Кіріспе
Грек мифологиясындағы күрделі, шатастыратын құрылым – грек мифологиясындағы лабиринт сияқты күрделі лабиринт. Грек мифологиясында Лабиринт – Кносста Крит патшасы Минос үшін аңызға айналған шебер Дедал жобалап, салған күрделі, шатастыратын құрылыс. Оның мақсаты Минотаврды ұстап тұру еді, соңында батыр Тесей өлтірген осы құбыжық. Дедал Лабиринтті соншалықты шеберлікпен жасаған, оны салғаннан кейін өзі де одан қашып шығуға қиналған. Ертедегі Крит монеталарында кейде тармақталған (көпжолты) үлгілер кездессе де, 430 ж.б.д. монеталарда Лабиринтпен байланыстырылған жеті қатарлы, тармақталмаған және тұйық жолдары жоқ "классикалық" біржолты дизайн пайда болды. Сонымен қатар, осыған ұқсас тармақталмаған үлгілер Лабиринттің визуальды бейнесі ретінде кеңінен қолданыла бастады. Дизайн қаншалықты күрделі болса да, рим дәуірінен Ренессансқа дейінгі мифологиялық Лабиринттің визуальды бейнелері көбінесе біржолты болып келеді. Тармақталған лабиринттер тек Ренессанс кезінде шұңқыр лабиринттер танымал болғанда қайтадан қолданысқа енгізілді. Ағылшын тілінде "лабиринт" термині көбінесе "maze" сөзімен синоним ретінде қолданылады. Дегенмен, мифологиялық Лабиринттің ұзақ тарихында біржолты бейнеленуінің нәтижесінде, көптеген қазіргі ғалымдар мен энтузиасттар екеуінің арасында айырмашылықты жасайды. Осы арнайы қолданыста "maze" – бұл жол мен бағытты таңдау мүмкіндігі бар күрделі, тармақталған көпжолты жұмбақ, ал біржолты лабиринтте орталыққа жететін жалғыз жол бар. Осы мағынада лабиринттің орталығына және кері қайтуға анық жолы бар, ол навигациялық қиындықтар тудырмайды. Біржолты лабиринттер керамика немесе тоқу өнімдерінің дизайны ретінде, дене суреті ретінде, сондай-ақ үңгірлер мен шіркеулердің қабырғаларындағы ою-өрнектер ретінде кездеседі. Римдіктер плитка немесе мозаикадан әшекейлі біржолты дизайнды қабырғалар мен едендерге жасаған. Көптеген лабиринттер еденге немесе жерге орнатылған, сондықтан олардың жолымен жүруге болады. Біржолты үлгілер тарихи түрде топтық рәсімдерде де, жеке медитация үшін де қолданылған, және қазіргі уақытта ауруханалар мен паллиативтік күтім орталықтарында терапиялық мақсатта жиі қолданылады.
the elaborate maze like labyrinth from Greek mythology
In Greek mythology, the Labyrinth was an elaborate, confusing structure designed and built by the legendary artificer Daedalus for King Minos of Crete at the Knossos. Its function was to hold the Minotaur, the monster eventually killed by the hero Theseus. Daedalus had so cunningly made the Labyrinth that he could barely escape it after he built it. Although early Cretan coins occasionally exhibit branching (multicursal) patterns, the single path (unicursal) seven course "Classical" design without branching or dead ends became associated with the Labyrinth on coins as early as 430 BC, and similar non branching patterns became widely used as visual representations of the Labyrinth – even though both logic and literary descriptions make it clear that the Minotaur was trapped in a complex branching maze. Even as the designs became more elaborate, visual depictions of the mythological Labyrinth from the Roman era until the Renaissance are almost invariably unicursal. Branching mazes were reintroduced only when hedge mazes became popular during the Renaissance. In English, the term labyrinth is generally synonymous with maze. As a result of the long history of unicursal representation of the mythological Labyrinth, however, many contemporary scholars and enthusiasts observe a distinction between the two. In this specialized usage, maze refers to a complex branching multicursal puzzle with choices of path and direction, while a unicursal labyrinth has only a single path to the center. A labyrinth in this sense has an unambiguous route to the center and back and presents no navigational challenge. Unicursal labyrinths appeared as designs on pottery or basketry, as body art, and in etchings on walls of caves or churches. The Romans created many primarily decorative unicursal designs on walls and floors in tile or mosaic. Many labyrinths set in floors or on the ground are large enough that the path can be walked. Unicursal patterns have been used historically both in group ritual and for private meditation, and are increasingly found for therapeutic use in hospitals and hospices.
