Кіріспе

Өнер мен мәдениеттегі мотив, биологияда (филогенезия) қолданылуы

Өмір ағашы – әлемнің көптеген мифологиялық, діни және философиялық дәстүрлеріндегі маңызды архетип. Ол қасиетті ағаш тұжырымымен тығыз байланысты. Аспан мен жер астын байланыстыратын білім ағашы, мысалы, Иггдрасил және «Жаратылыс кітабындағы» жақсылық пен жамандық туралы білім беретін ағаш, сондай-ақ барлық жаратылысты байланыстыратын өмір ағашы – олар әлемдік немесе ғарыштық ағаштың түрлері болып табылады және түрлі діндер мен философияларда бірдей ағаш ретінде бейнеленеді.

Дін және мифология

Өмір ағаштарының әртүрлі нұсқалары фольклорда, мәдениетте және көркем әдебиетте кездеседі, көбінесе олар өлімсіздікке немесе өнімділікке байланысты айтылады. Олардың бастауы діни символизмге саяды. Профессор Элвира Усачиовайтейдің сөзінше, ежелгі иконографияда сақталған "типикалық" бейне – бір-біріне қарама-қарсы тұрған екі симметриялық тұлға, олардың арасында ағаш орналасқан. Бұл екі тұлға билеушілерді, құдайларды, тіпті бір құдай мен оның адал ізбасарын бейнелей алады.

Ежелгі Месопотамия

Ассириялық өмір ағашы түйіндер мен қиылысқан сызықтармен бейнеленген. Бұл, әдетте, ассириялық сарайлардың бейнелерінде адам, бүркіт басты қанатты періште немесе патшаның қатысуымен көрсетілген маңызды діни символ болған және шелек пен конус арқылы баталанған немесе құнарланған. Ассириологтар осы символдың мағынасы туралы бір пікірге келе алмады. "Өмір ағашы" деген атауды оған қазіргі зерттеушілер берген, ол ассириялық көздерде қолданылмайды. Шындығында, осы символға қатысты ешқандай мәтіндік дәлелдер белгілі емес. Гилгамеш жырлары да өлместік іздеумен байланысты. Бабыл дінінде Киш патшасы Етана ұл табу үшін "тудыратын өсімдік" іздеген. Бұл Акад империясының (б.з.д. 2390–2249 жж.) цилиндрлік мөрлерінде табылған ежелгі дәуірге дейінгі нақты деректерге ие.

Урарту

Армения таулы аймағындағы Урартуда өмір ағашы діни символ болған және қамал қабырғаларына салынған, сондай-ақ жауынгерлердің қару-жарағына қашалып бейнеленген. Ағаштың бұтақтары сабақтың оң және сол жағына тең бөлінген, әр бұтақта бір жапырақтан, ал ағаштың жоғарғы жағында да бір жапырақ болған. Ағаштың екі жағында қызметшілер тұрып, бір қолын көтеріп, ағашқа күтім жасап тұрғандай көрінген.

