Кіріспе

Яһудилердің ораза күні

Тиша Б'Ав (Тіш'а Б'Ав; ,) – яһуди дінінде жыл сайынғы ораза күні. Бұл күні яһуди тарихында көптеген апаттар болған, оның ішінде Соломон ғибадатханасының Жаңа Вавилон империясымен және Иерусалимдегі Екінші ғибадатхананың Рим империясымен қирауы ең бастысы. Тиша Б'Ав үш апталық қайғының соңына белгілейді және еврей күнтізбесіндегі ең қайғылы күн саналады, сондықтан бұл күн трагедияға толы деп есептеледі. Тиша Б'Ав Григориан күнтізбесі бойынша шілде немесе тамыз айларына сәйкес келеді. Бұл күнді сақтау бес тыйымды қамтиды, олардың ең маңыздысы – 25 сағаттық ораза. Иерусалимнің қирауына арналған аза тұту кітабы – "Жазғырулар кітабы" синагогта оқылады, одан кейін ғибадатханалар мен Иерусалимнің жойылуына арналған аза тұтатын әндер – киноттар оқылады. Бұл күн яһуди халқына келген басқа да ауыр апаттарды еске алумен байланысты болғандықтан, кейбір киноттар римдіктердің он шейітін өлтіруі, Англиядан, Испаниядан және басқа елдерден қуылғандары, крестшілердің шабуылынан көптеген ортағасырлық яһуди қауымдарының қырғынға ұшырауы және Холокост сияқты оқиғаларды да еске алады.

Заңдар мен әдет-ғұрыптар

Тиша Б'Ав Григориан күнтізбесі бойынша шілде немесе тамыз айларына сәйкес келеді. Тиша Б'Ав сенбі күніне (Шаббатқа) түсетін болса, еврей тілінде "нидхе" ("қалдырылған") деп аталады және Тиша Б'Автың сақталуы келесі күні, яғни жексенбіде өтеді. Соңғы рет 2022 жылы болды, ал келесі рет 2029 жылы болады. Құрмет көрсету белгілері сенбі күнінің қалыпты өтуіне кедерес келтірмейді, бірақ сенбі күнінің тамақ ішу және ішімдік ішу рәсімдері түн түскенге дейін емес, күн батқанға дейін аяқталады. Ораза шамамен 25 сағатқа созылады, ол алдыңғы күні күн батқанға дейін басталып, келесі күні түн түскенге дейін аяқталады. Оразадан басқа, басқа да ләззатты әрекеттерге де тыйым салынады.

Оразаның аяқталуы

Ораза түнде аяқталса да, дәстүр бойынша Бірінші ғибадатхана түн бойы және келесі күннің көп бөлігінде, Ав айының оныншы күні, жанып тұрды. Тиша Б'Ав сенбі күніне түсіп, сол себепті 10 Ав жексенбіде тойланатын болса, тоғыз күндік шектеулерді аяқтау үшін дүйсенбі күні түске дейін күтудің қажеті жоқ. Дегенмен, дүйсенбі күні таңертеңге дейін ет жеу, шарап ішу, музыка тыңдау және «шехечеяну» батасын айту сияқты қуанышқа жататын іс-әрекеттерден аулақ болу керек. Кешіктірілген Тиша Б'Ав аяқталғаннан кейін бірден кір жуу және қырқуға болады. Тиша Б'Ав сенбі күні кешке басталғанда, Хавдала рәсімі 24 сағатқа кейінге жылдырылады, себебі онымен бірге ішілетін шарапты ішуге болмайды. Сенбі күні кешкі Шемөне Эсрей намазында «Атта Хонантану» айтылады және/немесе «Барух Хамавдил» айтылып, осылайша Шаббат аяқталады. Сенбі күні кешке шамға бата беріледі. Тиша Б'Ав жексенбі күні кешке аяқталғаннан кейін, Хавдала рәсімі шараппен (шам мен дәмдеуіштерсіз) өткізіледі. Тиша Б'Автың ережелері Шүлхан Арух Орах Хайим 552–557 беттерінде жазылған.

