Золтан – Арпадтың төртінші ұлы, венгр тарихындағы маңызды тұлға. Менуморутпен соғысы, әйеліне үйленуі туралы деректер «Gesta Hungarorum» еңбегінде кездеседі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Золтан (880 немесе 903 – 950), сондай-ақ Золта, Золт, Арпадтың төртінші ұлы. Золтанның аты түркі тілінің араласуымен араб сұлтаны атағынан шыққан сияқты, бірақ қазіргі ғалымдар бұл этимологияны бірауыздан қабылдамады. Анонимнің айтуынша, Золтан 903 жылдан кейін, әкесінің Менуморутқа қарсы екінші жорығы кезінде дүниеге келген. Менуморут – мажарлардың Карпат алқабын жаулап алу кезіндегі қарсыластарының арасында «Gesta Hungarorum» еңбегінде ғана есімдері тілінген көптеген жергілікті билеушілердің бірі. «Gesta Hungarorum» бойынша, Менуморут 904 немесе 905 жылы қызын Золтанға беруге мәжбүр болды. Менуморут қайтыс болғаннан кейін, Золтан Тиса өзенінің шығысындағы оның қарындасының күйеуінің герцогтығын мұраға алды, Аноним бұл жерде «козар деп аталатын халықтар» қоныстанған деседі. Аноним сондай-ақ Золтанның әлі кәмелетке толмаған кезінде, шамамен 907 жылы қайтыс болған әкесінің орнын басатынын айтады. Золтан кейіннен ұлы Таксонидің пайдасына тақтан бас тарды және «оның билігінің үшінші жылында» қайтыс болды. Ал оның ұлы Золта, әкесі сияқты мінездемесімен ұқсас, бірақ сыртқы келбетімен ерекшеленді. Ханзада Золта сәл алалаушылыққа бейім, бозғылт, жұмсақ, сары шашты, орташа бойлы, соғысқа құштар, рухы батыл, қарапайым халқына мейірімді, сөзі тәтті, бірақ билікке құмар еді, және Венгрияның барлық басшылары мен жауынгерлері оны зор құрметпен жақсы көретін. Біраз уақыттан кейін, Золта он үш жасқа толғанда, мемлекеттің барлық басшылары ортақ кеңеспен және бірдей ниеттерімен ханзаданың басшылығымен әдет-ғұрып заңдары арқылы дау-жанжалдарды және сот істерін реттеу үшін патшалықтың ректорларын тағайындады. Аноним: Gesta Hungarorum.
Zoltán (; 880 or 903 – 950), also Zolta, Zsolt, was Árpád's fourth son. Zoltán's name seemingly derived from the Arabian sultan title with Turkic mediation, but modern scholars have not unanimously accepted this etymology. According to Anonymus, Zoltán was born after 903, during his father's second campaign against Menumorut. The latter was one of the many local rulers who are solely mentioned in the Gesta Hungarorum among the opponents of the Hungarians during their conquest of the Carpathian Basin. In the Gesta Hungarorum narration, Menumorut was forced to surrender and to give his daughter in marriage to Zoltán in 904 or 905. When Menumorut died, Zoltán inherited his father in law's duchy east of the river Tisza, which Anonymus claims was inhabited by "the peoples that are called Kozár". Anonymus also states that Zoltán, still a minor, succeeded his father who died around 907. Zoltán, in turn, later abdicated in favour of his son Taksony and died "in the third year of his son's reign". And his son Zolta succeeded [Árpád], who was similar to his father in character but dissimilar in appearance. Prince Zolta was a little lisping and pale, with soft, blonde hair, of middling stature; a warlike duke, brave in spirit, merciful to his subjects, sweet of speech, but covetous of power, whom all the leading men and warriors of Hungary loved marvelously. Some time later, when Zolta was thirteen, all the leading men of the realm by their common counsel and of their equal wish appointed rectors of the kingdom beneath the prince to mend through the guidance of customary law the conflicts and lawsuits of litigants. |Anonymus: Gesta Hungarorum
Қазіргі тарихшылардың пікірлері
