Кіріспе
Медициналық тест – аурулар, тұқымдық байланыстар немесе биологиялық туыстық қатынастарды анықтау үшін генетикалық тест. Генетикалық тестілеуге генетикалық өзгерістердің нәтижелерін өлшеу кіруі мүмкін, мысалы, ген экспрессиясының нәтижесі ретінде РНК талдау, немесе белгілі бір белок мөлшерін өлшеу үшін биохимиялық талдау. Медициналық жағдайда генетикалық тестілеу генетикалық ауруларды диагностикалау немесе жоққа шығару, нақты жағдайларға қатысты тәуекелдерді болжау, немесе жеке адамның генетикалық ерекшеліктеріне сүйене отырып, медициналық емді жекелендіру үшін қолданылатын ақпарат алу мақсатында пайдаланылуы мүмкін. Сондай-ақ, генетикалық тестілеу адамның тұқымын анықтау үшін де қолданылуы мүмкін. Өсімдіктер мен жануарлардың генетикалық тестілеуі адамдардағыдай мақсаттармен (мысалы, туыстық байланысты/тұқымдық байланысты бағалау немесе генетикалық ауруларды болжау/диагностикалау) жүргізілуі мүмкін, сондай-ақ селекциялық жұмыс үшін қажетті ақпарат алуға немесе жойылу қаупі төніп тұрған популяциялардың генетикалық әртүрлілігін арттыруға да қолданылады. Генетикалық тесттердің түрлері жылдар бойы кеңейіп келеді. 1950 жылдары қолданылған генетикалық тестілеудің алғашқы түрлері бір жасушадағы хромосомалардың санын санаумен байланысты болды. Хромосомалардың күтілетін санынан (адамда 46) ауытқулар 21-трисомия (Даун синдромы) немесе Х-моносомия (Тернер синдромы) сияқты генетикалық жағдайларды диагностикалауға алып келуі мүмкін. 1970 жылдары хромосомалардың белгілі бір аймақтарын бояуға мүмкіндік беретін хромосомалық жолақтылық әдісі жасалды, бұл хромосома құрылымын егжей-тегжейлі талдауға және ірі құрылымдық өзгерістерге байланысты генетикалық ауруларды диагностикалауға мүмкіндік берді. Бүкіл хромосомаларды (цитогенетика) талдаудан басқа, генетикалық тестілеу молекулалық генетика және геномика салаларын қамтиды, олар жеке гендер, гендердің бөліктері немесе тіпті ДНК тізбегінің бір нуклеотидтік "әріпі" деңгейіндегі өзгерістерді анықтай алады. Бір зерттеу бойынша 2018 жылы нарықта 68 000-нан астам генетикалық тест тіркелген.
genetic tests for disease and ancestry or biological relationships
Genetic testing, also known as DNA testing, is used to identify changes in DNA sequence or chromosome structure. Genetic testing can also include measuring the results of genetic changes, such as RNA analysis as an output of gene expression, or through biochemical analysis to measure specific protein output. In a medical setting, genetic testing can be used to diagnose or rule out suspected genetic disorders, predict risks for specific conditions, or gain information that can be used to customize medical treatments based on an individual's genetic makeup. or be used to broadly predict an individual's ancestry. Genetic testing of plants and animals can be used for similar reasons as in humans (e. g. to assess relatedness/ancestry or predict/diagnose genetic disorders), to gain information used for selective breeding, or for efforts to boost genetic diversity in endangered populations. The variety of genetic tests has expanded throughout the years. Early forms of genetic testing which began in the 1950s involved counting the number of chromosomes per cell. Deviations from the expected number of chromosomes (46 in humans) could lead to a diagnosis of certain genetic conditions such as trisomy 21 (Down syndrome) or monosomy X (Turner syndrome). In the 1970s, a method to stain specific regions of chromosomes, called chromosome banding, was developed that allowed more detailed analysis of chromosome structure and diagnosis of genetic disorders that involved large structural rearrangements. In addition to analyzing whole chromosomes (cytogenetics), genetic testing has expanded to include the fields of molecular genetics and genomics which can identify changes at the level of individual genes, parts of genes, or even single nucleotide "letters" of DNA sequence. and one study estimated that as of 2018 there were more than 68,000 genetic tests on the market.