Жазба орындарын оқу

Киелі кітаптан қараңыз: Ехиха (Ақтаулар) кітабы кешкі құлшылық кезінде синагогда оқылады. Көптеген сефард қауымдарында Тиша би-Ав күні таңертең Әйүп кітабы оқылады. Тиша би-Ав күні Тораны оқуға шақырылғандарға бұл құрмет үшін әдеттегі құттықтаулар айтылмайды. Сондай-ақ, Тиша би-Ав таңертеңгі құлшылығында Таураттан немесе Хафтарадан оқуға шақырылғандар түстен кейінгі құлшылықта да оқуға шақырылады, себебі таңертеңгі оқулар апат-жаламен толы, ал түстен кейінгі оқуларда көңіл көтеру сөздері бар.

Киннот

Сонымен қатар, таңертеңгі уақыттың көп бөлігі Киннотты айту немесе оқумен өтеді, көбінесе ғибадатханалардың жоғалуын және одан кейінгі қуғын-сүргінді жоқтап, бірақ көптегені жер аударылғаннан кейінгі апаттар туралы айтады. Мұндай кейінгі Кинноттарды әртүрлі ақындар (көбінесе көрнекті раввиндер) жазған, олар өзі бастан өткерген немесе естіген хабарлар бойынша жазған. Елазар ха-Калир және раввин Юда ха-Леви маңызды Кинноттардың авторлары. Холокосттан кейін, неміс туған раввин Шимон Шваб (1959 жылы, раввин Иосиф Брюердің өтініші бойынша) және Бобов хасидтерінің басшысы раввин Соломон Халберштам (1984 жылы) Кинноттар жазды. Израильдің Газадан бір жақты түрде шығудан кейін, діни сионистер қауымының бір бөлігі 2005 жылы Тиша Б'Автан кейінгі күні Гуш Катифтен және Солтүстік Батыс жағалаудан еврей қоныс аударушыларын қууды еске алу үшін Кинноттарды оқуды бастады.

Нахем

Амида кезінде айтылатын "Бонэ Йерушалайим" ("Иерусалимді салатын") батасының қорытындысына "Нахем" ("Жұбату") басталатын абзац қосылады (Ашкеназилер үшін, тек Минха құлшылығында). Бұл дұға Иерусалим ғибадатханасы мен қаласының қасіретті хал жайлы толыққанды мәлімет береді. Батаның соңғы аяты да "Сионды жұбаған және Иерусалимді қайта құрған, Раббым, Сен мақтануға лайықсың!" деп толықтырылады. Әртүрлі қазіргі заманғы ортодоксалды және консервативті раввиндер "Нахем" дұғасын өзгертуді ұсынды, себебі оның мәтіні Израильдің билігімен қайта салынған Иерусалимнің болуын көрсете алмайды. Мысалы, Бас раввин Шломо Горен дұғаның жаңартылған нұсқасын жариялады, ал раввин Хайим Давид Халеви ғибадатхананың қирауына байланысты дұғадағы етістіктерді өткен шақта қолдануды ұсынды. Дегенмен, мұндай ұсыныстар кеңінен қабылданған жоқ.