Ежелгі Иран

Авеста әдебиетінде және иран мифологиясында өмір, мәңгілік және емделумен байланысты бірнеше қасиетті өсімдіктер бейнеленген, мысалы Амеша Спента; Амеретат, өсімдіктердің қамқоршысы және ағаштар мен өлімсіздік құдайы; Гаокерена немесе ақ хаома, оның тіршілігі ғаламдағы өмірдің жалғасуын куәландыратын ағаш; бас тохмак, емдік қасиеттері бар, барлық шөп тұқымдарын сақтайтын және қайғыны жоятын ағаш; Машья және Машьяна, адамзаттың ата-анасы; барсом, анардың кесілген бұтақтары, тамарикс (Tamarix gallica) немесе хаома, зороастрийлер өздерінің рәсімдерінде пайдаланатындары; және хаома, бүгін белгісіз өсімдік, ол қасиетті судың бастауы болған. Гаокерена – Ахура Мазда отырғызған үлкен, қасиетті хаома. Ариман ағашқа шабуыл жасап, оны жою үшін бақаны жаратты, мақсаты – жер бетіндегі ағаштардың өсуіне кедері келтіру. Ахура Мазда жауап ретінде ағашты күзету үшін бақаға қадалып тұрған екі кар балығын жаратты. Екі балық әрқашан бақаға қадалып тұрып, оған ден қоюға дайын. Ариман барлық жамандыққа, соның ішінде өлімге жауапты; Ахура Мазда барлық жақсылыққа (оның ішінде өмірге) жауапты. Хаома – одан жасалған сусынның арқасында тағы бір қасиетті өсімдік. Өсімдіктің суығын шығарып, оны ішу зороастрийлік рәсімдерінің орталық бөлігін құрайды. Хаома сонымен қатар құдай ретінде бейнеленген. Ол маңызды тіршілік беруші қасиеттерді сыйлайды – денсаулық, шаруашылық, бойжеткен қыздарға күйеу, тіпті өлместік. Жердегі хаома өсімдігінің бастауы – жұмаққа апаратын таудың үстінде өсетін жарқыраған ақ ағаш. Бұл ақ хаоманың бұтақтарын құдайлық құстар жерге әкелді. Ағаш түрлі-түрлі. Хаома – санскрит тіліндегі соманың авесталық түрі. Ғалымдар осы екі құлшылықтың мағыналық ұқсастығын, зороастризмге дейінгі үнді-иран дінінің ерекше белгісін көрсетеді деп санайды. Иранның ежелгі мифологиясындағы тағы бір байланысты мәселе – Машья мен Машьяна туралы миф, барлық тірі жандардың ата-бабасы болған екі ағаш. Бұл мифті тірі жандарды құдайлар жаратқан мифтің прототипі деп қарастыруға болады.

Индуизм

Пураналар деп аталатын индуизмнің қасиетті кітаптарында Кальпаврикша деп аталатын құдайлық ағаш туралы айтылады. Бұл құдайлық ағашты Амаравати қаласының бағында гандхарвалар сақтайды, ол аспан әміршісі Индраның бақылауында. Бір әңгімеде, девалар мен асуралар өте ұзақ уақыт бойы сүтті мұхитты қозғап, мәңгілік өмір нектары – амиртаны алуға және оны тең бөлісуге келіседі. Мұхитты қозғағанда, Кальпаврикша басқа да көптеген мифтік нәрселермен бірге пайда болды. Оның түсі алтын және таң қалдыратын сәулесі бар екендігі айтылады. Ол дұға мен ән айтудан ләззаттанады және риза болғанда кез келген тілекті орындайды. Хинду дәстүрінде бес түрлі Кальпаврикша бар және олардың әрқайсысы әртүрлі тілектерді қанағаттандырады. Бұл ағаштар джайнизм нанымында да кездеседі.

Қытай мифологиясы

Қытай мифологиясында өмір ағашының бейнесінде феникс пен айдаһар суреттелген; айдаһар көбінесе мәңгілік өмірді символдайды. Таоист әңгімесінде әр үш мың жыл сайын мәңгілік өмір жемісін беретін ағаш туралы айтылады, ал оның жемісін жеген адам мәңгілікке ие болады. 1990 жылдардағы археологиялық қазбалар Қытайдың Сычуань провинциясындағы Сансиндуй жеріндегі құрбандық орларын ашты. Бұл б.з.д. 1200 жылға дейін салынған, және онда үш қола ағаш табылды, олардың біреуі 4 метр биіктікте. Ағаштың түбінде айдаһар бейнеленген, ал төменгі бұтақтарынан жемістер ілінген. Жоғарғы бөлігінде тырнақтары бар құс сияқты (Феникс) жаратылыс бейнеленген. Сычуаньда, сондай-ақ, кейінгі Хань әулетінен (шамамен б.з. 25–220) тағы бір өмір ағашы табылды. Керамикалық негізді мүйізді, қанатты аң қорғайды. Ағаштың жапырақтары монеталар мен адамдарды көрсетеді. Ал жоғары жағында монеталар мен Күн бейнеленген құс бар.

