталды, ол кезде қазіргі Республикалық партия бұрынғы Вигтердің, Еркін Топырақ партиясының және басқа да құлдыққа қарсы белсенділердің кең коалициясынан құрылды. Республикашылар ұлттық деңгейде тез арада үстемдікке ие болды, ал Авраам Линкольн 1860 жылғы президенттік сайлауда алғашқы Республикалық президент болды. Демократтар Оңтүстікте берік, адал коалиция құрды. Осы кезеңде Азамат соғысы болды, онда Оңтүстік (көбінесе Оңтүстік Демократтары билік еткен) нәсілдік құлдықты сақтау үшін Америка Конфедерациялық Штаттары ретінде бөлінуге тырысты. Оңтүстік соғысты жеңіліске ұшырады және құлдықты жоюға мәжбүр болды, ал одан кейінгі Қайта құру дәуірінде Республикашылар ұлттық деңгейде ең танымал партия болып қала берді, ал Демократтар Оңтүстікте үстемдік сақтады. 1896 жылдан 1932 жылға дейінгі төртінші партиялық жүйеде Республикашылар президенттік сайлауда үстемдік сақтады, бірақ Демократтар Гровер Кливленд пен Вудро Вильсон екеуі де екі мерзімге сайланды. 1932 жылғы АҚШ сайлауы бесінші партиялық жүйенің басталуын және «Жаңа келісім» коалициясының арқасында Демократтардың ұзақ үстемдігін көрсетті. Демократ президенті Франклин Д. Рузвельт төрт сайлауда қатарынан жеңіске жетті. 1953 жылдан 1961 жылға дейін Республикалық Дуайт Эйзенхауэрдің екі мерзімінен басқа, Демократтар 1960 жылдардың ортасына дейін президенттік билікті қатаң бақылауда ұстады. Конгресте Демократтар екі палатада да көпшілікті 60 жыл бойы сақтады, тек Республикашылдар революциясымен ғана бұзылды, одан кейін қысқа мерзімге ғана Республикашылдар көпшілікке ие болды. 1960 жылы АҚШ саясатында маңызды өзгерістер болды, оны кейбір сарапшылар алтыншы партиялық жүйеге өту деп қарастырады. 1960 жылдардың ортасынан бері, бірнеше айқын жеңіске қарамастан (мысалы, Ричард Никсон 49 штатты жеңіп, 1972 жылы Джордж Макговернге қарағанда дауыс берушілердің 61% -ын алды; Рональд Рейган 1984 жылы Уолтер Мондейлге қарағанда 49 штатты жеңіп, дауыс берушілердің 58% -ын алды), президенттік сайлаулар Республикалық және Демократиялық партиялар арасында бәсекелі болып қала берді және ешбір партия үш мерзімнен артық президенттік таққа отыра алмады. 2012 жылғы АҚШ президенттік сайлауында Барак Обама (51%) мен Митт Ромни (47%) арасындағы дауыс айырмасы 4% ғана болды, бірақ Обама сайлаушылар дауысымен жеңіске жетті (332–206). АҚШ-тың барлық партиялық жүйелерінде үшінші партия ешқашан президенттік сайлауда жеңіске жеткен жоқ немесе Конгрестің екі палатасының бірінде көпшілікті құрған жоқ. Оған қарамастан, үшінші партиялар мен кандидаттар қолдау тауып, ықпал етуде. 