Кіріспе
Феникс – циклды түрде қайта туатын өлімсіз құс. Бұл грек мифологиясының бір бөлігі болғанымен, мысыр және парсы мәдениеттері сияқты көптеген мәдениеттерде оған ұқсас нұсқалары бар. Күнмен байланысты феникс өзінің бұрынғы түрінің күлінен көтеріліп, жаңа өмірге ие болады. Кейбір аңыздарда ол отта жанып өледі, ал басқаларында қайта туылмас бұрын жай ғана өліп, шіріп кетеді деседі. Халық әдебиетінің мотивтер тізілімінде, фольклоршылар қолданатын құрал ретінде, феникс B32 мотиві ретінде жіктеледі. Геродот және кейінгі 19 ғасыр ғалымдары феникстің шығу тегін ежелгі Египетке жатқызса, басқа ғалымдар египеттік мәтіндерге классикалық фольклордың әсер еткен болуы мүмкін деп санайды. Уақыт өте келе, феникс мотиві таралып, түрлі жаңа мағыналармен толықты. Геродот, Лукан, Плиний Үлкен, Папа Климент I, Лактанций, Овидий және Севильялық Исидор феникс мотивін қайта баяндауға және таратуға үлес қосушылардың қатарында. Өз бастауларынан асып, феникс әртүрлі нәрселерді "жаңаруды, сондай-ақ күнді, уақытты, империяны, жаны ауысуды, қасиеттеуді, қайта тірілуді, көктегі жұмақтағы өмірді, Мәсіхті, Мәриямды, тазалықты, ерекше адамды және христиан өмірінің белгілі бір аспектілерін" бейнелеуге мүмкіндік алды. Кейбір ғалымдар "De ave phoenice" поэмасы мифологиялық феникс бейнесін Мәсіхтің қайта тірілуінің символы ретінде көрсететінін айтады.
The phoenix is an immortal bird that cyclically regenerates or is otherwise born again. While it is part of Greek mythology, it has analogs in many cultures, such as Egyptian and Persian. Associated with the sun, a phoenix obtains new life by rising from the ashes of its predecessor. Some legends say it dies in a show of flames and combustion, while others that it simply dies and decomposes before being born again. In the Motif Index of Folk Literature, a tool used by folklorists, the phoenix is classified as motif B32. The origin of the phoenix has been attributed to Ancient Egypt by Herodotus and later 19th century scholars, but other scholars think the Egyptian texts may have been influenced by classical folklore. Over time, the phoenix motif spread and gained a variety of new associations; Herodotus, Lucan, Pliny the Elder, Pope Clement I, Lactantius, Ovid, and Isidore of Seville are among those who have contributed to the retelling and transmission of the phoenix motif. Over time, extending beyond its origins, the phoenix could variously "symbolize renewal in general as well as the sun, time, the Empire, metempsychosis, consecration, resurrection, life in the heavenly Paradise, Christ, Mary, virginity, the exceptional man, and certain aspects of Christian life". Some scholars have claimed that the poem De ave phoenice may present the mythological phoenix motif as a symbol of Christ's resurrection.
Этимология
Қазіргі ағылшын тіліндегі феникс сөзі латын тілінен ағылшын тіліне өтіп, кейін француз тілі арқылы нығайтылды. Бұл сөз алғаш рет ескі ағылшын тіліне (fenix) латын тіліндегі phoenīx сөзін қабылдау арқылы енді. Бұл қарыз алу кейін француз тілінің ықпалымен күшейтілді, француз тілі де латын сөзін қабылдаған болатын. Уақыт өте келе, бұл сөз ағылшын тілінде арнайы мағынада қолданыла бастады: мысалы, бұл термин "тамаша адамды" (12 ғасыр), түрлі геральдикалық белгіні (15 ғасыр) және жұлдыз шоқшасының атын (17 ғасыр) білдіруі мүмкін. Латын сөзі грек тілінен (φοίνιξ) шыққан. Грек сөзі алғаш рет Микендік грек тіліндегі po-ni-ke сөзінде кездеседі, бұл сөз, мүмкін, "гриффин" дегенді білдірген, бірақ "құрма ағашы" дегенді де білдірген болуы мүмкін. Бұл сөз, батыс семит тілінен алынған, қызыл бояу үшін қолданылатын маддер (Rubia tinctorum) өсімдігін білдіреді. Финикиялықтар деген сөздің түбі де осыдан шыққан, яғни "қызыл бояумен жұмыс істейтіндер" деген мағынаны білдіреді. Осылайша, феникс "финикиялық құс" немесе "қызғылт қызыл құс" дегенді білдіруі мүмкін.