Түрлері
Генетикалық тестілеу – бұл "клиникалық мақсаттар үшін мұрагерлік аурулармен байланысты генотиптерді, мутацияларды, фенотиптерді немесе кариотиптерді анықтау үшін хромосомалар (ДНК), ақуыздар және белгілі бір метаболиттерді талдау". Ол адамның өмірі бойындағы гендері мен хромосомалары туралы ақпарат бере алады.
Диагностикалық тексеру
Ұрықсыз ұрық ДНК-сын (cffDNA) тестілеу – ұрыққа қатысты инвазивті емес тест. Ол ананың веналық қанының үлгісінен жасалады және жүктіліктің басында ұрық туралы ақпарат бере алады. 2015 жылдан бері бұл Даун синдромын анықтау үшін ең сезімтал және нақты скринингтік тест болып табылады. Жаңа туған сәбилерді тексеру – өмірдің алғашқы кезеңдерінде емдеуге болатын генетикалық ауруларды анықтау үшін қолданылады. Жаңа туған сәбиден туылғаннан кейін 24–48 сағат ішінде қан алынып, зертханаға талдау үшін жіберіледі. АҚШ-та жаңа туған сәбилерді тексеру процедурасы штаттан штатқа өзгеше, бірақ барлық штаттар заң бойынша кемінде 21 ауруды тексеруге міндетті. Егер нәтижелер аномалияны көрсетсе, бұл баланың ауруы бар дегенді міндетті түрде білдірмейді. Ауруды растау үшін алғашқы тексеруден кейін диагностикалық тесттер қажет. Нәрестелерді белгілі бір ауруларға тексеру – генетикалық тестілеудің ең көп таралған түрі, әр жылы АҚШ-та миллиондаған сәбилер тексеріледі. Барлық штаттар қазіргі уақытта нәрестелерді фенилкетонурия (PKU, емделмесе психикалық ауруға әкелетін генетикалық бұзылыс) және туа біткен гипотиреоз (қалқанша безінің бұзылуы) үшін тексереді. PKU-мен ауыратын адамдарда фенилаланин аминқышқылын өңдеуге қажетті фермент болмайды, ол балалардың қалыпты өсуіне және өмір бойы белокты қалыпты пайдалануына жауапты. Фенилаланиннің артық жиналуы ми тініне зақым келтіріп, дамуда кешігуге әкелуі мүмкін. Жаңа туған сәбилерді тексеру PKU-ны анықтауға мүмкіндік береді, бұл балаларға аурудың салдарынан сақтану үшін арнайы диетаға отыруға мүмкіндік береді. Генетикалық тестілеудің эпилепсия немесе нейродамылы бұзылыстар сияқты жағдайлардағы маңыздылығына қарамастан, көптеген науқастар (әсіресе ересектер) осы заманауи диагностикалық тәсілдерге қол жеткізе алмайды, бұл маңызды диагностикалық олқылықты көрсетеді. Тасымалдаушы тестілеу – екі данада болғанда генетикалық бұзылысты тудыратын гендік мутацияның бір көшірмесін алып жүретін адамдарды анықтау үшін қолданылады. Бұл тест генетикалық бұзылыстың отбасылық тарихы бар адамдарға және белгілі бір генетикалық жағдайлардың тәуекелі жоғары этникалық топтарға ұсынылады. Егер екі ата-ана да тексерілсе, тест жұптың кістік фиброз сияқты генетикалық жағдаймен ауыратын балаға ие болу тәуекелі туралы ақпарат бере алады. Имплантация алдындағы генетикалық диагностика – ин витро ұрықтандыру процедурасының бөлігі ретінде имплантациядан бұрын адам эмбриондарында жүргізіледі. Имплантацияға дейінгі тестілеу ин витро ұрықтандыру арқылы бала көруге тырысқанда қолданылады. Әйелдің жұмыртқалары мен еркектің спермасы алынып, денеден тыс жерде ұрықтандырылып, бірнеше эмбрион жасалады. Эмбриондар жеке-жеке аномалияларға