1912 жылғы сайлауда Теодор Рузвельт прогрессивті ретінде дауыс берушілердің 27% -ын және 88 сайлаушы дауысын жеңіп алды. 1992 жылғы президенттік сайлауда Росс Перо тәуелсіз кандидат ретінде дауыс берушілердің 19% -ын жеңіп алды, бірақ сайлаушы дауысын алмады. Қазіргі американдық саясат, әсіресе сайлау коллегиясы жүйесі, соңғы жарты ғасыр бойы Республикалық және Демократиялық партиялар саясатты қалыптастырғандықтан және ұлттық мәселелер бойынша қоғамдық пікірталас жүргізгендіктен дуополистік деп сипатталады. Үшінші партиялар түрлі деңгейдегі үкіметтердегі сайлау бюллетеньдеріне кіруде және басқа да сайлау кедергілеріне тап болды, мысалы, жалпы сайлау дебаттарына қатысудан бас тарту. 1987 жылдан бастап Республикалық және Демократиялық партиялар құрған Президенттік дебаттар жөніндегі комиссия 1976 жылдан бері Әйелдер сайлаушылар лигасы өткізіп келген дебаттарды ығыстырды. Лига 1988 жылы камера орналасуы сияқты көрінеу манипуляцияларға наразылық білдіріп, қолдауын кері алып, дебаттарды тоқтатты. Комиссия қабылдау ережелерін өз қолында ұстайды және 1992 жылы Росс Перодан басқа ешбір үшінші партия өкілін теледебаттарға қабылдаған жоқ. АҚШ-тың кейбір штаттарында елдің қалған бөлігінен ерекшеленетін өз партиялық жүйелері бар. Пуэрто-Рикода Халықтық Демократиялық партия мен Жаңа Прогрессивтік партия ең күшті екі партиясы бар көппартиялық жүйе бар. 2021 жылғы заң шығарушы органдағы шағын партияларға Пуэрто-Рико Тәуелсіздік партиясы, Азаматтардың Жеңіс қозғалысы және Құрметтілік жобасы кіреді. Гуамда 1949 жылдан 1954 жылға дейін Халықтық партия жалғыз саяси партия болды және 1967 жылға дейін үстемдік сақтады, содан кейін Демократтармен бірікті. Содан бері Демократтар мен Республикашылар екі басты партия болып табылады. Солтүстік Мариан аралдарында Демократтар мен Республикашылар екі басты партия болып табылады, бірақ 2013 жылға дейін Губернатор Келісім шарты партиясының мүшесі болды. Америка Самоасында Америка Самоа Фоносы (аумақтық заң шығарушы орган) партиялық емес, ал бюллетеньдерде кандидаттардың есімдері ғана көрсетіледі, саяси партиялар емес. Губернатор әдетте Демократ немесе Республикашыл болып келеді. АҚШ Виргин аралдарында Демократтар мен Республикашылар екі басты партия болып табылады, бірақ 1970 жылдардағы екі Губернатор Тәуелсіз Азаматтар қозғалысының мүшелері болды, ал 2015 жылдан 2019 жылға дейін Губернатор тәуелсіз болды.

