Кіріспе
Ренессанс дәуірінің магиясы мен алхимиясындағы кішкентай рух – ойдан тудырылған адам тәрізді жаратылыс. Гном (/n//oʊ//m/) – 16 ғасырда Парацельс енгізген және қазіргі заманғы фантастика әдебиеті авторларының ішінде кеңінен қолданылған мифологиялық жаратылыс және Ренессанс дәуірінің магиясы мен алхимиясындағы кішкентай рух. Әдетте, жер астында өмір сүретін кішкентай гуманоидтар, гномдардың сипаттамалары әртүрлі әңгімешілер мен суретшілерге қарай өзгертіліп бейнеленеді. Гномдар бейнесінде жасалған газон әшекейлері 19 ғасырда пайда болды және 20 ғасырда бақша гномдары ретінде танымал болды.
the fictional humanoid type of creature
A gnome (/n//oʊ//m/) is a mythological creature and diminutive spirit in Renaissance magic and alchemy, introduced by Paracelsus in the 16th century and widely adopted by authors including those of modern fantasy literature. Typically small humanoids who live underground, gnome characteristics are reinterpreted to suit various storytellers and artists. Lawn ornaments crafted as gnomes were introduced during the 19th century, growing in popularity during the 20th century as garden gnomes.
Шығу тегі
Бұл сөз қайта өрлеу дәуіріндегі латын тіліндегі gnomus сөзінен шыққан. Ол алғаш рет Парацельс 1566 жылы Nysa қаласында (және 1589-1591 жылдары Иоганн Хузердің басылымында) жарық көрген «Нимфалар, сильфтер, пигмейлер және саламандерлер туралы, сондай-ақ басқа рухтар туралы кітапта» кездеседі, бұл кітап Парацельстің қолжазбасынан алынған. Бұл термин Парацельс өнертапқысы болуы мүмкін, ол ықтимал, латын тілінен gēnomos сөзін алған (өзі грек тіліндегі γη νομος, шамамен «gē nomos», сөзбе-сөз «жер тұрғыны»). Мұндай жағдайда, әріп «ē»-нің жіберілуі Оксфорд ағылшын сөздігінде (OED) қателік деп есептеледі. Парацельс гномилерді пигмейлермен синоним ретінде пайдаланады және оларды жер элементтеріне жатқызады. Ол оларды екі елі (қолдың екі еселенген ұзындығындай) биіктікте, адамдармен қарым-қатынас жасауға құштар емес және адамдар ауада қозғалатындай, қатты жердің ішінде оңай қозғала алатын етіп сипаттайды. Жер астындағы немесе жерді мекендейтін рухқа қатысты ұғым көптеген ежелгі және орта ғасырлық мифологияларда кездеседі, көбінесе шахталар мен құнды жер асты қазыналарын қорғайды, әсіресе германдық карликтерде және гректердің халибтері, телхиндері немесе дактилдерінде.
Қазіргі заманғы фантастикалық әдебиет
Гномдар деп аталатын жаратылыстар фантастика жанрында және кейінірек ойындарда он тоғызыншы ғасырдың ортасынан бері, көбінесе айлакер рөлде, мысалы, өнертапқыш ретінде қолданылып келеді. Л. Франк Баумның «Оз кітаптарында» (1900-1920 жылдары жарық көрген) Номдар (осылай жазылады), әсіресе олардың патшасы, Оз халқының басты қарсыластары болып табылады. Олар жаман мінезді, ыстыққан, өлмейтін, дөңгелек денелі, ұзын сақалды, жабайы шашты, жер астындағы асыл тастар мен бағалы металдарды жинап, қорғайтын жаратылыстар. Баум қайтыс болғаннан кейін сериалды жалғастырған Рут Пламли Томпсон (1921-1976 жылдар) дәстүрлі жазуға оралды. Ол «Қыс бабайдың өмірі мен оқиғалары» атты кітабында да гномдарды бейнелеген. Олар жартастарды бақылайды, олардың патшасы Ақындар Кеңесінің мүшесі, және олар Санта Клаустың бұғылары үшін шаңғы қоңырауларын жасады. Дж. Р. Р. Толкин өзінің Эльфтермен байланысты легендариумында (1914-1973 жылдары құрылған) «Гномдар» сөзін алғашқы, бірақ кейіннен тасталған Нольдордың атауы ретінде қолданды. Нольдор – оның эльф нәсілдерінің ең дарынды және технологиялық тұрғыдан ойлысы, «гномикалық» сөзбен ұқсастығын саналы түрде пайдаланды. Гном – Толкиннің «білімділер» деген мағынаны білдіретін «нолдо» (көпше түрі – «нольдор») сөзінің ағылшын тіліне аудармасы. Толкиннің «Гномдары» әдетте биік, әдемі, қара шашты, ашық терілі, өлмейтін және дана болады. Олар сондай-ақ, мақтаншыл, қатыгез және өздерінің туындыларына, әсіресе асыл тастарына, тым қатты құштарлық танытады. Көптегендері жер астындағы қалаларда (Нарготронд) немесе таулы бекіністерде (Гондолин) тұрады. Ол «Гномдар» сөзін еркек және әйелдерді білдіру үшін қолданады. Толкин балалары үшін жазған «Қызыл атаға арналған хаттар» (1920-1942 жылдар аралығында) романында Қызыл гномдар – Норвегиядан Солтүстік полюске келіп, жаман гоблиндермен күресте Санта Клаус пен оның эльфтеріне көмектесетін пайдалы жаратылыстар ретінде бейнеленеді. Б.