Этимология
Лабиринт – грек тіліне дейінгі сөз, оның шығу тегі мен мағынасы белгісіз. Максимилиан Майер 1892 жылы лабиринтос сөзінің лабрис деген лидия сөзінен туындаған болуы мүмкін екенін ұсынды. 20 ғасырдың басында Криттегі Кноссос миной сарайын қазған Артур Эванс, ондағы қираған орындар лабиринт туралы әңгімеге бастау болғанын болжады. Сарай қираған жерлерінде қос балта мотиві табылғандықтан, ол лабиринтті "қос балта үйі" деп түсінуге болады деді. Нильсон Критте қос балта қару емес екенін, ол әрқашан әйелдер немесе әйел құдайлармен бірге келетінін, ал еркек құдайлармен емес екенін атап өтті. 1950 жылдары Linear B әріптерінің жазылуымен "лабиринт" сөзінің "лабрис" сөзімен байланысының маңызы азайды, және микендік грек тілінде "лабиринт" сөзінің жазылуы da pu₂ ri to (𐀅𐀢𐀪𐀵) түрінде пайда болды. Бұл миной сөзі du pu₂ re-мен байланысты болуы мүмкін, ол Linear A жазуында құрбандық тақталарында және Дикте және Ида тауларымен байланысты қолданылған, екеуі де үңгірлермен байланысты. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Крит астанасы Гортинаның жанындағы үңгірлер лабиринт деп аталған, және бұл сөздің классикалық түсінігі осылай болған. Бикес лабриспен байланысты болжамды ғибратсыз деп санайды және оның орнына грек тіліндегі λαύρα ("тар көше") сөзімен байланысты болуын ұсынады.
Криттік лабиринт
Археолог Артур Эванс Кносстағы қола дәуіріне жататын жерді қазғанда, архитектураның күрделілігі оны сарайдың Дедалдың лабиринті болғанын ұсынуға әкелді. Эванс түрлі бұқа мотивтерін тапты, соның ішінде бұқа мүйіздерінен секіріп өтетін адамның суретін, сондай-ақ қабырғалардағы лабрис бейнелерін кездестірді. "Илиада" кітабындағы бір сөзге сүйене отырып, сарай Ариадна үшін Даидаль шебер жасаған би алаңы болған деген болжам айтылды, онда Минотаврға жем ретінде жіберілген жас жігіттер мен қыздар бірге билейтін. Соның салдарынан, халық арасындағы аңызда сарай Минотавр туралы мифпен байланысты. 2000 жылдары археологтар лабиринттің басқа да болуы мүмкін жерлерін зерттеді. Оксфорд университетінің географы Николас Ховарт "Эванстың Кноссос сарайы лабиринт деген гипотезасына күдіспен қарау керек" деп есептейді. National Geographic арнасы үшін дайындалды.
where young men and women, of the age of those sent to Crete as prey for the Minotaur, would dance together. By extension, in popular legend the palace is associated with the myth of the Minotaur. In the 2000s, archaeologists explored other potential sites of the labyrinth. Oxford University geographer Nicholas Howarth believes that "Evans's hypothesis that the palace of Knossos is also the Labyrinth must be treated sceptically." produced for the National Geographic Channel.