Гана

Гана Республикасы 1992 жылы демократияға көшкеннен бері, Жаңа патриоттық партия мен Ұлттық демократиялық конгресс басқаратын, берік орныққан екі партиялық жүйеге ие.

Қазақстан

Зимбабве саясаты негізінен Роберт Мугабе құрған Зимбабве Африка Ұлттық Одағы – Патриотикалық Фронты мен оппозициялық коалиция Демократиялық өзгерістер қозғалысы арасындағы екі партиялық жүйе болып табылады.

Сенат

Екінші жағынан, Австралия Сенаты көп партиялық жүйе болып табылады, ал Сенаттағы көпшілік Палатамен сәйкес келуі сирек кездеседі. Ол әрбір штат/аймақ үшін бірнеше сенатормен бір ауыстырылатын дауыс жүйесін пайдаланады. Бұл шамамен пропорционалды өкілдікке алып келеді, нәтижесінде үшінші партиялар күшті ықпалға ие және көбінесе билік тепе-теңдігін ұстайды. 2004 жылдан бері Австралия Жасылдар партиясы елдегі үшінші ірі партия болып табылады, ол ұлттық дауыстың 8-13% және сенаторлардың шамамен бірдей санына ие. Бұрын Австралия Демократтары үшінші үлкен партия болған. Басқа қазіргі және бұрынғы партиялар: «Бір Ұлт», «Либералды Демократтар» және «Отбасы Бірінші». Кейбір австралиялық штаттарда шағын партиялардың өркендеуі байқалды – штаттық немесе федералдық деңгейде (мысалы, Оңтүстік Австралиядағы Орталық Альянс, Солтүстік Квинслендтегі Каттердің Австралиялық партиясы және Батыс Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Аңшылар, балықшылар және фермерлер партиясы), ал кейбіреулерінде бір партияның ұзақ жылдар бойы үстемдігі болды. Кейбір партиялар елдің кейбір аймақтарында мүлдем жоқ. Австралия Астаналық Территориясында 2012 жылдан бері Лейбористер мен Жасылдар коалициялық үкіметі билікте, оған Либералды партия қарсы тұрып отыр. Лейбористер 2001-2012 жылдар аралығында жеке үкіметте болды. ACT – Жасылдар партиясы билікте болған жалғыз штат/аймақ. Солтүстік Территорияда екі негізгі партия – Лейбористер және Федералдық деңгейде Коалициямен келісетін Оралдық Либералды партиясы (CLP). Батыс Австралияда Либералды және Ұлттық партиялар штаттық деңгейде тұрақты коалиция құрмайды. 2021 жылғы Батыс Австралия штаттық сайлауында Лейбористер 59 орынның 53-ін жеңіп, үлкен жеңіске жетті. Ұлттық партия 4 орынға ие болып, ресми оппозиция атанды. Либералды партия тек 2 орын жеңіп, тәуелсіз депутаттар қатарына қосылды. Жаңа Оңтүстік Уэльс және Викториядағы негізгі партиялар ұлттық жағдайды көрсетеді: Лейбористер және Либералды және Ұлттық партияларының коалициясы. Жаңа Оңтүстік Уэльс – Коалиция ешқашан бөлінбеген, бірақ бір партияға бірікпеген жалғыз штат. Оңтүстік Австралия және Тасманиядағы негізгі партиялар – Лейбористер мен Либералды партиялар, ал Ұлттық партиялар ешқандай орынға ие емес. Квинслендтегі негізгі партиялар – Лейбористер және Либералды-Ұлттық партия (LNP). Тарихи тұрғыдан алғанда, Ел партиясы Коалицияның ең ірі мүшесі болды және 1957 жылдан 1989 жылға дейін штатты басқарды. Бұл, ішінара, ауылдық жерлердегі орындықтарды артық өкілдік ететін пропорционалды емес үлестіруге байланысты болды. Ол бастапқыда Лейбористік үкіметпен жобаланған, бірақ демографиялық өзгерістерге байланысты Ел партиясына пайда әкелді. Кейін премьер-министр Джо Бжелке Петерсен Квинсленд полициясын саяси наразылықты басу үшін пайдаланып, өкіметін күшейтті және Либералды партияның билігін азайту үшін «Бжелкемандерді» қабылдады, осылайша Ел партиясы жеке билік ете алатын болды. Ақырында, БАҚ және Фитцджеральд тергеуі полиция мен үкіметтегі кең ауқымды жемқорлықты ашты. Бжелке Петерсен ұяттан отставкаға кетуге мәжбүр болды, ал көптеген жоғары шенді полиция қызметкерлері мен саясаткерлер қылмыстық жауапкершілікке тартылды. Содан бері Лейбористер көп уақыт бойы билікте болды, штаттық Ел және Либералды партиялары Федералдық Коалицияның мүшесі LNP-ге бірікті.