Мерекелік салтанаттың тарихы

Талмуд әдебиетінде бейнеленген ұзақ кезеңде Тиша Б'Авты сақтау үнемі өсіп келе жатқан қайғы мен аскетизм сипатын қабылдады. Біздің заманымыздың 4 және 5 ғасырларында яһуди еместер жазған екі тәуелсіз жазбада яһудилердің жыл сайын Иерусалимге қираған ғибадатханаларына қайғырып, жоқтау айту үшін қалай зыярат еткендері сипатталады. Сол кезде Византия империясы – христиан дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдаған – Иерусалимді басқарып, яһудилерге қалаға кіруге тыйым салды. Бірақ, айқындылығы бойынша, бір күні – аза тұту күні, болжам бойынша Тиша Б'Авты жылдық еске алу күні, осы тыйымнан тыс болды. Бірінші жазба – анонимді Бордо саяхатшысының 333 жылы жазылған латын тіліндегі саяхатнамасы, Itinerarium Burdigalense. Бордо саяхатшысы Иерусалимдегі ғибадатхана тауындағы «тесілген тасты» сипаттады, оны яһудилер жылына бір рет маймен сүрген («мазалаған»). Саяхатшы тастың алдында тұрғанда, яһудилердің зарлағанын естіп, киімдерін жыртып жатқанын көрді. Екінші жазба – 4 ғасырдың соңында Римнен Бейт-Лехемге көшіп келгеннен кейін Иерусалимде уақыт өткізген христиан қасиетті Иеронимге тиесілі. Иероним көптеген еңбектердің авторы болды. 5 ғасырдың басында ол он екі кіші пайғамбарға, оның ішінде Софонияға түсініктемелер жазды. Софония 1:16-ға түсініктемесінде Иероним ғибадатхана тауындағы яһудилердің аза тұту рәсімдерін, оның ішінде олардың сол жерде аза тұтуға римдік сарбаздарға пара беруге мәжбүр болғанын сипаттады. Сондай-ақ, ол римдік сарбаздардың қарт яһудилерден, жылап, шашы түсіп, киімдері жыртылғандардан қосымша ақша талап еткенін айтты. Ғасырлар өте келе, бұл күнді сақтаудың мұңдылығы азайды. Тиша Б'Авқа байланысты аза тұту әдет-ғұрыптарын сақтаудағы қатаңдық Талмудтан кейінгі кезеңде, әсіресе яһуди тарихының ең қараңғы кезеңдерінің бірінде – 15 ғасырдан 18 ғасырға дейін айқын байқалды. 13 ғасырдың раввині Моше Куси (Смаг) Аваның тоғызыншы күніне дейінгі күні ет пен шараптан аулақ болудың жалпыға ортақ әдет екенін жазды. 16 ғасырдың раввині Жозеф Каро кейбір адамдардың Ава айының тоғызыншы күні болатын аптаның басынан ет пен шараптан аулақ болатынын, ал басқалары Тамуз айының 17-сінен бастап үш апта бойы аулақ болатынын айтады. Осы кезеңде үйленуден бас тарту және басқа да аза тұту белгілерінде тыйымдардың біртіндеп кеңеюін байқауға болады. Сондықтан Моше Куси раввині айтады, кейбіреулер Ава айының тоғызыншы күні таңертең тефилин («филактериялар») кимейді, бұл әдет кейін барлық яһудилер арасында кеңінен таралды (қазір ол түстен кейінге қалдырылады). Осылайша, бастапқыда ерекше дінге деген құлшыныстың белгісі ретінде қарастырылған көптеген әдет-ғұрыптар ақырында барлық яһудилер үшін міндетті ережеге айналды. Израильде мейрамның қарсаңында және келесі күні мейрамханалар мен ойын-сауық орындары заң бойынша жабылады. Заң бұзған мекемелерге айыппұл салынады. Израильден тыс жерлерде, Йом Кипурдан айырмашылығы, көптеген зайырлы яһудилер бұл күнді сақтамайды, олар ораза ұстап, мәжілісханаға барады. Халаха бойынша, жауынгерлер Тиша Б'Ав күні ораза ұстамайды, өйткені бұл олардың өміріне қауіп төндіреді. Мұндай шешімнің соңғы мысалы Израильдің бас раввиндары – раввиндер Дэвид Лау және Ицхак Йосефтің «Қорғаныш шеті» операциясы кезінде шығарылды. Менахем Бегин премьер-министр болған кезде, ол барлық еске алу күндерін және қайғылы күндерді Тиша Б'Ав күні біріктіргісі келді, сондықтан Холокостты еске алу күні мен еске алу күні де осы күнге түседі, бірақ бұл қабылданбады.

