Кіріспе

Феникс – циклды түрде қайта туатын өлімсіз құс. Бұл грек мифологиясының бір бөлігі болғанымен, мысыр және парсы мәдениеттері сияқты көптеген мәдениеттерде оған ұқсас нұсқалары бар. Күнмен байланысты феникс өзінің бұрынғы түрінің күлінен көтеріліп, жаңа өмірге ие болады. Кейбір аңыздарда ол отта жанып өледі, ал басқаларында қайта туылмас бұрын жай ғана өліп, шіріп кетеді деседі. Халық әдебиетінің мотивтер тізілімінде, фольклоршылар қолданатын құрал ретінде, феникс B32 мотиві ретінде жіктеледі. Геродот және кейінгі 19 ғасыр ғалымдары феникстің шығу тегін ежелгі Египетке жатқызса, басқа ғалымдар египеттік мәтіндерге классикалық фольклордың әсер еткен болуы мүмкін деп санайды. Уақыт өте келе, феникс мотиві таралып, түрлі жаңа мағыналармен толықты. Геродот, Лукан, Плиний Үлкен, Папа Климент I, Лактанций, Овидий және Севильялық Исидор феникс мотивін қайта баяндауға және таратуға үлес қосушылардың қатарында. Өз бастауларынан асып, феникс әртүрлі нәрселерді "жаңаруды, сондай-ақ күнді, уақытты, империяны, жаны ауысуды, қасиеттеуді, қайта тірілуді, көктегі жұмақтағы өмірді, Мәсіхті, Мәриямды, тазалықты, ерекше адамды және христиан өмірінің белгілі бір аспектілерін" бейнелеуге мүмкіндік алды. Кейбір ғалымдар "De ave phoenice" поэмасы мифологиялық феникс бейнесін Мәсіхтің қайта тірілуінің символы ретінде көрсететінін айтады.

Этимология

Қазіргі ағылшын тіліндегі феникс сөзі латын тілінен ағылшын тіліне өтіп, кейін француз тілі арқылы нығайтылды. Бұл сөз алғаш рет ескі ағылшын тіліне (fenix) латын тіліндегі phoenīx сөзін қабылдау арқылы енді. Бұл қарыз алу кейін француз тілінің ықпалымен күшейтілді, француз тілі де латын сөзін қабылдаған болатын. Уақыт өте келе, бұл сөз ағылшын тілінде арнайы мағынада қолданыла бастады: мысалы, бұл термин "тамаша адамды" (12 ғасыр), түрлі геральдикалық белгіні (15 ғасыр) және жұлдыз шоқшасының атын (17 ғасыр) білдіруі мүмкін. Латын сөзі грек тілінен (φοίνιξ) шыққан. Грек сөзі алғаш рет Микендік грек тіліндегі po-ni-ke сөзінде кездеседі, бұл сөз, мүмкін, "гриффин" дегенді білдірген, бірақ "құрма ағашы" дегенді де білдірген болуы мүмкін. Бұл сөз, батыс семит тілінен алынған, қызыл бояу үшін қолданылатын маддер (Rubia tinctorum) өсімдігін білдіреді. Финикиялықтар деген сөздің түбі де осыдан шыққан, яғни "қызыл бояумен жұмыс істейтіндер" деген мағынаны білдіреді. Осылайша, феникс "финикиялық құс" немесе "қызғылт қызыл құс" дегенді білдіруі мүмкін.

Алғашқы мәтіндер

Микен Грекиясындағы жоғарыда айтылған Сызықтық В жазуынан басқа, ежелгі грек әдебиетінде феникс туралы ең алғашқы анық айтылуы 8 ғасырдағы грек ақыны Гесиодқа жатқызылатын Киронның Насихаттарының фрагментінде кездеседі. Фрагментте дана кентавр Хирон жас батыр Ахиллге келесіні айтады, феникстің өмірін ұзақ жасаған адамның өмірінен 972 есе ұзақ деп сипаттайды:

