Кіріспе

Дидактикалық христиандық мәтін Физиолог (Φυσιολόγος) – Александрияда белгісіз автордың грек тілінде жазған немесе құрастырған дидактикалық христиандық мәтін. Оның құрамы дәстүрлі түрде біздің заманымыздың 2-шы ғасырына жатқызылады, себебі оқырмандар мәтінді білген Александриялық Клименттің жазбаларымен салыстырған, бірақ Алан Скотт 3-шы ғасырдың соңында немесе 4-ші ғасырда жазылған деп санайды. Физиолог жануарлар, құстар және фантастикалық жаратылыстар, кейде тастар мен өсімдіктердің сипаттамаларынан тұрады, оларға моральдық мазмұн қосылған. Әр жануар сипатталады, содан кейін оқиға келеді, одан жануардың моральдық және символдық қасиеттері шығарылады. Көптеген қолжазбалар суреттермен безендіріледі, көбінесе аса жоғары деңгейде. Кітап 5-ші ғасырда армян тіліне, 6-шы ғасырдың басында немесе мүмкін 4-ші ғасырдың ортасында латын тіліне, эфиопия және сирия тілдеріне, содан кейін көптеген еуропалық және Таяу Шығыс тілдеріне аударылды. Берн Физиологы сияқты көптеген жарықтандырылған қолжазбалар сақталған. Ол Еуропада жануарлардың «мағынасы» туралы түсініктерге мың жылдан астам уақыт бойы әсер етті. Бұл – малдар туралы кітаптардың (bestiaries) алғы күші. Орта ғасырлық поэзиялық әдебиет Физиолог дәстүріне сілтемелерге толы; мәтін ортағасырлық шіркеу өнерінің символизміне де зор әсер етті: күлінен қайта тірілген феникс және өз балаларын өз қанымен тамақтандырған пеликан сияқты символдар әлі де жақсы танымал. Кейбір аллегориялар Ібілістің азғыруын және Мәсіх арқылы оның жеңілісін көрсетеді; ал басқалары үлгі алуға немесе аулақ болуға болатын қасиеттерді ұсынады. Латын тілінен жасалған аудармалар мен бейімделулер «Физиологты» Батыс Еуропаның барлық тілдеріне енгізді. 1070 жыл шамасында Хирзауда Көне Жоғары Неміс (алемандық) аудармасы жазылды (ред. Мюлленхофф және Шерер "Денкмелер дейтшер поэзия унд проза" No. LXXXI); кейінірек аударма (12-шы ғасыр) de in Geschichte des Physiologus (б. 280–99) редакторында; ал ұйқасты нұсқасы Karajan, Deutsche Sprachdenkmale des XII. Jahrhunderts (б. 73–106) кітабында келтірілген, екеуі де Дикта Хризостоми деп аталатын латын мәтініне негізделген. 9-шы ғасырға жататын метрикалық англосаксондық Физиологтың фрагменттері сақталған (ред. Торп "Кодекс Экзониенсис" б. 335–67, Грин "Ангельшахсия поэзиясы кітапханасы" I, 223–8 бөлімінде). 12-ші және 13-шы ғасырларда Филипп де Таунның "Бестиаре" (Bestiaires) пайда болды, бұл ежелгі француз тіліндегі метрикалық нұсқа, Томас Райтпен "Орта ғасырларда жазылған ғылым туралы танымал трактаттар" (74–131) және Вальбергпен (Лунд және Париж, 1900) редакторында; Гийом, Нормандияның кеңсе қызметкері жазған "Бестиаре дивини" (Bestiare divin), Каье өзінің "Mélanges d'archéologie" (II–IV) кітабында, сондай-ақ Хиппо (Каен, 1852) және Рейнш (Лейпциг, 1890) редакторында; Румынияда Пол Мейер редакциялаған "Бестиаре" (I, 420–42); Пьер ле Пикардың прозадағы "Бестиаре", Каье "Меланж" (II–IV) кітабында редакцияланды.

Қолжазба дәстүрі

Физиологтың қазіргі заманғы зерттеуі 1936 жылы Франческо Сбордонның басылымымен басталды деуге болады, ол мәтіннің сақталған қолжазбаларында үш дәстүрді анықтады: "алғашқы" дәстүр, Византиялық дәстүр және Псевдо-Василий дәстүрі. Бен Перри Сбордон назарынан тыс қалған Морган кітапханасындағы қолжазбаның – қолда бар ең көне грек нұсқасы екенін көрсетті, ол 10 ғасырдың соңындағы Гроттаферрата қолжазбасы. Анна Дорофеева көптеген ерте латын тіліндегі "Физиолог" қолжазбаларын ерте ортағасырлық монастырь жазу орталықтарындағы "энциклопедиялық ұмтылыстың" куәсі ретінде қарастыруға болатынын айтты.

Аудармалар

Фрэнсис Кармоди. Физиолог, жануарлар, өсімдіктер және тастар туралы ежелгі кітап. Сан-Франциско: Калифорния кітап клубы, 1953. А. С. Кук. Ежелгі ағылшын тіліндегі «Физиолог». Йель университетінің ағылшын тіліндегі зерттеулері, 63-том. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1921. Майкл Дж. Керли. «Физиолог». Остин: Техас университетінің баспасы, 1979. Фрэнсис Кармоди анықтаған «Физиологтың» латын нұсқаларының ағылшын тіліне алғашқы аудармасы. Эмиль Петерс. «Физиолог» (грек тілінен, Фридрих Вюрцбахтың түсіндірмелерімен). Мюнхен: Musarionverl., 1921. Кристиан Шрёдер. «Милльштаттер физиологы». Текст, аударма, түсініктеме (Würzburger Beiträge zur deutschen Philologie; 24; сонымен қатар: Вюрцбург университетінің диссертациясы, 2004). Вюрцбург: Königshausen & Neumann, 2005. Т. Х. Уайт. «Бестиарий: Жануарлар кітабы». Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons, 1954, 4/1960. Француз тіліне аударма: Арно Цукер. «Физиологтар. Жануарлар дүниесі». Грек тілінен аударған, кіріспе және түсіндірме авторы – Арно Цукер, Jérôme Millon, 2005 (Atopia сериясы). https://books.google.com/books?id=Z8hwbgnprkC.