тексеріледі және аномалиялары жоқтары жатырға имплантацияланады. Туғанға дейінгі диагностика – туылмас бұрын ұрықтың гендеріндегі немесе хромосомаларындағы өзгерістерді анықтау үшін қолданылады. Бұл тест генетикалық немесе хромосомалық бұзылыстары бар баланың болу тәуекелі жоғары жұптарға ұсынылады. Кейбір жағдайларда, туғанға дейінгі тестілеу жұбайлардың күмәнін басуға көмектеседі немесе жүктілікті тоқтату туралы шешім қабылдауға көмектеседі. Дегенмен, ол барлық мүмкін болатын тұқым қуалайтын аурулар мен туа біткен кемшіліктерді анықтай алмайды. Туғанға дейінгі генетикалық тестті жүргізудің бір әдісі – амниоцентез, ол жүктіліктің 15-20 аптасынан кейін ананың амнион сұйықтығынан үлгі алады. Сұйықтық содан кейін Даун синдромы (трисомия 21) және трисомия 18 сияқты хромосомалық аномалияларға тексеріледі, бұл жаңа туған сәбидің немесе ұрықтың өліміне әкелуі мүмкін. Тест нәтижелері тест жасалғаннан кейін 7–14 күн ішінде алынуы мүмкін. Бұл әдіс ұрықтың хромосомалық аномалияларын анықтау және диагностикалауда 99,4% дәлдікке ие. Бұл тестпен түсік тастау қаупі шамамен 1:400 құрайды. Туғанға дейінгі тестілеудің тағы бір әдісі – хориондық тоқпаннан үлгі алу (CVS). Хориондық тоқпан – баламен бірдей генетикалық құрамы бар плацентадан шыққан түйіндер. Бұл әдіс бойынша плацентадан хориондық тоқпанның үлгісі алынып, тексеріледі. Бұл тест жүктіліктің 10–13 аптасында жүргізіледі және нәтижелері тест жасалғаннан кейін 7–14 күннен кейін дайын болады. Ұрықтың кіндік қаннан алынған қанды пайдаланатын тағы бір тест – кіндік қаннан тері арқылы алынған үлгі. Жарамсыздықтар туылғаннан кейін, көбінесе өмірдің кейінгі кезеңдерінде пайда болатын аурулармен байланысты гендік мутацияларды анықтау үшін қолданылатын болжамды және симптомдар алдындағы тестілеу. Бұл тесттер генетикалық бұзылысқа ұшыраған отбасы мүшесі бар, бірақ тест кезінде бұзылыстың белгілері жоқ адамдарға көмектесе алады. Болжамды тестілеу белгілі бір типтегі қатерлі ісіктер сияқты генетикалық негізі бар ауруларды дамыту мүмкіндігін арттыратын мутацияларды анықтай алады. Мысалы, BRCA1 мутациясы бар адамда емшек қатерлі ісігіне күмүлативті тәуекел 65% құрайды. Мұралық емшек қатерлі ісігі және жұмыртқалық қатерлі ісігі синдромы BRCA1 және BRCA2 гендеріндегі гендік өзгерістерден туындайды. Бұл гендердегі мутациялармен байланысты негізгі қатерлі ісік түрлері – әйелдердің емшек қатерлі ісігі, жұмыртқалық, простата, бүйрек және еркектердің емшек қатерлі ісігі. Ли Фраумени синдромы TP53 геніндегі гендік өзгерістерден туындайды. Бұл гендегі мутациямен байланысты қатерлі ісік түрлері – емшек қатерлі ісігі, жұмсақ тінді саркома, остеосаркома (сүйек қатерлі ісігі), лейкемия және ми ісігі. Коуден синдромында PTEN генінде мутация бар, бұл емшек, қалқанша безі немесе эндометрий қатерлі ісігіне әкелуі мүмкін. Қатерлі ісіктің тінінен үлгі зертханаға жіберілуі мүмкін. Тексеруден кейін алынған ақпарат ісіктегі мутацияларды анықтауға көмектеседі, олар ең жақсы емдеу опциясын анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін.