Мысырдың лабиринті
Өзінің "Тарихтарының" 2-кітабында Геродот "лабиринт" деген сөзді Мысырдағы "крокодилдер қаласы" деп аталатын жерге жақын орналасқан, пирамидалардан әлдеқайда асқақ деп санаған ғимарат кешеніне қолданған. Бұл құрылыс, Мысыр пирамидаларының жанында көптеп кездесетіндей, жерлеу храмдарынан тұруы мүмкін, бірақ ежелгі заманда қиратылып, қазір тек ішінара ғана қайта жаратылды. XIX ғасырда Флиндэрс Петри Файюм оазисіндегі Хаварада XII династия перғауыны Аменемхат III-тің (шамамен б.з.д. 1860-1814 жылдары билеген) пирамидасының іргесінде осы ежелгі Мысыр құрылысының қалдықтарын тапқан.
Плинийдің Лемн лабиринті
Ежелгі Плинийдің "Табиғи тарих" (36.90) кітабында Даидальдың замандасы саналатын аңызғы Смилис, сондай-ақ б.з.д. VI ғасырдың ортасындағы сәулетшілер мен мүсіншілер Роикос және Теодор Лемн лабиринтін жасағандардың арасында есімдері тізілген. Эндрю Стюарт бұл туралы "Самос ғибадатханасының 'en limnais' ['батырақ'] орналасқан жерін қате түсіну" деп санайды.
Плинийдің итальяндық лабиринті
Плинийдің сөзіне қарағанда, Ларс Порсенаның мазарында жер асты лабиринты болған. Плинийдің мазардың көрінетін бөлігін сипаттауы түсініксіз; Плинийдің өзі бұл құрылысты көрмегені анық, ол тарихшы және римдік ескерткіштерді зерттеуші Варронды келтіріп отыр.
Еуропадан тыс ежелгі лабиринттер
7 дәрежелі "классикалық" үлгіге ұқсас дизайн Американың түпкілікті мәдениетінде пайда болды, Тохоно О'одхам халқының лабиринтінде "Лабиринттегі адам" И'итои бейнеленген. Тонохо О'одхам үлгісі классикалық үлгіден екі жағынан ерекшеленеді: ол радиалды түрде жасалған және кіреберісі жоғары орналасқан, ал дәстүрлі лабиринттерде кіреберіс төменгі жағында болады (қараңыз төмен). Ең ерте кезде пайда болған мерзімін нақты анықтау қиын; ең көнесі 17 ғасырға жатқызылады. Үндістанда лабиринттік бейнелердің ерте пайда болуы туралы негізсіз мәлімдемелер жасалды, мысалы, Гоадағы өзен жағалауындағы ежелгі петроглиф б.з.д. 2500 жылға дейін сонау салып тұр деген болжам бар. Солтүстік Үндістанның үңгірлеріндегі тас суреттері мен Нилгири тауларындағы дольмен ғибадатханаларында да осыған ұқсас мысалдар табылды, бірақ олардың нақты мерзімін анықтау қиын. Нақты мерзімі анықталған мысалдар б.з.д. 250 жылға жуық кездесе бастайды. Лабиринттер үнді қолжазбаларында және тантрикалық мәтіндерде 17 ғасырдан бастап кездеседі. Олар көбінесе ежелгі Махабхарата эпосында сипатталған, бұзылмайтын шайқас құрылымына сілтеме жасай отырып "Чакравюха" деп аталады. Мифтік Равананың астанасы Ланка, Аль Берунидің "Индия" (шамамен 1030 ж.) кітабының 1910 жылғы аудармасында 306-бетте (келесі бетте схемасымен) лабиринт ретінде сипатталған. Ақ теңіз маңында, әсіресе Соловецкі аралдарында 30-дан астам тас лабиринт сақталған. Ең танымал ескерткіш – Большой Заяцкий аралындағы тас лабиринттер – бір шағын аралдың 0,4 км² ауданында орналасқан 13 тас лабиринттен тұрады. Жергілікті археологтар бұл лабиринттердің 2000–3000 жыл бұрын салынғанын болжайды, бірақ көптеген зерттеушілер оған күмәнді қарады.