Б. «Шаңқыр кішкентай адамдар» (1942) – Англиядағы соңғы гномдардың, аң аулау мен балық аулаумен өмір сүретін кішкентай жабайы адамдардың тарихы. С.С. Льюисдің «Нарния жылнамаларында» (1950-1956 жылдар аралығында жазылған) гномдар кейде «Жерліктер» деп аталады. Олар жер астындағы үңгірлерде тұрады. Дәстүрлі, адам сияқты гномдардан айырмашылығы, олардың дене ерекшеліктері мен терісінің түсі әртүрлі болуы мүмкін, кейбіреулері 1 футқа дейін немесе адамнан биік болады. Олар жасыл қызылшаның әйелі жеңілгенге дейін құл ретінде пайдаланылады, содан кейін олар өздерінің шынайы үйлеріне, Бизмнің әлдеқайда терең (және ыстық) жер асты әлеміне оралады. Голланд жазушысы Вил Хюйгеннің «Гномдар» (1976) және «Гномдардың құпиялары» (1982) кітаптарында гномдардың үйлесімді өмір сүруі туралы айтылған. Осы кітаптар теледидарға арналған анимациялық фильмнің және испандық анимациялық серияның негізі болды. Бұл жағдайда «гном» сөзі голланд тіліндегі «кабоутер» сөзінің орнына қолданылады. Дж. К. Роулингтің «Гарри Поттер» сериясында (1997-2007 жылдар аралығында) гномдар – сиқыршылардың бақшаларын мекендейтін зиянкестер. Олар кішкентай, картоп тәрізді басы және кішкентай денесі бар жаратылыстар. Гномдар көбінесе зиянсыз, бірақ әдетсіз және өткір тістерімен шағуға қабілетті. Кітаптарда Визлилер гномдарға мейірімді екендігі және олардың болуын төзімділікпен қабылдайды, оларды бақшадан шығаруды, одан да қатаң шаралар қолданудан гөрі жөн көреді. А. Йосинобудың «Солғай балташы» романында еуропалық гном ұғымы алыс шығыстың «Коропоккуру» ұғымын таныстыру үшін қолданылады: гномдар – сиқыршылықты үйренуге және сиқыршылық мектептерге баруға тыйым салынған қуғынға ұшыраған азшылық. Терри Брукстің «Шаннара» сериясында (1977-2017 жылдар аралығында құрылған) гномдар – Ұлы соғыстардан кейін пайда болған тармақ нәсіл. Гномдардың бірнеше ерекше кластары бар. Гномдар – ең кішкентай нәсіл. «Шаннараның қылы» кітабында олар тайпалық және соғысшыл болып сипатталады, жамандыққа оңай берілетін жалғыз нәсіл. Бұл олардың «Шаннараның қылы» және «Шаннараның тілек жыры» кітаптарындағы Морд-рейттерге адалдығынан көрінеді. Терри Пратчет өзінің «Диск әлемі» сериясына гномдарды енгізді. Гномдардың бойы алты дюйм болатын, бірақ өте күшті, оларды бағаламаған адамға ауыр зиян келтіруге қабілетті. Бір көрнекті гном Анк Морпоркта күзетші болып қызмет етті, күш Сэм Ваймс басшылығымен әртараптандырылғанда, Джингода Баги Свайр пайда болды. Сериалдағы тағы бір гном – «Айпақ аяқ…»
Музыка
Мусоргскийдің 1874 жылғы "Көрмедегі суреттер" атты туындысының алғашқы бөлімдерінің бірі "Гномус" (латын тілінде "Гном") деп аталады. Ол гномның қимыл-қозғалысын бейнелеу үшін жазылған, оның қозғалысы жылдамдығы үнемі өзгеріп тұрады. "The Laughing Gnome" – ағылшын музыканты Дэвид Боуидің 1967 жылы жеке ән ретінде шыққан әні. Боуидің коммерциялық сәттілігінен кейін 1973 жылы қайта жарияланғанда бұл ән хитке айналды. 1970 жылы ағылшын музыканты Джордж Харрисонның "All Things Must Pass" альбомының обложкасында музыкант бақша гномдарының арасында отырған күйі бейнеленген. "The Gnome" – Pink Floyd тобының 1967 жылғы "The Piper at the Gates of Dawn" альбомындағы әні. Бұл Гримбл Громбл есімді гном туралы ән.