Диагностикалық емес сынақтар
Сот-медициналық сараптама заңдық мақсаттар үшін жеке тұлғаны анықтау үшін ДНК тізбектерін қолданады. Жоғарыда сипатталған сараптамалардан өзгеше, сот-медициналық сараптама аурулармен байланысты гендік мутацияларды анықтау үшін пайдаланылмайды. Бұл сараптама түрі қылмыс немесе апат құрбандарын анықтауға, қылмыс күдіктісін жоққа шығаруға немесе оның кінәлі екенін анықтауға, сондай-ақ адамдар арасындағы биологиялық байланыстарды орнатуға (мысалы, әкелігін) мүмкіндік береді. Әкелік сараптамасы туысқандар арасындағы ортақ немесе ұқсас мұрагерлік үлгілерін анықтау үшін арнайы ДНК маркерлерін қолданады. Біздің ДНК-мыздың жартысын әкеден, жартысын анадан мұраға алатынымызды ескере отырып, ДНК зерттеушілері жоғары айырмашылыққа ие маркерлерде ДНК тізбектерінің сәйкестігін анықтап, туыстық қатынас туралы қорытынды жасайды. Генеалогиялық ДНК сараптамасы генетикалық генеалогия үшін шежірені немесе этникалық текті анықтау үшін қолданылады. Ғылыми-зерттеу сараптамасына белгісіз гендерді табу, гендердің қалай жұмыс істейтінін зерттеу және генетикалық жағдайлар туралы түсінікті дамыту кіреді. Зерттеу мақсатында жүргізілген сараптама нәтижелері әдетте пациенттерге немесе олардың денсаулық сақтау қызметкерлеріне қолжетімді болмайды.
Медициналық процедура
Генетикалық тестілеу көбінесе генетикалық консультацияның бір бөлігі ретінде жасалады және 2008 жылдың ортасына дейін 1200-ден астам клиникалық қолданылатын генетикалық тесттер қолжетімді болды. Егер адам генетикалық тестілеуді жүргізуге шешім қабылдаса, медициналық генетик, генетикалық кеңесші, жедел жәрдем дәрігері немесе маман хабардар келісім алғаннан кейін тестті тапсыруы мүмкін. Генетикалық тесттер қан, шаш, тері, ұрықтық су (жүктілік кезінде ұрықты қоршап тұратын сұйықтық) немесе басқа тіндердің үлгілерінен жасалады. Мысалы, беттің ішкі бетінен жасуша үлгісін алу үшін кішкентай щетка немесе мақта тамырша қолданылатын медициналық процедура бар. Сонымен қатар, жасушаларды жинау үшін ауызға аздаған тұзды су шаюға болады. Үлгі зертханаға жіберіледі, онда мамандар күдікті ауруларға байланысты хромосомалар, ДНК немесе ақуыздағы нақты өзгерістерді іздейді, көбінесе ДНК тізбектеуін қолданады. Зертхана тест нәтижелерін дәрігерге немесе генетикалық кеңесшіге жазбаша түрде жібереді. Жаңа туған сәбилердің әдеттегі скринингтік тестілері нәрестенің өкшесіне ланцетпен шағын тесік жасап алынған қан үлгісімен жүргізіледі.
Тәуекелдер мен шектеулер
Көптеген генетикалық тесттермен байланысты физикалық қауіптер өте аз, әсіресе тек қан немесе ауыздың ішкі бетінен (жақтардың ішкі бетінен жасушалар алу процедурасы) үлгі алуды қажет ететін тесттер үшін. Жүктілікке қатысты тесттерде амниотикалық сұйықтық немесе ұрықтың айналасындағы тіндердің үлгісін алу қажет болғандықтан, жүктілікті жоғалту (түсік) қаупі аз болғанымен, назардан тыс қалдыруға болмайды. Генетикалық тестілеумен байланысты көптеген тәуекелдер эмоционалдық, әлеуметтік немесе қаржылық салдарларымен байланысты. Адамдар нәтижелеріне ашуланып, депрессияға түсіп, алаңдап немесе өкініш сезінуі мүмкін. Генетикалық тестілеудің болуы мүмкін теріс әсерлері "білмеу құқығының" маңыздырақ екенін көрсетуге алып келді. Кейде генетикалық тестілеу отбасы ішінде керісінше жағдай тудыруы мүмкін, себебі нәтижелер тексерілген адамнан басқа отбасы мүшелері туралы да ақпаратты ашуы мүмкін. Жұмысқа орналасу және сақтандыру саласында генетикалық дискриминацияға ұшырау мүмкіндігі де бар. Кейбір адамдар генетикалық тестілеу сақтандыру полисін алуға немесе жұмыс табуға кедергі келтіреді деп қорқады. Қазіргі уақытта денсаулықты сақтау сақтандыру компаниялары өтініш берушілерден генетикалық тестілеуден өтуді талап етпейді, және егер сақтандырушылар генетикалық ақпаратты тапса, ол басқа да құпиялы ақпарат сияқты қорғалады. АҚШ-та генетикалық ақпаратты пайдалануды Генетикалық ақпаратты дискриминацияға қарсы заң (GINA) реттейді (төмендегі мемлекеттік реттеу бөліміндегі талқылауды қараңыз). Генетикалық тестілеу мұрагерлік ауру туралы шектеулі ақпарат береді. Тест көбінесе адамда аурудың белгілері пайда бола ма, белгілердің ауырлығы қандай болады немесе ауру уақыт өте келе прогрессирлейтінін анықтай алмайды. Тағы бір маңызды шектеу – диагноз қойылғаннан кейін көптеген генетикалық ауруларды емдеу стратегияларының жетіспеуі. Генетика саласындағы маман белгілі бір тесттің артықшылықтарын, тәуекелдерін және шектеулерін егжей-тегжейлі түсіндіре алады. Генетикалық тестілеуді қарастыратын әрбір адам шешім қабылдамас бұрын осы факторларды түсініп, салмақтауы маңызды. 2013 жылы Американдық медициналық генетика және геномика колледжі (ACMG) геномдық тізбектеу жасалған кезде белгілі бір гендерді міндетті түрде қосу керектігін және зертханалар нәтижелерді хабарлауы керектігін мәлімдеді. ДНК зерттеулері әдістемелік проблемалар мен нәсілдік жіктемелерге қатысты шатастыратын интерпретациялар бергені үшін сынға ұшырады.