Үлгі ретінде лабиринт
7 курсты "классикалық" немесе "кретталық" үлгі, Криттік монеталардан белгілі (б.з.д. 400–200 шамасында), антикалық бірнеше мысалда кездеседі, кейбіреулері тас дәуірінің соңында немесе қола дәуірінің басында болған болуы мүмкін. Римдік еден мозаикалары әдетте классикалық лабиринттің төрт көшірмесін (немесе ұқсас үлгіні) ортасында өзара байланыстырып, орталық талап ететіндей шаршылап көрсетеді, бірақ олар әлі де танылады. Көптеген мозаикалық лабиринттердің ортасында Минотаврдың бейнесі немесе Минотавр туралы аңызға сілтеме кездеседі. Төрт осьті ортағасырлық үлгілер римдік үлгіден дамыған болуы мүмкін, бірақ дизайнның төрт бөлігі қалай белгіленгеніне қарай әртүрлі. Минотавр немесе басқа қауіп ортағасырлық бірнеше мысалдың ортасында сақталады. Шартр үлгісі (Шартр соборындағы бейнесімен аталған) ортағасырлық ең көп таралған дизайн; ол 9 ғасырдың басында қолжазбаларда кездеседі.
Ортағасырлық лабиринттер мен шөптік лабиринттер
Ертедегі гуманист Бенцо д'Алесандрия 1310 жылға дейін Веронаға барған кезде, ол "қазір Арена деп аталатын Лаберинтумды" атап өтті; мүмкін ол аренаның жоғалған еденінің астындағы кубикулаларды көріп тұрған шығар. Ортағасырлық лабиринттің толық гүлденуі XII-XIV ғасырларда готикалық соборлардың, атап айтқанда, солтүстік Францияның Шартр, Реймс және Амиенс қалаларының үлкен еден лабиринттерімен болды. Олардың артында тұрған символика немесе мақсаты анық емес және бір орнатудан екіншісіне өзгерген болуы мүмкін. Француз дін қызметкерлерінің Пасха күні жол бойындағы ырымдық Пасха биін орындағаны туралы сипаттамалар сақталған. Кейбір кітаптар (әсіресе, жол көрсетушілер) собор едендеріндегі лабиринттер қажылық жолдарының орнына қызмет еткенін ұсынады, бірақ "chemin de Jerusalem" (Иерусалимге жол) фразасының ең ерте кездесуі 18 ғасырдың соңына жатады, ол Реймс және Сент-Омердегі лабиринттерді сипаттау үшін қолданылған. Романтикалық иллюстрацияларда қажылар тізе бүгіп, дұға оқып, лабиринттің ішінде жүріп бара жатқандай бейнеленген бұл рәсім Шартрде 17 ғасырда орындалған болуы мүмкін. Собор лабиринттері Ұлыбританиядағы көптеген шөптік лабиринттерге, мысалы, Wing, Hilton, Alkborough және Saffron Walden-ге шабыт көзі болды деп саналады. Сол кезеңде Скандинавияда 500-ге жуық немесе одан да көп шіркеулік емес лабиринттер салынған. Бұл лабиринттер, әдетте жағалау аймақтарында, көбінесе 7 немесе 11 қатарлы қарапайым классикалық формада тастармен белгіленген. Олардың көптеген атаулары "Трой қаласы" деп аударылады. Оларды балықшылар қауымдастықтары салған деп есептеледі: лабиринттің иірімдерінде зұлым тролльдерді немесе желдерді тұтқындау қауіпсіз балық аулау сапарларын қамтамасыз етуі мүмкін. Силли аралдарында да тастан жасалған лабиринттер бар, бірақ олардың ешқайсысы 19 ғасырдан бұрын салынған емес. Лабиринттердің мысалдары көптеген түрлі мәдениеттерде кездеседі. Бұл символ әр түрлі формаларда және материалдарда (петроглифтер, классикалық форма, ортағасырлық форма, еден, шөп және тоқу) әлемнің көптеген бөліктерінде, Солтүстік және Оңтүстік Америкадан бастап Австралияға, Яваға, Үндістанға және Непалға дейін кездескен.