Алғашқы мәтіндер
Микен Грекиясындағы жоғарыда айтылған Сызықтық В жазуынан басқа, ежелгі грек әдебиетінде феникс туралы ең алғашқы анық айтылуы 8 ғасырдағы грек ақыны Гесиодқа жатқызылатын Киронның Насихаттарының фрагментінде кездеседі. Фрагментте дана кентавр Хирон жас батыр Ахиллге келесіні айтады, феникстің өмірін ұзақ жасаған адамның өмірінен 972 есе ұзақ деп сипаттайды:
Даулы шығу тегі
Феникс тақырыбындағы классикалық әңгімелер Феникстің болуының бастауын ежелгі Египетке жатқызады. Біздің заманымыздан бұрын 5 ғасырда жазған Геродот феникс туралы былай деп хабарлайды: [Египеттіктер] тағы бір қасиетті құсқа ие, оны мен өзім ешқашан көрген емеспін, тек суреттерде ғана. Шындығында, ол тіпті Египетте де сирек кездеседі, тек (Хелиополис халқының айтуынша) бес жүз жылда бір рет, ескі феникс өлгенде ғана келеді. Оның мөлшері мен сыртқы түрі, егер суреттердегідей болса, былай сипатталады: қауырсынының бір бөлігі қызыл, бір бөлігі алтын, ал жалпы пішіні мен мөлшері құнақайға ұқсас. Олар осы құстың не істейтіні туралы әңгіме айтады, бірақ менің ойымша, бұл сенуге қиын: ол Арабиядан келіп, мүрмен жабылып, аналық құсын Күн ғибадатханасына әкеліп, денесін жерлейді. Оны әкелу үшін, олар айтуынша, ол алдымен өзі көтере алатындай үлкен мүрден шар жасайды, содан кейін шарды ойып, ішіне аналық құсын салады, сосын ашық жерін жаңа мүрмен жабады, шардың салмағы бастапқыдағыдай болады, осылайша ол оны Египетке әкеліп, мен айтқандай мүрмен жабылып, Күн ғибадатханасына қояды. Осы құстың іс-қимылдары туралы олар осылай айтады. 19 ғасырда ғалымдардың күдіктері Хелиополистегі египеттіктердің Беннуға, күн құсына табынуын анықтағаннан кейін расталды, ол кейбір жағынан грек фениксіне ұқсас. Дегенмен, Бенну туралы египеттік дереккөздер көбінесе мәселелі және әртүрлі түсіндіруге ашық. Бұл дереккөздердің кейбіреулеріне гректердің феникс туралы ұғымдары әсер еткен болуы мүмкін, керісінше емес.