Тұтынушыларға тікелей жүргізілетін генетикалық тестілеу
Тұтынушыға тікелей (DTC) генетикалық тестілеу (сондай-ақ, үйдегі генетикалық тестілеу деп аталады) – денсаулық сақтау маманы арқылы өтудің қажеті жоқ, тұтынушыға тікелей қолжетімді генетикалық тестілеу түрі. Әдетте, генетикалық тест алу үшін дәрігерлер, медбикелер немесе генетикалық кеңесшілер сияқты денсаулық сақтау мамандары пациенттерінің келісімін алып, содан кейін қажетті тестті тапсырады, оны медициналық сақтандыру жабуы мүмкін немесе жалмауы мүмкін. Алайда, DTC генетикалық тестілеулер тұтынушыларға бұл процесті айналып өтіп, ДНК тестілерін өздері сатып алуға мүмкіндік береді. DTC генетикалық тестілеуге негізінен генеалогиялық/ата-тегі туралы ақпарат, денсаулық және қасиеттерге қатысты ақпарат, немесе олардың екеуі де кіруі мүмкін. DTC генетикалық тестілердің түрлері әртүрлі, сүт безі қатерлі ісігінің аллельдерін анықтаудан бастап, кистоздық фиброзға байланысты мутацияларды зерттеуге дейін. DTC генетикалық тестілеудің ықтимал артықшылықтары – тұтынушылар үшін тестілердің қолжетімділігі, алдын ала денсаулық сақтауды ынталандыру және генетикалық ақпараттың құпиялылығы. DTC генетикалық тестілеудің қосымша тәуекелдері – мемлекеттік реттеудің жоқтығы, генетикалық ақпаратты дұрыс түсіндіру мүмкін еместігі, кәмелетке толмағандарды тестілеуге қатысты мәселелер, деректердің құпиялылығы және мемлекеттік денсаулық сақтау жүйесі үшін қосымша шығындар. АҚШ-та, 23andMe компаниясы ұсынған бірнеше тесттерді қоспағанда, DTC генетикалық тест жиынтықтарының көпшілігі Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) тарапынан қарастырылмайды. 2019 жылға қарай FDA-дан маркетингтік рұқсат алған тесттерге 23andMe-нің BRCA1/BRCA2 гендерінің таңдалған варианттары үшін генетикалық денсаулық тәуекелі туралы есептері, белгілі бір фармацевтикалық препараттардың метаболизмімен байланысты таңдалған варианттарды тексертін фармакогенетикалық есептер, Блум синдромының тасымалдаушысын анықтау тесті және целиак ауруы мен кеш пайда болатын Альцгеймер ауруы сияқты басқа да медициналық жағдайлардың генетикалық денсаулық тәуекелі туралы есептер кіреді. DTC генетикалық тестілеу кез келген генетикалық тестке тән тәуекелдерді қамтиды. Олардың ең айқын және қауіптілерінің бірі – тест нәтижелерін дұрыс оқымау мүмкіндігі. Кәсіби кеңессіз тұтынушылар генетикалық ақпаратты дұрыс түсінбей, өз денсаулығы туралы жаңылыс пікірге келуі мүмкін. DTC генетикалық тестілеуге қатысты кейбір жарнамалар генетикалық ақпарат пен ауру тәуекелі арасындағы байланыс туралы асыра сілтеу және дұрыс емес мәлімдемелер жасағаны үшін сынға ұшырады, сату факторы ретінде эмоцияларды пайдаланды. BRCA гендік тестілеуінің жарнамасында: «Қорқынышқа қарсы ақпараттан артық күшті құрал жоқ», – делінген. Сирек кездесетін, нақты бір геннің мутациясынан туындаған аурулардан басқа, аурулар «жеке адамның өмір салты мен мінез-құлқына әсер ететін күрделі, көптеген генетикалық байланыстарға ие». Ancestry.com, генеалогиялық мақсаттар үшін DTC ДНК-тестін ұсынатын компания, полицияның кісі өлтіру фактісін тергеу үшін олардың дерекқорына жарғысыз іздеу жүргізуге рұқсат бергені хабарланды. Жарғысыз іздеу Нью-Орлеан кинорежиссерінен ДНК үлгісін алуға мәжбүрлеу үшін іздеу ордеріне әкеп соқты, алайда ол күдікті кісі өлтірушімен сәйкес келмеді.