Қазіргі заманғы лабиринттер
20 ғасырдың соңынан бастап лабиринттерге деген қызығушылық қайта жанданып, лабиринттерді салу дамыды, олар бір жолмен және көп жолмен салынды. Дүниежүзілік лабиринт локаторында шамамен 6000 лабиринт тіркелген; олар жеке меншіктерде, кітапханаларда, мектептерде, бақтарда, демалыс орындарында, сондай-ақ танымал храмдар мен кафедральдарда орналасқан. Лабиринт заманауи бейнелеу өнерінде де қолданылады. Мысалдарға Пит Мондрианның «Пир мен мұхит» (1915), Жоан Мироның «Лабиринт» (1923), Пабло Пикассоның «Минотавромахия» (1935), М.С. Эшердің «Релятивтілік» (1953), Фриденсрайх Хундертвассердің «Лабиринт» (1957), Жан Дубуфеттің «Логологиялық кабинет» (1970), Ричард Лонгтың «Коннемара» мүсіні (1971), Джо Тилсонның «Жер лабиринті» (1975), Ричард Флейшнердің «Торлы» лабиринті (1978), Истван Оросстың «Атлантис анаморфозы» (2000), Дмитрий Раковтың «Лабиринт» (2003) және қазіргі заманғы американдық суретші Мо Моралестің «Лабиринттік проекция» деп аталатын әдісімен салған суреттері жатады. Итальян суретшісі Давиде Тонато көптеген туындыларын лабиринт тақырыбына арнаған. Заманауи бейнелеуде Дедалдың лабиринті көбінесе көп жолмен салынған лабиринт ретінде бейнеленеді, онда адам адасып қалуы мүмкін. Марк Валлинджер Лондон метрополитенінің 150 жылдығына арнап, әр станцияға бір-бірден 270 эмаль тақташа орнатты, олар лабиринтті бейнелейді. Тақташалар 2013 және 2014 жылдары 16 ай ішінде орнатылды, әрқайсысы 2009 жылғы Гиннестің әлемдік рекорды бойынша метро арқылы жүрген қатысушылардың маршрутындағы орнына сәйкес нөмірленген.
Мәдени мағынасы
Тарихи дәуірге дейінгі лабиринттер зұлым рухтарға арналған тұзақ ретінде немесе ритуалдық билерге жол ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Көптеген римдік және христиандық лабиринттер ғимараттардың кіреберісінде кездеседі, бұл олардың ұқсас апотропалық мақсатта қолданылғанын көрсетеді. Белгілер мен символдарды салыстыра зерттеген "Біріктіретін үлгілер" еңбегінде Карл Шустер мен Эдмунд Карпентер лабиринттің әртүрлі формаларын ұсынады және олардың әртүрлі мағыналарын қарастырады, соның ішінде қасиетті ата-бабаның үйіне апаратын қасиетті жол, тіпті ата-бабаның өзінің бейнесі де болуы мүмкін: "лабиринтті қасиетті символ, пайдалы ата-баба, құдай деп санайтын көптеген [Жаңа әлем] үндістері бар. Олар осылайша оның бастапқы мағынасын сақтап қалған болуы мүмкін: түп ата, оның он екі негізгі буынын біріктіретін екі үздіксіз сызық арқылы шақырылған". Шустер лабиринттің көбінесе айлакерге пана болатынын да атап көрсетеді; Үндістанда Равана лабиринттерге билік етеді, Суматра батактары айлакер Джонаха лабиринтте тұрады дейді, ал еуропалықтар оны алаяқтардың мекені деп есептейді. Соңғы кезде көптеген лабиринттер шіркеулерде, ауруханаларда және саябақтарда салынды. Олар көбінесе ойшару үшін қолданылады; лабиринттің бұрылыстарында жүргенде адам бағытын және сыртқы әлемді жоғалтып, ойын тыныштандырады.