Даулы шығу тегі

Феникс тақырыбындағы классикалық әңгімелер Феникстің болуының бастауын ежелгі Египетке жатқызады. Біздің заманымыздан бұрын 5 ғасырда жазған Геродот феникс туралы былай деп хабарлайды: [Египеттіктер] тағы бір қасиетті құсқа ие, оны мен өзім ешқашан көрген емеспін, тек суреттерде ғана. Шындығында, ол тіпті Египетте де сирек кездеседі, тек (Хелиополис халқының айтуынша) бес жүз жылда бір рет, ескі феникс өлгенде ғана келеді. Оның мөлшері мен сыртқы түрі, егер суреттердегідей болса, былай сипатталады: қауырсынының бір бөлігі қызыл, бір бөлігі алтын, ал жалпы пішіні мен мөлшері құнақайға ұқсас. Олар осы құстың не істейтіні туралы әңгіме айтады, бірақ менің ойымша, бұл сенуге қиын: ол Арабиядан келіп, мүрмен жабылып, аналық құсын Күн ғибадатханасына әкеліп, денесін жерлейді. Оны әкелу үшін, олар айтуынша, ол алдымен өзі көтере алатындай үлкен мүрден шар жасайды, содан кейін шарды ойып, ішіне аналық құсын салады, сосын ашық жерін жаңа мүрмен жабады, шардың салмағы бастапқыдағыдай болады, осылайша ол оны Египетке әкеліп, мен айтқандай мүрмен жабылып, Күн ғибадатханасына қояды. Осы құстың іс-қимылдары туралы олар осылай айтады. 19 ғасырда ғалымдардың күдіктері Хелиополистегі египеттіктердің Беннуға, күн құсына табынуын анықтағаннан кейін расталды, ол кейбір жағынан грек фениксіне ұқсас. Дегенмен, Бенну туралы египеттік дереккөздер көбінесе мәселелі және әртүрлі түсіндіруге ашық. Бұл дереккөздердің кейбіреулеріне гректердің феникс туралы ұғымдары әсер еткен болуы мүмкін, керісінше емес.

Көріністер

Плинийдің айтуынша, сенатор Манилий (Маркус Манилий?) әрбір Ұлы Жылдың соңында феникстің пайда болатыны туралы жазған. Ол бұл туралы "Гней Корнелий мен Публий Лициний консулдығында" деп жазған, яғни б.з.д. 96 жылы, циклдің 540 жылға созылатынын және циклдің 215-ші жылы екенін (яғни б.з.д. 311 жылы басталғанын) көрсеткен. Үшінші мәліметті Кассиус Дион қалдырған, ол да феникстің Квинт Плаут пен Секст Папиний консулдығында көрінгенін айтқан.

Аналогтар

Ғалымдар түрлі мәдениеттерде феникс құсына ұқсас жануарларды кездестірген. Оларға индуистік гаруда (गरुड) және бхерунда (भेरुण्ड), орыс от құсы (жар птица), парсы симорғы (سیمرغ), грузин паскунжи (ფასკუნჯი), араб анкасы (عنقاء), түрік Конрулы, сондай-ақ «Зумруду Анка» («көк жасыл анка»), тибет Ме би кармо, қытай Фенхуан (鳳凰) және Жуке (朱雀) жатады. Бұл ұқсастықтар кейде халық әдебиеті мотивтерінің индексіндегі феникс мотивіне (B32) енгізіледі.

Танымал мәдениетте

Қазіргі әдебиетте феникске сілтеме жасайтын көптеген туындылар бар. Мысалы: Нил Гейманның "Күнқұс" әңгімесінде эпикурейлер тобы фениксті қуырып жегенде не болатыны туралы сұраққа жауап береді; сіз өртеніп кетесіз, және 'жылдарыңызды жоғалтасыз'. Бұл тәжірибесіздер үшін қауіпті болуы мүмкін, бірақ отты жұтып, жарқын құрттармен жаттығулар жасағандар мәңгілік жастыққа қол жеткізе алады. Фолкс – Гарри Поттер сериясында профессор Дамблдордың адал үй жануары ретінде сипатталған еркек феникс. Терри Пратчеттің "Карпе Югулум" романында феникстің іздеуі маңызды қосымша сюжет желісін құрайды. Эйитиро Оданың манга және аниме сериясы "One Piece"-те "Феникс Марко" – мифтік Зоан түріндегі "Тори Тори но Ми" деп аталатын шайтан жемісіне ие, Ақсақалдың қарақшыларының мүшесі, және ол осы жеміс арқылы феникске айнала алады.