Эстонияда
Естония өз денсаулық сақтау жүйесінің аясында барлық тұрғындарына геномдық деңгейде генотиптеу ұсынады. Бұл мәліметтер ұлттық электрондық денсаулық порталы арқылы күнделікті медициналық практикада пайдалану үшін жекелендірілген есептерге айналдырылады. Мақсаты – жүрек-қан тамырлары аурулары және қант диабеті сияқты ауруларға бейімдігі жоғары адамдарды ескерту арқылы денсаулық проблемаларын азайту. Сондай-ақ, ерте ескерту алған адамдардың денсаулыққа пайдалы әдеттерге көшуі немесе алдын алу шаралары ретінде дәрілер қабылдауы күтілуде.
Жеке генетикалық тестілеу
Генетикалық тестілеуді жеке компаниялар да қолға алды, мысалы 23andMe, Ancestry.com және Family Tree DNA. Бұл компаниялар тұтынушыға үй мекенжайына жинақ жібереді, олар зертханаға талдау үшін сілекей үлгісін жібереді. Компания кейін бірнеше аптадан соң тұтынушының нәтижелерін жібереді, онда олардың ата-тегінің құрамы және оған байланысты болатын денсаулық тәуекелдері көрсетіледі. National Geographic сияқты басқа компаниялар әлемдік ата-текті және мұраны жақсырақ түсіну үшін көпшілік ДНК зерттеулерін жүргізді. 2005 жылы National Geographic Genographic Project жобасын бастады, ол 2020 жылы аяқталған он бес жылдық жоба болды. 140-тан астам елден бір миллионнан астам адам ДНК үлгілерін беруге қатысты, бұл жобаны осыған дейін жүзеге асырылған ең ірі жобаға айналдырды. Жоба жергілікті халықтан да, жалпы халықтан да ДНК үлгілерін сұрады, бұл кейбір жергілікті топтар арасында саяси пікір қақтығыстарына әкеп соқты, нәтижесінде "биоколониализм" термині пайда болды.
АҚШ-та
Генетикалық тестілеу және жалпы ақпаратқа қатысты, Америка Құрама Штаттарындағы «Генетикалық ақпаратты кемсітуге қарсы заң» деп аталатын заңнама, топтық денсаулық сақтау жоспарлары мен медициналық сақтандыру компанияларына сау адамға қамтудан бас тартуға немесе болашақта ауруға генетикалық бейімділігіне ғана негізделген жоғары сыйақы алуға тыйым салады. Заңнама сонымен қатар жұмыс берушілерге жұмысқа қабылдау, жұмыстан босату, қызметтік орналасу немесе жоғарылату туралы шешімдер қабылдағанда генетикалық ақпаратты пайдалануға тыйым салады. ГИНА генетикалық кемсітуге қарсы қорғаныш ұсынса да, заңның 210-бабында ауру пайда болғаннан кейін жұмыс берушілер медициналық ақпаратты пайдалана алады және жағдай генетикалық негізде болған жағдайда да заңды бұзбайды. АҚШ-та алғаш рет қабылданған бұл заң 2008 жылдың 24 сәуірінде АҚШ Сенатында 95-0 дауыспен мақұлданды және 2008 жылдың 21 мамырында президент Джордж Буш қол қойды. Ол 2009 жылдың 21 қарашасында күшіне енді. 2013 жылдың маусым айында АҚШ Жоғарғы Соты адам генетикасы бойынша екі шешім шығарды. Сот адам гендеріне патент беруді жойды, генетикалық тестілеу саласында бәсекелестіктің жолын ашты. Сондай-ақ Жоғарғы Сот полицияға ауыр қылмыстарға қатысты ұсталған адамдардың ДНК-сын алуға рұқсат берді.