Ойындар
Dungeons & Dragons ойынында гномдар – ойыншы кейіпкерлері ретінде ойнауға мүмкіндік беретін негізгі нәсілдердің бірі. Олар эльфтерден кішкентай, ал мұрындары үлкен болып сипатталады. Гномдар шағын жануарларға жақын және әсіресе асыл тастарға қызығушылық танытады. Олардың орналасқан жері мен түрлі тобына байланысты, олар иллюзия сиқыры немесе инженерия саласында табиғи қабілетке ие болуы мүмкін. Warcraft франшизасында (1994 жылдан бері), әсіресе World of Warcraft көп ойыншылы онлайн-рольдік ойынында, гномдар – эльфтер мен адамдармен одақтас, бірақ олардан бөлек тұратын бір нәсіл. Олармен бірге Шығыс Корольдықтарының жерлерін бөліседі. Зерек, епті және эльфтерден кішілеу гномдар Азеротта технологиялық білімімен ерекшеленетін екі нәсілдің бірі. Аңыз бойынша, гномдар бастапқыда механикалық жаратылыстар болған, бірақ кейіннен тірі организмдерге айналған. World of Warcraft-та гномдар – өздерінің Гномереган қаласын жауларын жою үшін жасаған сәтсіз әрекетінен кейін сәулелендіріп, жер аударылған нәсіл саналады.
Бақ жұлдыздары
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін (1930 жылдардың соңында ирониялық түрде алғашқы сілтемелер кездеседі) 19 ғасырда газонды безендіру үшін пайдаланылған кішкентай мүсіндер бақша гномдары деп аталды. Гном бейнесі 1960-1970 жылдары, алғашқы пластикалық бақша гномдары жасалған кезде одан әрі өзгерді. Бұл гномдар Диснейдің 1937 жылғы "Ақ қарлы қыз және жеті нан" фильміндегі жеті нанның бейнелену стиліне ұқсады. Бұл "Диснейленген" гном бейнесі Вил Хуйгеннің жазған және Риен Пуртвлиет салған "Гномдар" (1976) атты классикалық балалар кітабымен (түпнұсқа голланд тілінде Leven en werken van de Kabouter) және 1981 жылы жарық көрген "Гномдардың құпия кітабымен" дамытылды. Бақша гномдары скандинавиялық томте және ниссеге ұқсас, ал швед тіліндегі "томте" сөзі ағылшын тілінде "гномы" деп аударылады.
Гном парадтары
Гномдардың шерулері жыл сайын Атланта қаласындағы Инман Парк фестивалінде өтіп тұрады. Сонымен қатар, Саванна, Джорджия (2012 жылдың сәуір айы) және Кливленд, Огайо (2011 жылдың мамыр айы) секілді бірнеше рет гномдар шерулері ұйымдастырылған.
Метафоралық қолданыстар
"Цюрих гномы" деген тіркес, швейцариялық банкирлерді жер астындағы қазына сарайларда алтын жинап отырған кішкентай жаратылыстар ретінде бейнелейтін, 1956 жылы Гарольд Уилсонның сөйлеген сөзінен туындаған және 1960 жылдары кеңінен таралған (OED 27 қараша 1964 жылғы New Statesman журналын ең алғашқы кездесу ретінде көрсетеді). Архитектор Эрл Янг Мичиган штатының Шарлевоикс қаласында бірнеше тас үйлер салды, олар "гномы үйлері" деп аталды. Википедияның немесе кез келген вики-жобаның пайдаланушысы, ешқандай назар талап етпей, пайдалы, біртіндеп өзгерістер жасайтын болса, оны WikiGnome деп атайды.