Израиль мемлекетінің құрылуына байланысты

Бұл күннің басты мақсаты Иерусалимдегі екі ғибадатхананың қирауы мен одан кейінгі яһуди диаспорасын еске түсіргендіктен, қазіргі уақытта қасиетті жерде яһуди мемлекетінің қайта құрылуы яһуди дінінде ораза ұстау және басқа да аза тұту рәсімдерінің орындылығы туралы түрлі пікірлер тудырды. Ортодоксалдықтан тыс діндар яһудилердің кейбіреулері, еврейлердің шамамен екі мың жылдан кейін қайтадан тәуелсіздікке ие болуын керемет санай отырып, аза тұту рәсімдерін азайтуда. Алты күндік соғыстан кейін ұлттық-діни қауым Израильдің аумақтық жаулауларын мессиандық сипатта қарады. Иерусалим, Батыс қабырға және Храм тауы сияқты зор діни маңызы бар географиялық аймақтардың жаулануы алғыкөзді деп есептелді; алайда, ғибадатхана толыққанды қайта құрылған жағдайда ғана бұл күнді аза тұту күні ретінде тоқтатуға және оны қуаныш күніне айналдыруға жеткілікті себеп болар еді.

Прогрессивті иудаизм

Ежелгі ғибадатханалардың қирауы, әдетте, иудаизмнің прогрессивті бағыттарында маңызды діни рөлге ие болмағандықтан, Тиша Б’Авты сақтау прогрессивті яһудилер үшін маңызды немесе мағыналы болмауы мүмкін. Кейбір реформалық яһудилер Тиша Б’Авты сақтайды, бірақ көпшілігі сақтамайды. Реформалық раввин Стивен Льюис Фукстың айтуынша, Тиша Б’Ав реформалық яһудилер үшін «қайғы күні де, қуаныш күні де» бола алады, себебі бұл күн еврей халқының азаптарына қайғырумен қатар, еврей халқының төзімділігін тойлауға мүмкіндік береді. Реформациядағы дәстүрлі ұстаным Тиша Б’Авты сақтауға қарсы болғанмен, көптеген реформалық ғибадатханалар оны әлі де сақтамайды, бірақ кейбір нео-дәстүрлі реформалық синагогалар Тиша Б’Авты сақтауды бастады. Реформатор Лоренс А. Хоффман қазіргі реформаның Тиша Б’Авқа қатысты ұстанымын «екіұшты және күрделі» деп сипаттады. Кейбір реформалық яһудилер Тиша Б’Авты әлеуметтік әділет немесе прогрессивті сионизм тұрғысынан сақтайды. Кейбір реконструкционист яһудилер Тиша Б’Авты сақтайды, ал реконструкционист яһудилігінің веб-сайты оны сақтағысы келетін реконструкционист яһудилерге ресурстар ұсынады. Израиль мемлекетінің құрылуы консервативті бағыттың Тиша Б’Авқа қатысты көзқарасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Тарихи тұрғыдан алғанда, 1940 жылдарға дейін консервативті қозғалыста Тиша Б’Ав туралы сирек талқыланды немесе сақталды, сол кезде Американың еврей теологиялық семинариясы Камп Рамаға негіз салды. Камп Раманың сионистік ұстанымы Тиша Б’Авты сақтаудың маңыздылығын баса көрсетті. Кейбір консервативті яһудилер Тиша Б’Авқа қатысты екіұшты сезімде болуы мүмкін немесе оны тастап кеткен, себебі қазіргі Иерусалим қаласы гүлденуде және қираған жоқ. Дегенмен, консервативті синагогалардың көпшілігі Тиша Б’Авты сақтауды жалғастыруда.

Басқа дәстүрлер

Еврейлердің классикалық дереккөздері еврей Мессиясы Тиша Б'Ав күні дүниеге келеді деп санайды, бірақ көптеген адамдар бұл ойды метафоралық тұрғыдан түсіндіреді, себебі еврей Мессиясына деген үміт Тиша Б'Ав күні ғибадатхананың қирауымен бірге туған. Ирандық яһудилер бұл мерекеге Ной (No ee деп айтылады) дейді, бұл парсы тіліндегі "noh" – тоғыз деген сөзден шыққан болуы мүмкін. Тиша Б'Ав күнінің алдындағы кеш те Шаб е Ной деп аталады, яғни тоғызыншы түн.