Христиандық

Өмір ағашы алғаш рет Текке кітаптың 2:9 және 3:22–24 аяттарында Еден бағында мәңгілік өмірдің көзі ретінде айтылады, ал адам бақтан қуылғанда оған қол жеткізуге тыйым салынады. Кейіннен ол Киелі кітаптың соңғы кітабы – Аян кітабында, әсіресе осы кітаптың соңғы тарауында (22-тарау) жаңа жұмақ бағының бір бөлігі ретінде қайтадан пайда болады. Енді оған кіруге тыйым салынбайды, себебі «іш киімдерін жуғандар» (немесе «Король Джеймс» нұсқасында айтылғандай, «оның бұйрықтарын орындайтындар») «өмір ағашына ие болады» (14-аят). Ұқсас мәлімдеме Аян кітабының 2:7 аятында да кездеседі, онда өмір ағашы жеңіске жеткендерге сыйлық ретінде уәделенеді. Аян кітабының 22-тарауы «Құдайдың тағынан» ағып жатқан «таза өмір суының өзенімен» басталады. Өзен екі өмір ағашын сумен қамтамасыз етеді, олар өзеннің екі жағында орналасқан және «он екі түрлі жеміс береді», ал «ағаштың жапырақтары ұлттарды емдеу үшін» (1–2 аяттар) арналған. Басқаша айтқанда, бұл өмір ағашының өзеннің екі жағында өсетін жүзімдік екенін көрсетеді, Жохан 15:1 осыған меңзеп тұрғандай. Рим папасы Бенедикт XVI «Крест – нағыз өмір ағашы» деген пікірді білдірген. Әйгілі Бонавентура өмір ағашының шипалық жемісі – Мәсіхтің Өзі екенін үйреткен. Ұлы Альберт Еухаристияның, Мәсіхтің денесі мен қанының, өмір ағашының жемісі екенін айтқан. Гипполық Августин өмір ағашы – Мәсіх дейді:
Бұл нәрселердің бәрі олардың өзінен басқа да бір нәрсені білдірді, бірақ олар денелік шындықтар болып қалды. Осы туралы айтқанда, баяндаушы бейнелі тіл қолданбады, керісінше, алдын ала бейнеленген нәрселерді нақты сипаттады. Осылайша, өмір ағашы да Мәсіх болды, және Құдай адамның жұмақта рухани құпиялар денелі формада ұсынылмайынша өмір сүруін қаламады. Сондықтан, басқа ағаштарда ол тамақпен қамтамасыз етілді, ал осы ағашта – қасиеттілікпен. Одан бұрын келген нәрсе оны білдіру үшін дұрыс аталады. Шығыс христиандығында өмір ағашы – Құдайдың махаббаты.

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі

Өмір ағашы туралы аян Мормон кітабында сипатталған және талқыланған. Мормон кітабына сәйкес, бұл аянды Лехи пайғамбар түсінде алса, ал кейін оның ұлы Нефи аян арқылы көреді, ол бұл туралы Нефидің бірінші кітабында жазған. Аянға ағашқа дейін созылатын жол кіреді, ағаш жемісі Құдайдың махаббатын бейнелейді, ал темір таяқ – Құдай сөзін бейнелейді. Сол жолмен Исаның ізбасарлары таяққа ұстанып, күнәнің жолдары символдық тұрғыдан бейнеленген шұңқырлар мен суларға адаспай қалуға болады. Аянда зұлымдардың әділдерді қарап, қорлайтын үлкен ғимарат та бар. Бұл аян Мәсіхке деген махаббатты және мәңгілік өмірге жолды символдайды және Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі Киелілер шіркеуінің мүшелері арасында кеңінен танымал және жиі сілтеме жасалатын оқиға. Шіркеудің бір мүшесі бұл аянды "стандартты еңбектердегі [жазбалардағы] ең бай, ең икемді және кең ауқымды символдық пайғамбарлықтардың бірі" деп атады.