Латын Америкасы

Латын Америкасының көптеген елдері де АҚШ-қа ұқсас президенттік жүйелерге ие, көбінесе жеңімпаз бәрін алатын жүйе қолданылады. Президенттік кеңседе биліктің жинақталуына байланысты, үкіметтік партия да, басты оппозиция да маңызды саяси тұлғаларға айналды, нәтижесінде тарихи екі партиялық жүйе қалыптасты. Бұл ерекшеліктің алғашқы көріністері – Латын Америкасының барлық елдерінде билік үшін күрескен либералдар мен консерваторлар, осының нәтижесінде көптеген Латын Америкасы елдерінде алғашқы екі партиялық жүйелер пайда болды, бұл Колумбия, Эквадор, Мексика, Венесуэла, Орталық Америка Республикасы және Перу сияқты елдерде жиі азаматтық соғыстарға әкелді. Басқа екі партиялық жүйелердің мысалдары: Чилиде – Пелукондар мен Пипиололардың арасындағы күрес, Аргентинада – федералистер мен унитариандар, Парагвайда – Колорадолар мен либералдар, ал Уругвайда – Колорадолар мен ұлтшылдардың арасындағы бәсекелестік. Басқа аймақтардағыдай, либералдар мен консерваторлар арасындағы бастапқы қарсыласу оңшыл либералды-консервативті партияларға қарсы орталық-солшыл (көбінесе әлеуметтік-демократиялық) партиялар арасындағы бәсекелестікке ұласты, бұл либералдық-консервативті кезеңде кең таралған мәдени және діни айырмашылықтарға қарағанда экономикалық айырмашылықтарға көбірек назар аударуға әкелді. Мысалдарға Коста-Рикадағы Ұлттық азаттық партиясы мен Әлеуметтік-христиандық бірлік партиясы, Аргентинадағы перонистік Әділет партиясы мен Радикалдық азаматтық одақ, Венесуэладағы Демократиялық әрекет пен COPEI, Колумбиядағы Колумбиялық либералдық партиясы мен Колумбиялық консервативтік партиясы, Панамадағы Демократиялық революциялық партиясы мен Панаменист партиясы, сондай-ақ Гондурастағы Либералдық партия мен Ұлттық партия жатады. Орталық Америкада демократия орнағаннан кейін, 1990 жылдардағы Орталық Америка дағдарысы аяқталғаннан кейін, бұрынғы солшыл партизандар мен бұрынғы оңшыл авторитарлық партиялар, қазір бейбіт өмір сүріп, Никарагуада Сандинисттік Ұлттық азаттық фронты мен либералдар арасында, ал Сальвадорда Фарабундо Марти Ұлттық азаттық фронты мен Ұлттық республикалық альянс арасында ұқсас екі партиялық жүйелер құрды. Дәстүрлі екі партиялық динамика біраз уақыттан кейін, әсіресе 2000 жылдардың басында бұзыла бастады; баламалы партиялар сайлауда жеңіске жетіп, дәстүрлі екі партиялық жүйелерді бұзды, оның ішінде 1993 жылы Венесуэлада Рафаэль Кальдераның (Ұлттық келісім) жеңісі, 2002 жылы Альваро Урибе (Колумбия біріншілігі) жеңісі, 2004 жылы Уругвайда Табаре Васкес (Кең фронт) жеңісі, 2008 жылы Парагвайда Фернандо Луго (Христиандық демократиялық партия) жеңісі, 2009 жылы Панамада Рикардо Мартинелли (Демократиялық өзгерістер) жеңісі, 2014 жылы Коста-Рикада Луис Гильермо Солис (Азаматтардың әрекет партиясы) жеңісі, 2015 жылы Аргентинада Маурисио Макри (Республикалық ұсыныс) жеңісі, 2019 жылы Сальвадорда Найиб Букеле (Ұлттық бірлік үшін үлкен альянс) жеңісі және 2021 жылы Габриэль Борич (Құрметті мақұлдау) жеңісі, олардың барлығы өз елдеріндегі дәстүрлі емес үшінші партиялардан шықты. Бұл, тағы да, ең бастысы жеңімпаздың бәрін алатын қағидасына байланысты.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Кореяда көппартиялық жүйе бар, бірақ оны кейде екі партиялық жүйеге ұқсас ерекшеліктері бар деп сипаттайды. Партиялар көшбасшысына байланысты қайта құрылуы мүмкін, алайда елде екі ірі партия сақталып келеді. Қазіргі таңда бұл партиялар – Кореяның Либералды Демократиялық партиясы және Консервативті Халық күші партиясы.

