Кіріспе

Мифтік теңіз құбыжығы
Арабияның аңызға толы балығы. Балық (Бахамут) арқасында алып бұқаны (Куюта) көтеріп жүреді, ал жасыл гиацинт тақтасында жерді ұстап тұрған періште тұр. Бахамут – Эдвард Лейннің жазылуы. Балхут – Якут әл-Хамавидің (1229 жылы қайтыс болған) географиялық еңбегінде және Ибн әл-Вардидің (1348 жылы қайтыс болған) еңбегінің көшірмелерінде келтірілген баламалы жазу. Араб ертегілерінде оның мәні исламнан бұрынғы дәуірде өзгерген болуы керек. Бір болжам бойынша, Киелі кітаптағы екі жануар шатастырылған; Лейннің осы мақаласының негізгі исламдық көзі белгісіз, өйткені Лейн оны "жоғарыда аталған авторлардың бірінің еңбегі" деп ишараттап қана айтады.

Араб тіліндегі дереккөздер

Исламның космографиялық бірнеше трактаттары бар, олардың мазмұны шамалы немесе көп дәрежеде ұқсас. Араб тіліндегі түпнұсқа мәтіндерде ешқандай айырмашылық болмаса да, батыс аудармаларында кейбір қателіктер кездесуі мүмкін. Бұл дереккөздерде Бахамут немесе Балхут деп аталатын жаратылысты аудармаға байланысты балық немесе кит деп сипаттауға болады, себебі түпнұсқа араб сөзі hūt (حوت) олардың екеуін де білдіре алады. Сондай-ақ, оны "қызыл тас" немесе басқаша да аударуға болады.

Қазвини тобы

Әл-Дамири (1405 ж. қайтыс болған) Вахб ибн Мунаббихтің сенімді айтуынша, Лэйннің дереккөздерінің бірі болды, және мүмкін оның негізгі қорытындысының бастауы да одан шыққан. Оның "Бахмут" (француз тіліндегі аудармасы) туралы сипаттамасы Лэйннің қорытындысымен бірқатар маңызды егжей-тегжейлерге дейін сәйкес келеді. Дегенмен, өлшемді салыстыруда "құм қалыңдығы" ( "мыстырманың" орнына) қолданылуында кейбір қарама-қайшылықтар бар сияқты. Ал-Қазвинидің (1283 ж. қайтыс болған) "Жаратылыс ғажайыптары" атты космографиясы керісінше, осы мәселелерде Лэйнмен келіседі. Алайда, ол балықтың астында не жатыр деген Лэйннің сипаттамасына толыққанды келіспейді: су, ауа, содан кейін қараңғылық аймағы және бұқаның мүшелеріне қатысты. Қазвинидің космографиясының әртүрлі қолжазбаларда кездесетінін ескеру қажет. Екі космография да оқиғаны Вахб ибн Мунаббих айтқан сөздер ретінде келтіреді, сондықтан сипаттамалар негізінен ұқсас болуы керек. Шындығында, Әл-Дамиридің нұсқасы Қазвинидің шеттеріне қосылған редакциялық түсіндірмелер деп есептеледі.

Якут тобы

Ибн әл-Варди (1348 ж. қайтыс болған) ("Харидат әл-Аджаиб", "Көңілділер інжуы") – Лэйн қолданған тағы бір дереккөз, түрлі нұсқаларды ұсыну үшін. Оның космографияға қатысты тарауы Якут әл-Хамавидің (1229 ж. қайтыс болған) "Му'жам әл-Булдан" еңбегінің көшірмесі саналады, бірдей сөздермен, кейбір өзгерістермен және өте аз көлемдегі қайшылықты ақпаратпен. "Балхут" – Ибн әл-Варди мен Якут еңбектерінде айтылған алып балықтың аты. Якут пен әл-Варди бұқа мен балықтың арасында құмды төбелер бар екенін айтады. Олар балықтың астындағы жатқан нәрсені де сәл әртүрлі сипаттайды. Бұл мәтіндер ғарыштық балық пен бұқаны табиғат құбылыстарымен байланыстырады, атап айтқанда, толқындардың өсуі мен азаюы, теңіз деңгейінің сақталуы және жер сілкіністері. Бұқаға ғана қатысты айтылатын мәлімет бойынша, оның тыныс алуы толқындардың өсуіне және азаюына себеп болады. Рефн|Якут, ибн Варди және әл-Талаби. Немесе, ол (Қиямет) күнінің басталуын білдіреді (Ибн әл-Варди, Якут).

Пайғамбарлар өмірі

Екі Qiṣaṣ al anbīyāʾ ("Пайғамбарлардың өмірі") бар, біреуі әл-Талабиге, ол өзгеше Тафсир әл-Талаби еңбегімен танымал, екіншісі Мұхаммед әл-Кисаиге жатады. Бұл еңбектер үлкен балық және бұқа туралы ұқсас космографиялық сипаттамаларды қамтитын ең көне дереккөздер саналады. Әл-Талабидің мәтінінде киттің бірнеше аты бар екендігі түсіндіріледі: "Құдай үлкен балықты (nūn) жаратты, ол – өте ірі кит, оның аты (ism) Лутия, аты-тегі (kunyah) Балхут, ал лақабы (laqab) Бахамут".

Жер сілкіністері

Якут сонымен қатар Иблис Балхут китін жер сілкінісін тудыруға шақыруға тырысқанын, бірақ Құдай оны көздеріне маса шағып алаңдатқанын айтады. Немесе, Құдай алып балықты баурап алған, жарқыраған семсіз балыққа ұқсас нәрсе жіберді. Бұл оқиға әл-Талабидің "Qiṣaṣ al anbīyāʾ" еңбегінде де кездеседі, бірақ сол нұсқада Құдай китті (Lutīyā) оның мұрыны арқылы кіріп, миына жеткен жаратылыс жіберіп бағындырады; бұл Каб аль-Ахбардың (650 жылдар шамасында қайтыс болған) айтуынша, араб жазушыларына еврей-мұсылман дәстүрінің ең алғашқы хабаршысы екендігі туралы әңгіме болып саналады. Дұрыс термин (地震魚) болғанымен; Намазу е немесе "Катфиш суреттерімен" салыстырыңыз. Жапон фольклорисі жер сілкінісін тудыратын бұқа туралы дәстүрлі сенімнің Араб аймақтарында (Сахаралық Африка, Арабия түбегі, Пәкістан, Малайзия) жиі кездесетінін, ал "Әлем балығының қозғалысы жер сілкінісін тудырады" мотиві көбінесе Индокитай, Қытай және Жапонияның барлық аймақтарында таралғанын түсіндірді.