Наг-Хаммади гностицизмі

Өмір ағашына қатысты әр түрлі көзқарастар гностицизмге жататын Наг-Хаммади кітапханасы кодекстерінде кездеседі. "Әлемнің пайда болуы" еңбегінде Өмір ағашы жұмақтың солтүстігінде орналасқандығы айтылады, ол осы дәуірдің аяқталуы аталған кезде материалдық денелерінен шығатын күнәсіз қасиеттілерге өмір сыйлайды. Ағаштың түсі Күнге ұқсас, бұтақтары әдемі, жапырақтары кипаристікіндей, ал жемісі – ақ жүзім шоғындарына ұқсайды. Дегенмен, "Иоаннның құпия кітабында" Өмір ағашы теріс бейнеленген. Оның тамыры ащы, бұтақтары – өлім, көлеңкесі – жек көрушілік, жапырақтарында – қастандық, тұқымы – құштарлық, ал гүлдері – қараңғылықта жайнайды.

Манихеизм

Гностикалық манихейлік дінде Өмір ағашы Адамға құтқарылу үшін қажетті білімді (гноз) алуға көмектесті және Исаның символы ретінде қарастырылды.

Еуропа

Грек мифологиясында Гера әжесі Гайядан алтын алма өсіретін бұтақ сыйлық ретінде алады, содан кейін Гераның Гесперидтер бағына отырғызады. Аждаһа Ладон алмаларды ұрлағысы келетіндердің бәрінен ағашты қорғайды. Афродитаның Гіппоменге берген үш алтын алмасы Атлантаны жарыста үш рет алаңдатып, оған Атлантаның қолына ие болуға мүмкіндік берді. Ежелгі мифтерде нақты айтылмаса да, көптеген адамдар Афродита Гераның ағашынан осы алмаларды жинады деп есептейді. Эрис осы алмалардың бірін ұрлап алып, оған "ТИИ КАЛЛИСТИИ" деген сөздерді, яғни "ең әдемісіне" деп жазып, "Қиямет алмасын" жасады. Геракл өзінің он екі еңбегінің он біріншісі ретінде үш алманы алып келді. Гесперидтер бағын көбінесе Едем бағымен, алтын алманы Жаратылыс кітабындағы тыйым салынған жеміспен, ал Ладонды Едемдегі жыланмен салыстырады. Осының салдарынан, Еуропа өнерінде Едемнің тыйым салынған жемісі көбінесе алма түрінде бейнеленеді, тіпті Жаратылыс кітабында жемістің нақты сипаттамасы берілмесе де. "Dictionnaire Mytho Hermetique" (Париж, 1737) еңбегінде белгілі алхимик Антуан Жозеф Пернети өмір ағашын өмірлік эликсирмен және Философ тасымен теңестірді. "Шығыстағы Едем" (1998) кітабында Стивен Оппенгеймер ағаштарға табыну мәдениеті Индонезияда пайда болып, шамамен б.з.б. 10 900 немесе 12 900 жылдар шамасындағы "Жас Дриас" оқиғасы арқылы тарағанын болжайды. Бұл мәдениет Қытайға (Сичуань), содан кейін Үндістан мен Таяу Шығысқа жеткен. Соңында, осы таралудың фин-угрлық тармағы Ресей арқылы Финляндияға таралып, онда Yggdrasil туралы норвегиялық миф тамыр жайды. Келт құдайы Лугас өмір ағашының келттік нұсқасымен байланысты болды.

Грузия

Боржгали – ежелгі грузин өмір ағашының символы.