Еуропалық Одақта
2018 жылдың 25 мамырынан бастап генетикалық деректерді өңдейтін компаниялар Жалпы деректерді қорғау ережесіне (GDPR) сәйкес келуге міндетті. GDPR – бұл жеке тұлғаларға деректерді жинау, пайдалану және цифрлық немесе қағаз түріндегі құрылымдалған жүйеде сақтау арқылы өз деректеріне бақылау жүргізуге көмектесетін, сондай-ақ компанияның жеке деректерді пайдалануын шектейтін ережелер жиынтығы. Ресей Федерациясының қайта қабылдау туралы халықаралық келісімдерін іске асырумен байланысты және Ресей Федерациясының азаматтығы туралы заңнамасына сәйкес жүзеге асырылатын жағдайларда, нәсіліне, ұлтына, саяси көзқарастарына, діни немесе философиялық сенімдеріне, денсаулық жағдайына, жеке өміріне қатысты ерекше санаттағы жеке деректерді өңдеуге рұқсат етіледі. Адамның физиологиялық және биологиялық ерекшеліктерін сипаттайтын, оның жеке басын анықтауға мүмкіндік беретін мәліметтер (биометриялық жеке деректер) Ресей Федерациясының қайта қабылдау, сот төрелігін жүргізу және сот актілерін орындау, міндетті мемлекеттік саусақ іздерін тіркеу туралы халықаралық келісімдерін іске асыруға байланысты, сондай-ақ Ресей Федерациясының қорғаныс, қауіпсіздік, терроризмге қарсы, көлік қауіпсіздігі, сыбайлас жемқорлыққа қарсы, жедел-іздестіру қызметі, мемлекеттік қызмет туралы заңнамасында көзделген жағдайларда, сондай-ақ Ресей Федерациясының қылмыстық-атқару заңнамасында, Ресей Федерациясынан шығу және Ресей Федерациясына кіру тәртібі туралы заңнамасында, азаматтығы және нотариат туралы заңнамасында көзделген жағдайларда жеке деректер иесінің келісімінсіз өңделуі мүмкін. Осы бағдарлама аясында, қазіргі жинақтар негізінде геногеографиялық зерттеуге көші-қонның басты көзі болып табылатын көрші елдердің халықтарын да қосу жоспарлануда.
БАӘ-де
2021 жылдың соңына қарай БАӘ Геномдық жобасы Ұлттық инновациялық стратегияның аясында толыққанды жүзеге асырыла бастайды, бұл жоба жетекші медициналық зерттеу орталықтарымен стратегиялық серіктестіктер құруға және денсаулық сақтау қызметтеріне тұрақты инвестициялар жасауға мүмкіндік береді. Жобаның мақсаты – генетикалық ғылымдар мен генетикалық профильдеу және секвенирлеуге байланысты инновациялық қазіргі заманғы технологияларды пайдалану арқылы генетикалық аурулардың алдын алу, елдегі ең көп таралған ауруларды, мысалы, семіздік, қант диабеті, гипертония, қатерлі ісік және астманы анықтау. Сонымен қатар, жоба әрбір науқасқа оның генетикалық ерекшеліктеріне сәйкес жекелеген ем беруді қамтамасыз етуді көздейді. Бұған қоса, Халифа университетінің жүргізген зерттеуі БАӘ азаматтары арасында 2-ші типті қант диабетімен байланысты төрт генетикалық маркерді алғаш рет анықтады.