Христиандық қолдану
Лабиринттер христиан дәстүрінде ғибадаттың бір бөлігі ретінде әр түрлі жағдайларда қолданылған. Ең ерте белгілі мысалы – Алжирдегі Орлеансвилл қаласындағы Киелі Репаратус базиликасының төртінші ғасырдағы еденіндегі «Sancta Eclesia» деген сөздері бар сурет, бірақ ол ғибадатта қалай қолданылғаны белгісіз. Орта ғасырларда лабиринттер 1000 жылға қарай шіркеулердің қабырғаларында және едендерінде пайда бола бастады. Кейінгі практикаға үлкен әсер еткен ең танымал ортағасырлық лабиринт Шартр соборында жасалды. Соңғы кезде христиандық ғибадаттың кейбір аяларында лабиринттерді қайта қолдану кеңейді. Еуропа мен Солтүстік Америкадағы көптеген шіркеулер тұрақты, көбінесе біржолғы лабиринттерді салған немесе уақытша лабиринттерді пайдаланған (мысалы, кенепке салынған немесе шамдармен белгіленген). Мысалы, 2000 жылдың наурыз айында Сент-Пол соборының еденіне бір аптаға лабиринт орнатылды. Кейбір консервативті христиандар лабиринттерді жақтырмайды, оларды түркі діндеріне тән амалдар немесе «Жаңа дәуір» тренді деп санайды.
БАҚ-та қолдану
Видео ойындар индустриясы лабиринттер мен еңбек жолдарын қабылдады, және көптеген видео ойындарда мұндай мүмкіндік бар. Мысалы, 1994 жылғы «Марафон» видео ойынында ойыншы өтуі тиіс көптеген лабиринт тәрізді өткелдер бар. Сан алуан фильмдер, ойындар және музыка туындыларында лабиринттер кездеседі. Мысалы, авангардты көп экранды фильм «Лабиринтте» символдық қазіргі заман лабиринтінде мағына іздеу ұсынылады. Жақсы қабылданылған 2006 жылғы «Панның лабиринті» фильмі символизм үшін лабиринт аңызына көп сүйенеді. «Кітапханашылар» сериалының үшінші эпизодында «Дилемманың мүйіздері» атты эпизодта сиқырлы лабиринт пайда болады. Қосымша атаулар тізімі үшін «Лабиринт (айқындау)» деген бетке қараңыз. Аргентиналық жазушы Хорхе Луис Борхес лабиринт идеясына құмар болды және оны өзінің әңгімелерінде (мысалы, «Алефтегі Астерион үйі») кеңінен пайдаланды. Оның оны қолдануы басқа авторларды (мысалы, Умберто Эконың «Розаның аты», Марк З. Данилевскидің «Жапырақтар үйі») шабыттандырды. Сонымен қатар, Роджер Зелазнидің «Кенжарлар шежіресі» фантастикалық сериясында «Үлгі» деп аталатын лабиринт бар, ол оны жүретіндерге параллель әлемдер арасында жылжу күшін береді. Рик Риорданның «Перси Джексон және Олимпиадалықтар» сериясында төртінші романның оқиғалары «Лабиринт шайқасы» негізінен Даидаль лабиринтінде өтеді, ол Батыстың жүрегін ұстап, АҚШ-тың астында орналасқан. Урсула К. Ле Гуин өзінің Earthsea сериясының екінші кітабында «Атуанның қабірлерінде» жер асты лабиринтін пайдаланды, онда серияның батыры Гедті кітаптың кейіпкері Тенар Каргиш империясына саяхатта тұтқындайды – «Аты жоқтардың» рухани күші кем дегенде ішінара лабиринтте шоғырланған. Австралиялық автор Сара Дуглас өзінің «Троя ойыны» сериясында лабиринттік идеяларды енгізді, онда Крит лабиринті ежелгі әлемдегі көптеген лабиринттердің бірі болып табылады, қалалармен бірге сиқырлы күш көзі ретінде құрылған. Лоренс Дюреллдің «Қараңғы лабиринті» Критте жер астындағы тұтқындарды бейнелейді. Лабиринттің қиын жағдайларды бейнелеуге мүмкіндігі болғандықтан, Октавио Паз мексикалық ұлттық ерекшелік туралы кітабын «Жалғыздықтың лабиринті» деп атады, мексикалық жағдайды жетім және жоғалған деп сипаттады.