Германдық пұтқа табынушылық және норвегиялық мифология

Германдық пұтқа табынушылықта ағаштар маңызды рөл атқарды (және реконструктивті пұтқа табынушылық және германдық неопаганизм нысандарында осы рөлді әлі де атқарып келеді), олар сақталған мәтіндердің түрлі аспектілерінде кездеседі және мүмкін, құдайлардың аттарында да айтылады. Өмір ағашы скандинав дінінде Yggdrasil, әлем ағашы ретінде бейнеленеді, оның айналасында кең ауқымды аңыз-әңгімелер бар, ол өте үлкен ағаш (кейде қарабұрыш немесе емен деп есептеледі). Yggdrasilмен байланысты болуы мүмкін, герман тайпаларының өз қоғамдарында қасиетті ағаштарды құрметтегендері туралы мәліметтер сақталған. Мысалдарға Тордың емені, қасиетті тоғайлар, Уппсаладағы қасиетті ағаш және ағаштан жасалған Ирминсул тірегі жатады. Скандинавия мифологиясында Идуннның емен жәшігінен алынған алмалар құдайларға өлместік сыйлайды.

Ислам діні

"Өлімсіздік ағашы" (شجرة الخلود) – Құрандағы өмір ағашы мотиві. Ол хадистер мен тәфсирлерде де кездеседі. Киелі кітаптағы оқиғадан өзгешелігі, Құранда Еден бағындағы бір ғана ағаштан айтылады, ол "өлмейтін, шірімейтін күш ағашы" деп аталады. Алла осы ағашты Адам мен Хауаға тыйым салған. Құрандағы ағаш – ұғымның, идеяның, өмір салтының немесе өмірлік кодекстің символы ретінде қолданылады. Жақсы ұғым/идея – жақсы ағаш, ал жаман ұғым/идея – жаман ағаш ретінде бейнеленеді. Мұсылмандар Алла Адам мен Хауаны жаратқанда, оларға бақтағының бәрін пайдалануға болатынын, бірақ осы ағаштан (идея, тұжырымдама, өмір салты) тыйым салғанын айтқандығына сенеді. Шайтан оларға көрініп, Алланың осы ағаштан жеуге тыйым салғанының себебі – олардың періштелерге айналуы немесе ұрпақтан-ұрпаққа мұрагерлікпен байланысты меншік құқығын пайдаланулары екенін жеткізді, осыған Иблис Адамды көндірді.

Адам мен Хауа осы ағаштан жеген кезде олардың ұялы қалпы көрінді, содан кейін олар бақтағы жапырақтарды жинап, киім тікті. Хадистерде де жұмақтағы басқа ағаштар туралы айтылады. Ислам архитектурасындағы өмір ағашы – көптеген өнер дәстүрлерінде кездесетін биоморфты үлгі. Бұл нақты шығу тегі немесе өсуі бар кез келген өсімдік үлгісі саналады. Әл-Азхар мешітіндегі михрабтағы үлгі, Каирдегі Фатимидтер архитектурасының бірегей нұсқасы, өрнек пайда болатын бес жапырақты орталық пальметтен және одан шығатын екі немесе үш жапырақты пальметтерден тұрады. Өсім жоғары және сыртқа қарай бағытталған, ал нишаның жоғарғы бөлігіндегі кішкентай дөңгелектің үстінде шам тәрізді гүлмен аяқталады. Нишаның қисықтығы толқынды қозғалысты күшейтеді, ол күрделілігіне қарамастан, тік ось бойымен симметриялық. Әртүрлі пальма жапырақтарының бейнеленуі – дұға арқылы қол жеткізілген рухани өсуді білдірсе, жапырақтардың жоғары және бүйірге қарай қозғалысы – намаз оқығандағы ғибадат етушінің әртүрлі қимылдарына сілтеме жасайды.

Ахмадия

1889 жылы құрылған үнді Ахмадия қозғалысының пікірінше, Құрандағы ағаш туралы сілтеме символдық; тыйым салынған ағаштан жеу – Адамның Аллаға бағынбағанын көрсетеді.