Бразилия

Императорлық кезеңде, 1840 жылдан бастап, ұлттық негізге ие екі ірі партия заң шығарушы органдарда үстемдік құруды кезекпен алмастырды: Либералдық және Консервативтік. Бұл партиялар 1889 жылы Бразилияда республика орнатылғаннан кейін таратылды, сол кезде партиялық тізілімдерді тіркеу штаттардың қарауына берілді. Бразилия әскери диктатураның көп бөлігінде (1964–1985) екі партиялық жүйеге ие болды: 1965 жылғы 27 қазандағы Институционалдық актінің 2-ші нөмірі барлық қолданыстағы партияларды тыйым салып, жаңа партия құруды сол кездегі сайланған Ұлттық Конгрестің 1/3 бөлігінің келісіміне байланыстырды; нәтижесінде үкіметті қолдаушы партия – Ұлттық жаңару альянсы (ARENA) және оппозициялық партия – Бразилиялық демократиялық қозғалысы (MDB) екі партия құрылды. Ресми түрде екі партиялық жүйе болғанымен, ARENA-ның Ұлттық Конгресте басымдығын қамтамасыз ету үшін номиналды түрде бейтарап күрделі сайлау механизмдері құрылды, бұл Бразилияны сол кезеңде іс жүзінде басым партиялық жүйеге айналдырды. Екі партия 1979 жылы таратылды, осы жылы режим басқа партиялардың құрылуына рұқсат берді.

Британдық партиялар

Екі партиялық жүйе, екі партия саясатта басымдық құратын, бірақ үшінші партиялар мүшелерді сайлай алып, заң шығарушы органда өкілдікке ие бола алатын, осы ұғымды Ұлыбританиядағы саяси партиялардың дамуымен байланысты қарастыруға болады. 17 ғасырдың соңындағы Азамат соғысы мен Даңқты революция кезінде ағылшын саясатында жік туды. Вигтер абсолюттік үкімге қарсы протестанттық конституциялық монархияны қолдады, ал Торилер, Англия азамат соғысының роялист (немесе "кавалер") тобынан шыққан, консервативті роялисттер парламенттің республикалық бейілімдеріне қарсы салмақ ретінде күшті монархияны жақтады. Келесі ғасырда Виг партиясының қолдаушылар саны өсіп, жаңадан пайда болған өнеркәсіптік мүдделер мен бай саудагерлерді қамтыды. Екі топ арасындағы күресті анықтаған негізгі қағидалар конституциялық монархияның мәні, католик патшаның қажеттілігі, діни төзімділіктің басқа дінге сенбейтін протестанттарға кеңейтілуі және Джон Локк, Алгернон Сидни сияқты саяси ойшылдар ұсынған либералдық күн тәртібіндегі басқа да мәселелер болды. Екі топ арасындағы қаһарлы күрес Даңқты революциядан бастап 1715 жылғы Ганноверлік мұрагерлікке дейінгі кезеңді сипаттайды, бұл Стюарт әулетінің құлатылуының салдары мен жаңа конституциялық мемлекеттің мәніне байланысты болды. Бұл екі партиялық жүйенің алғашқы үлгісі, бірінші Георг таққа отырғаннан кейін және Роберт Уолпол басшылығымен Вигтердің үстемдік құрған кезеңінде, Торилер үкіметтегі жоғары лауазымдардан жүйелі түрде шеттетілгендіктен, салыстырмалы түрде тоқтап қалды. Торилер 50 жылға жуық уақыт қызметтен шеттетілсе де, Уильям Уиндхэм басшылығымен партиялық бірлігін сақтап, Вигтердің жемқорлығы мен дау-дамазылдарына қарсы біріккен, бірақ нәтижесіз оппозиция рөлінде әрекет етті. Кейде олар "Оппозициялық вигтермен" – Виг үкіметіне қарсы шыққан вигтермен ынтымақтастық жасады. Торилер мен Оппозициялық вигтер арасындағы идеологиялық айырмашылық олардың бірыңғай партия құруына кедергі келтірді.