[The Egyptians] have also another sacred bird called the phoenix which I myself have never seen, except in pictures. Indeed it is a great rarity, even in Egypt, only coming there (according to the accounts of the people of Heliopolis) once in five hundred years, when the old phoenix dies. Its size and appearance, if it is like the pictures, are as follow: The plumage is partly red, partly golden, while the general make and size are almost exactly that of the eagle. They tell a story of what this bird does, which does not seem to me to be credible: that he comes all the way from Arabia, and brings the parent bird, all plastered over with myrrh, to the temple of the Sun, and there buries the body. In order to bring him, they say, he first forms a ball of myrrh as big as he finds that he can carry; then he hollows out the ball and puts his parent inside, after which he covers over the opening with fresh myrrh, and the ball is then of exactly the same weight as at first; so he brings it to Egypt, plastered over as I have said, and deposits it in the temple of the Sun. Such is the story they tell of the doings of this bird. In the 19th century, scholastic suspicions appeared to be confirmed by the discovery that Egyptians in Heliopolis had venerated the Bennu, a solar bird similar in some respects to the Greek phoenix. However, the Egyptian sources regarding the bennu are often problematic and open to a variety of interpretations. Some of these sources may have actually been influenced by Greek notions of the phoenix, rather than the other way around.
Көріністер
Плинийдің айтуынша, сенатор Манилий (Маркус Манилий?) әрбір Ұлы Жылдың соңында феникстің пайда болатыны туралы жазған. Ол бұл туралы "Гней Корнелий мен Публий Лициний консулдығында" деп жазған, яғни б.з.д. 96 жылы, циклдің 540 жылға созылатынын және циклдің 215-ші жылы екенін (яғни б.з.д. 311 жылы басталғанын) көрсеткен. Үшінші мәліметті Кассиус Дион қалдырған, ол да феникстің Квинт Плаут пен Секст Папиний консулдығында көрінгенін айтқан.
Аналогтар
Ғалымдар түрлі мәдениеттерде феникс құсына ұқсас жануарларды кездестірген. Оларға индуистік гаруда (गरुड) және бхерунда (भेरुण्ड), орыс от құсы (жар птица), парсы симорғы (سیمرغ), грузин паскунжи (ფასკუნჯი), араб анкасы (عنقاء), түрік Конрулы, сондай-ақ «Зумруду Анка» («көк жасыл анка»), тибет Ме би кармо, қытай Фенхуан (鳳凰) және Жуке (朱雀) жатады. Бұл ұқсастықтар кейде халық әдебиеті мотивтерінің индексіндегі феникс мотивіне (B32) енгізіледі.
Танымал мәдениетте
Қазіргі әдебиетте феникске сілтеме жасайтын көптеген туындылар бар. Мысалы: Нил Гейманның "Күнқұс" әңгімесінде эпикурейлер тобы фениксті қуырып жегенде не болатыны туралы сұраққа жауап береді; сіз өртеніп кетесіз, және 'жылдарыңызды жоғалтасыз'. Бұл тәжірибесіздер үшін қауіпті болуы мүмкін, бірақ отты жұтып, жарқын құрттармен жаттығулар жасағандар мәңгілік жастыққа қол жеткізе алады. Фолкс – Гарри Поттер сериясында профессор Дамблдордың адал үй жануары ретінде сипатталған еркек феникс. Терри Пратчеттің "Карпе Югулум" романында феникстің іздеуі маңызды қосымша сюжет желісін құрайды. Эйитиро Оданың манга және аниме сериясы "One Piece"-те "Феникс Марко" – мифтік Зоан түріндегі "Тори Тори но Ми" деп аталатын шайтан жемісіне ие, Ақсақалдың қарақшыларының мүшесі, және ол осы жеміс арқылы феникске айнала алады.
In Neil Gaiman's short story "Sunbird", a party of Epicureans finally answer the question of what happens when a Phoenix is roasted and eaten; you burst into flames, and 'the years burn off you'. This can kill those who are inexperienced, but those who have swallowed fire and practised with glow worms can achieve eternal youth. Fawkes, a male phoenix described as Professor Dumbledore's loyal pet in the Harry Potter series. In Terry Pratchett's novel Carpe Jugulum, the search for the phoenix forms an important side plot. In Eiichiro Oda's manga and anime series One Piece, "Phoenix Marco" is a prominent character (a member of the Whitebeard Pirates) who possesses the Mythical Zoan type Devil Fruit called the Tori Tori no Mi, Model: Phoenix, which allows him to transform into a phoenix.