Яһудилік дереккөздер

Етц Хаим, еврейше "өмір ағашы" дегенді білдіреді, бұл яһуди дінінде жиі қолданылатын термин. Бұл сөз "Нақыл сөздер" кітабында кездеседі және оның мәнісі Тәуратқа теңестіріледі. Етц Хаим – ешивалар мен синагогалардың, сондай-ақ раввиндік әдебиеттердің кең таралған атауы. Бұл термин Сефер Тораның пергаментін бекітетін ағаш бағаналардың әрқайсысын сипаттау үшін де қолданылады. "Жаратылыс кітабында" өмір ағашы туралы айтылады; ол жақсылық пен жамандықты білдіретін ағаштан өзгеше. Адам мен Хауа Құдайға бағынбағандықтан, жақсылық пен жамандықты білдіретін ағаштың жемісін жеп, Еден бағынан қуылды. Дегенмен, бақта өмір ағашы қалды. Олардың осы ағашқа қайта қол жеткізбеуі үшін, бақтың шығыс жағына отты қылышпен күзетші керубилер қойылды. "Нақыл сөздер" кітабында өмір ағашы даналықпен байланысты: "[Даналық] оны ұстағандар үшін – өмір ағашы, оны сақтап қалғандар бақытты" (Нақыл сөздер 3:18). "Нақыл сөздер" 15:4-те өмір ағашы тыныштықпен байланысты: "Жұмсақ тіл – өмір ағашы, ал жаман сөз – рухқа жара". Ашкеназдық литургияда Эйтц Хаим – Сефер Тораны Тәурат сандығына қайтарғанда оқылатын пьеют. "Енох кітабында", әдетте канондық емес деп есептеледі, Құдай Ұлы Сот күнінде Өмір Кітабында аты жазылғандардың барлығына өмір ағашынан жеміс сыйлайды делінеді.

Кабала

Яһуди мистикасы өмір ағашын он өзара байланысты түйін түрінде бейнелейді, ол Кабаланың орталық символы болып табылады. Ол құдайлық әлемдегі он Сефирот күштерін қамтиды. Бұл эманационисттік теологияның панентеистік және антропоморфтық бағыты Тораны, яһудилердің діни амалдарын және Жаратылыстың мақсатын Сефироттағы бірігудің символдық, эзотерикалық драмасы ретінде түсіндірді, соның арқасында Жаратылысқа үйлесімділік қайта орнатылды. Ренессанс кезеңінен бастап Кабала христиандық батыс эзотерикасының дәстүріне Герметикалық Кабала ретінде енді.

Мандайлық

Манда савиттерінде көбінесе ғаламның тірі, өзара байланысты табиғатын көрсететін өмір ағаштарының абстрактілі суреттері кездеседі.

Орта Америка

Дүниежүзілік ағаштар тұжырымы – Колумбтан бұрынғы дәуірде пайда болған мезоамерикалық космовидение мен иконографияда кең таралған мотив. Әлемдік ағаштар төрт тарапты бейнелейді, сонымен қатар орталық әлем ағашының төрт түрлі табиғатын көрсетеді, бұл – жер асты және аспан әлемін жер бетімен байланыстыратын символдық axis mundi. Әлемдік ағаштардың бейнелері, олардың тараптық және орталық аспектілері майя, ацтек, изяпан, микстек, олмек және басқа да мәдениеттердің өнері мен мифологиялық дәстүрлерінде кездеседі, олардың тарихы кем дегенде Мезоамерикалық хронологияның орта/соңғы қалыптасу кезеңдеріне дейін жетеді. Мая қала-мемлекеті Паленкедегі Кʼиних Жанаабʼ Пакалдың қабірінде, он екі жасында ажау немесе басшы болған, оның жерленген орнының қабырғаларында өмір ағашының жазулары бар, бұл оның маңыздылығын көрсетеді. Майялар арасында орталық әлем ағашы Ceiba pentandra түрінде ұйғарылған немесе бейнеленген және түрлі майя тілдерінде ваках-чан немесе якс-имикс-че деп аталады. Ағаш діңгегі тік тұрған кайманмен де бейнеленуі мүмкін, оның терісі ағаш діңгесінің тікенді түрін еске түсіреді.