Израильде
Израиль Кнессеті 2000 жылы «Генетикалық ақпарат туралы» заңды қабылдады, бұл генетикалық тестілеу мен генетикалық кеңес беруді жүргізу және анықталған генетикалық ақпаратты өңдеу мен пайдалану үшін нормативтік-құқықтық базаны құрған алғашқы елдердің бірі болды. Заңға сәйкес, генетикалық сынақтар Денсаулық сақтау министрлігі аккредиттеген зертханаларда жүргізілуі тиіс; алайда, генетикалық сынақтар Израильден тыс жерлерде де жүргізілуі мүмкін. Заң сондай-ақ жұмысқа орналасу немесе сақтандыру мақсатында генетикалық тест нәтижелеріне негізделген кемсітушілікке тыйым салады. Кәмелетке толмағандарды генетикалық тексеруге қатысты заң қатаң талаптар қояды, ол тек медициналық емдеу үшін науқаспен генетикалық сәйкестікті табу мақсатында немесе кәмелетке толмаған адамда ауруға байланысты геннің болуын анықтау үшін, егер осы аурудың алдын алуға немесе басталуын кейінге қалдыруға болады, ғана рұқсат етіледі. 2019 жылдан бастап «Генетикалық ақпарат туралы» заңға сәйкес, коммерциялық ДНК-тесттерді тікелей халыққа сатуға рұқсат етілмейді, бірақ деректердің құпиялылығы, сенімділігі және дұрыс түсіндірілмеуіне байланысты сот шешімі бойынша алуға болады.
Балалар мен дін
Адам геномы жобасы үшін қолда бар қаржыландырудың 3-тен 5 пайызына дейін, адамның тұқым қуалауын жақсы түсінуден, генетикалық тестілеу арқылы генетикалық тәуекелді жылдам бағалаудың кеңеюінен туындайтын көптеген әлеуметтік, этикалық және құқықтық мәселелерді зерттеуге қаражат бөлінді.
Педиатриялық генетикалық тестілеу
Америка педиатрия академиясы (ААП) және Америка медициналық генетика колледжі (АКМГ) АҚШ-та балалардың генетикалық тестілеуі мен скринингінің этикалық мәселесі бойынша жаңа нұсқаулар ұсынды. Олардың нұсқауларында балаларға генетикалық тестілеу жүргізу баланың ең жақсы мүддесін қамтамасыз етуі керек делінген. ААП және АКМГ балалық шақта аурудың кеш басталуына генетикалық тестілеуді ересек жасқа дейін тоқтатуды ұсынады, егер балалық шақта генетикалық ауруларды диагностикалау аурудың немесе өлім-жітімнің деңгейін төмендетуге мүмкіндік бермесе (мысалы, ерте араласуды бастау үшін). Балалық шақта басталатын жағдайларға қатысты тәуекелі бар симптомсыз балаларды тексеру де қажет болуы мүмкін. ААП және АКМГ тікелей тұтынушыларға арналған және үй жиынтығындағы генетикалық тесттерді пайдалануға қарсы ескертеді, себебі тест мазмұнының дәлдігі, интерпретациясы және бақылауына қатысты алаңдаушылықтар бар. Нұсқауларда ата-аналар немесе қамқоршылар баланың жасына сай болса, генетикалық тест нәтижелері туралы оны хабардар етуге ынталандырылуы керек делінген. Этикалық және құқықтық себептерге байланысты денсаулық сақтау ұйымдары ата-аналардың немесе қамқоршылардың қатысуынсыз кәмелетке толмағандарға болжамдық генетикалық тестілеу ұсынуда сақтық танытуы керек. ААП және АКМГ белгілеген нұсқауларға сәйкес, денсаулық сақтау қызметкерлері ата-аналарды немесе қамқоршыларды тест нәтижелерінің салдары туралы хабардар етуге міндетті. ААП және АКМГ кез келген болжамдық генетикалық тестілеу клиникалық генетика, генетикалық кеңесшілер немесе денсаулық сақтау ұйымдарының өкілдерімен генетикалық кеңес беру арқылы ұсынылуы керек екенін мәлімдейді.
Шығындар мен уақыт
Сынама алынған күннен бастап нәтижелерге бірнеше аптадан бірнеше айға дейін уақыт қажет болуы мүмкін, бұл жүргізілетін тексерулердің күрделілігіне және ауқымына байланысты. Жүктілікке қатысты тексерулердің нәтижелері көбінесе жылдамырақ қолжетімді болады, себебі жүктілік туралы шешімдерді қабылдауда уақыт маңызды рөл атқарады. Тексеруге дейін, нақты тестті тағайындаған дәрігер немесе генетикалық кеңесші сол тестке байланысты бағасы және мерзімі туралы толық ақпарат бере алады.