Британдықтардың пайда болуы

Бұрынғы виг басшылығы 1760 жылдары билікте бірінен соң бірі "Гренвилликтер", "Бедфордтықтар", "Рокингемдіктер" және "Чатхэмдіктер" фракцияларымен фракциялық хаостың он жылдығына дейін тарады, барлығы өздерін "вигтер" деп атады. Осы хаостан алғашқы ерекше партиялар пайда болды. Бірінші осындай партия – Чарльз Уотсон Вентворт басшылығымен және саяси философ Эдмунд Берктің зиялық жетекшілігімен Рокингем вигтері. Берк саяси партияның негізгі құрылымын «ұлттық мүдделерді ортақ күш-жігерімен ілгерілету үшін, барлығы келісетін белгілі бір қағидаға сүйене отырып біріккен адамдар тобы» деп сипаттаған философияны қалыптастырды. Бұрынғы фракциялардың тұрақсыздығына қарағанда, олар көбінесе белгілі бір басшыға байланысты және биліктен алынса ыдырайтын болса, екі партиялық жүйе екі тараптың да ұстанатын негізгі қағидаларға негізделді, сондай-ақ биліктен тыс партияның биліктегі партияға адал оппозиция ретінде қалуына мүмкіндік берді. Шынайы екі партиялық жүйе 1783 жылы Уильям Питт кішінің жаңа торилерді жетектеп, радикал саясаткер Чарльз Джеймс Фокс басқарған қайта құрылған «виг» партиясына қарсы билікке кіруімен қалыптаса бастады. Екі партиялық жүйе 19-ғасырдың басындағы саяси реформалар дәуірінде жетілді, осы кезде сайлау құқығы кеңейтілді және саясат консервативтік пен либерализм арасындағы негізгі бөлініске енді, ол қазіргі күнге дейін сақталып келеді. Қазіргі Консервативтік партия Роберт Пильдің 1834 жылы жариялаған «Тамворт манифесті» арқылы «Питтік» торилерден құрылды, онда консервативтіліктің негізгі қағидалары – белгілі жағдайларда реформаның қажеттілігі, бірақ қажетсіз өзгерістерге қарсылық, олар «үнемі толқу ошағына» алып келуі мүмкін еді, баяндалды. Осы арада вигтер Роберт Пильдің еркін сауда торилері мен тәуелсіз радикалдармен бірге 1859 жылы Лорд Палмерстон басшылығымен Либералдық партияны құрды және Уильям Эварт Гладстонның ұзақ жетекшілігімен өсіп келе жатқан қалалық орта таптың партиясына айналды. Екі партиялық жүйе 1867 жылғы реформалық актіден кейін Гладстон мен оның консервативті қарсыласы Бенджамин Дизраэли кезінде толыққанды қалыптасты.

Америка

Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушы әкелер американдық саясаттың партиялық болуын бастапқыда жоспарламаса да, 1790 жылдардағы алғашқы саяси дау-дамайлар екі партиялық жүйенің қалыптасуына әкеп соқты: Федералистер партиясы және Демократиялық-Республикалық партия. Бұл партиялардың арасындағы негізгі айырмашылық – Қазынашылық министрі Александр Гамильтон мен Джеймс Мэдисонның федералды үкіметтің өкілеттіктеріне қатысты түрлі пікірлері болды. Осы мәселелер бойынша бірлікке қол жеткізу 1816 жылы партиялық саясатты он жылға тоқтатты, бұл кезең «Жақсы сезімдер дәуірі» деп белгілі болды. 1829 жылы Демократиялық-Республикалық партияның Эндрю Джексон басқаратын Джексондық демократтарға және Генри Клей басқаратын Виг партиясына бөлінуімен партиялық саясат қайта жанданды. Алғашқысы қазіргі Демократиялық партияға айналды, ал екіншісі 1850 жылдары екі басты партияның бірі – Республикалық партиямен алмастырылды.