Солтүстік Америка

Ирокездер арасында тараған аңызда "Тасбақаның арқасындағы әлем" деп аталатын жердің пайда болуы түсіндіріледі, онда өмір ағашы сипатталған. Аңыз бойынша, ол көкте, алғашқы адамдар өмір сүрген жерде болған, жүкті әйел құлап, шексіз теңізге түскенге дейін. Үлкен тасбақа оны судан құтқарып, ол ағаштан алынған қабықпен әлемді қалыптастырды. Өмір ағашы мотиві дәстүрлі Оджибвей космологиясы мен дәстүрлерінде кездеседі. Кейде оны Анишинаабэмовин тілінде "Ағаш әже" немесе "Ноокомис Гиижиг" деп атайды. "Қара елік сөйлейді" кітабында, Оглала Лакота (Сиу) тайпасының wičháša wakȟáŋ (дәрігер және қасиетті адам) Қара елік өзінің көрінісін сипаттайды. Ол гүлдемеген, өліп бара жатқан ағаш айналасында билегеннен кейін, басқа әлемге (рулар әлеміне) көшіп, дана қарттармен – 12 ер және 12 әйелмен кездеседі. Қарттар Қара Елікке оны "Біздің Әкеміз, екі аяқты басшы"мен кездестіретінін және оны ағашқа сүйенген "басшыны" және толық жапырақтанып, гүлдеген ағашты көретін шеңбердің ортасына алып баратынын айтады. Транстан шыққаннан кейін, Қара Елік жердегі ағаш гүлдегенін көруді үміттенеді, бірақ ол құрғақ болып шығады. Онида тайпасы жерді жауып тұрған сулардың үстіндегі Аспан әлемінде табиғаттан тыс күштердің өмір сүргенін айтады. Бұл ағаш жемістерге толы болған, ол оларға жарық берген, және ешкім ағашты кеспеу керектігіне ескертілген, әйтпесе ауыр жаза тартады. Әйел жүктілік құштарлығын сезіп, күйеуін ағаш қабығын алуға жіберген, бірақ ол кездейсоқ басқа әлемге тесік қазып алады. Құлап түскеннен кейін, ол тасбақаның арқасына қонды, ал төрт жануар құрлықты іздеуге жіберілді, соңында суыр оны таба алды.

Серер діні

Серер дінінде өмір ағашы діни тұжырымдамасы Серер космогониясының негізін құрайды. Ағаштар Жер бетінде Жоғарғы Құдай Руг ("Кангин тайпалары арасында Кукс") жаратқан алғашқы нәрселер болды. Серер жаратылыс мифінің әртүрлі нұсқаларында Сомб (Anonychium africana) және Саас ағашы (Faidherbia albida) екеуі де өмір ағаштары ретінде қарастырылады. Сомб сонымен қатар Серер обалары мен жерлеу камераларында қолданылған, олардың көптегені мың жылдан астам уақыт бойы сақталған. Осылайша, ол жаратушы құдаймен теңестіріледі, түрлі әлемдерді тудырады. Әлем ағашы немесе өмір ағашы түркі мифологиясында маңызды символ болып табылады. Бұл кілемдерде жиі кездесетін мотив. Ол Түркия Мәдениет және туризм министрлігінің логотипінде қолданылады және 2009 жылы түрік лирасының 5 құруш номиналының негізгі дизайны ретінде енгізілді. Түркі халықтарында өмір ағашы Улукайын немесе Байтерек деп аталады. Бұл Қайра ханның отырған қасиетті бие ағашы. Кейде ол әлем осі деп есептеледі.