Қазіргі таңда тарихшылар Аноним ұсынған Золтан өмірінің көптеген егжей-тегжейін жоққа шығарады. Мысалы, венгр тарихшысы Гюла Кристо Золтанның 903 жыл емес, шамамен 880 жылы туғанын айтады. Оның румыниялық әріптесі Александру Мадгеару да Золтан 903 жылдан ертерек туған немесе оның некесі 904 жылдан кейін болған болуы керек деп жазады. Золтанның қарындасының күйеуінің кім екені де даулы. Орта ғасырлар ғалымы Пал Энгельдің айтуынша, Менуморут – Анонимнің қаһармандық соғыстарды сипаттау үшін ойлап тапқан «қиял жемісі» болған тұлғалардың бірі. Тарихшы Чарльз Р. Боулус оның Моравия билеушісі болғанын, оның қызының Золтанға үйленуі «Ұлы Моравияның» соңына белгі бергенін жазды. Орта ғасырлар ғалымы Тюдор Сэлагеан да Менуморуттың нақты адам болғанын айтады, ол 9-шы және 10-шы ғасырлар тоғысында румындар, славяндар және тағы да көптеген халықтар қоныстанған герцогтіктің билеушісі болған. Анонимнің Золтан әкесінен кейін ұлы ханзада болғаны туралы айғағы, тіпті Золтанның мажар тайпаларының конфедерациясын басқарғаны туралы идея да күмәнді. Мысалы, тарихшы Сандор Л. Тот Золтан, Арпадтың төрт ұлының ең кішісі болғандықтан, мұрагерлік жолында ағаларынан оза алмайтынын жазды. Кристо сондай-ақ басқа венгр тарихшылары Золтанның билігін еске алмайтынын айтады, бұл Анонимтің Золтанды Арпад әулетінің барлық венгр монархтары одан тарағанын білгендіктен ғана толық сақталмаған ұлы князьдер тізіміне қосып қойғанын көрсетеді.
Nowadays historians reject most details of Zoltán's life presented by Anonymus. For instance, the Hungarian historian Gyula Kristó says that Zoltán was born around 880 instead of around 903. His Romanian colleague Alexandru Madgearu likewise writes that either Zoltán was born many years earlier than 903 or his marriage must have happened years after 904. Zoltán's father in law's identity is also debated. Medievalist Pál Engel says that Menumorut is one of the "imaginary figures" invented by Anonymus in order to describe the conquering Hungarians' heroic wars against them. Historian Charles R. Bowlus writes that he was a Moravian ruler whose daughter's marriage with Zoltán symbolized the end of "Great Moravia". Medievalist Tudor Sălăgean also says that Menumorut was a real person, the ruler of a one time duchy inhabited by Romanians, Slavs and many other peoples at the turn of the 9th and 10th centuries. Anonymus's statement that Zoltán succeeded his father as grand prince, or even the idea that Zoltán ever ruled the federation of the Hungarian tribes have also been challenged. For instance, historian Sándor L. Tóth writes that Zoltán, being the youngest among Árpád's four sons, could hardly precede his elder brothers in the line of succession. Kristó also says that other Hungarian chroniclers do not make mention of Zoltán's rule, implying that Anonymus only inserted Zoltán into the incompletely preserved list of the grand princes because he knew that all Hungarian monarchs from the House of Árpád descended from him.
Негізгі дереккөздер
Аноним, король Беланың нотариусы: Мажарлардың істері (Мартын Ради және Ласло Веспреми өңдеген, аударған және түсіндірген) (2010). In: Ради, Мартын; Веспреми, Ласло; Бак, Янош М. (2010); Аноним және Мастер Роджер; CEU Press; Константин Порфирогенит: Империяны басқару туралы (Гюла Моравчик өңдеген грек мәтіні, Ромилли Дж. Х. Дженкинстің ағылшын тіліне аудармасы) (1967). Дэмбартон Оукс Византияны зерттеу орталығы.
Anonymus, Notary of King Béla: The Deeds of the Hungarians (Edited, Translated and Annotated by Martyn Rady and László Veszprémy) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); Anonymus and Master Roger; CEU Press; Constantine Porphyrogenitus: De Administrando Imperio (Greek text edited by Gyula Moravcsik, English translation by Romillyi J. H. Jenkins) (1967). Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies. .