Бахаи діні

Өмір ағашы туралы түсінік Бахаи дінінің жазбаларында кездеседі, онда ол Құдайдың Мәніфестісіне, ғасырдан-ғасырға адамзатқа көрінетін ұлы ұстазға қатысты болуы мүмкін. Бұған мысал ретінде Бахаулланың "Жасырын сөздерін" қарастырамыз: "Шынайы да жарқын таңды ұмыттыңдар ма, сол қасиетті де берекелі ортада Менің қасымда, өмір ағашының көлеңкесі астында жиналғанда, ол барлық даналыққа толы жұмақта отырғызылған еді? Үрейленіп тыңдадыңдар, Мен осы үш қасиетті сөзді айтқан кезде: "О, достар! Менің қалауымды өз қалауларыңызға басым қоймаңыздар, Мен сіздер үшін қаламаған нәрсені тілемеңіздер және тіршіліксіз, дүниелік құштарлықтармен ластанған жүректермен Маған жақындамаңыздар! Егер жаныңызды тазартсаңыз, сол орынды да, айналасын да еске түсіріп, Мен айтқанның рас екенін түсінетін болар едіңіздер". Сондай-ақ, Бахаулланың Ахмад тақтасында: "Расында Ол – Өмір ағашы, Ол Жоғары, Күшті, Ұлы Алланың жемісін береді". Бахаулла өзінің еркек ұрпақтарын бұтақтар (اغصان ʾaghṣān) деп атайды, ал әйелдерді жапырақтар деп атайды. Өмір ағашы мен жақсылық пен жамандық туралы білім беретін ағаштың аражігін ажырату қажет. Соңғысы жақсылық пен жамандық, жарық пен қараңғылық сияқты қарама-қарсылықтары бар физикалық әлемді білдіреді. Ал бұдан өзге мағынада, өмір ағашы рухани әлемді білдіреді, онда мұндай екілік болмайды.

Өнер мен кинода

Австриялық символист суретші Густав Климт өзінің өмір ағашының нұсқасын "Өмір ағашы" картинасында бейнелеген. Бұл әйгілі сурет кейіннен Бостондағы Массачусетс өнер және дизайн колледжінің 21 қабатты, түрлі түсті студенттік жатақханасының ("Жаңа резиденция залы", сондай-ақ "Ағаш үйі" деп те аталады) сыртқы қасбетіне шабыт берді. Алекс Проястың 2009 жылғы "Білу" фильмі екі жас басты кейіпкердің өмір ағашына қарай бағытталған тұсымен аяқталады. 2006 жылғы Даррен Аронофскидің "Қайнар" фильмінде яһуди-христиан өмір ағашы сюжеттік желінің маңызды бөлігі ретінде пайда болады. Орталық Америкада, ашылу дәуірінде, бұл испан конкистадоры іздеген нысан еді, ол мәңгілік өмір сыйлығының Испания мен оның патшайымын діни тәртіпсіздіктен босатады деп сенді. Қазіргі уақытта, осы ағаштан алынған үлгі, ауру әйеліне ем іздеген дәрігердің биологиялық қартаю процесін кері қайтаратын сарысу жасау үшін қолданылады. Шабытты болашақта, ғарыш саяхатшысы (қазіргі заманғы сол адам деп есептеледі) өзін тірі ұстау үшін ағаш қабығының соңғы қалдықтарын (тағы да сол өмір ағашы деп есептеледі) пайдаланады және Зибалбаға сапар шегеді – бұл Орион шоқжұлдызындағы тұмандық ішінде жатқан, өліп бара жатқан жұлдыз, ол ағаш жарылғанда оны жаңартады деп сендіреді, осылайша оған мәңгілік өмір сыйлайды. Терренс Маликтің 2012 жылғы "Өмір ағашы" фильмінде ағашқа тікелей және тақырыптық сілтемелер бар, соның ішінде атауында да. 2021 жылғы "Жангелдегі саяхат" приключен фильмде капитан (Двейн Джонсон) ғалымды (Эмили Блант) ағашты табу үшін ізденіске алып шығады.

"Өмір ағаштары"

Батыс Африкада Оңтүстік Азиядан келген Moringa oleifera ағашын кейбіреулер "өмір ағашы" немесе "ғажайып ағаш" деп атайды, себебі ол планетадағы өсімдік тектес тағамның ең толық құрамымен ерекшеленеді. Қазіргі ғалымдар мен миссионерлік ұйымдардың кейбіреулері бұл өсімдікті қанағаттандырылмаған тамақтануды емдеу және ЖИТС/АИДС-қа шалдыққандарға көмектесу үшін мүмкін шешім деп қарастырады.