Луи Ламур: Батыс жұлдызының авторы

Кіріспе

Американдық романист және әңгімеші (1908–1988)

Луис Дирборн Л'Амур (туған тегі ЛаМур; 22 наурыз, 1908 – 10 маусым, 1988) – американдық романист және әңгімеші. Оның кітаптарының көп бөлігі батыс романдарынан тұрады, бірақ ол өзінің туындыларын "шекаралық оқиғалар" деп атаған. Оның ең танымал батыс шығармалары – «Last of the Breed», «Hondo», «Shalako» және «Sackett» сериясы. Л'Амур тарихи көркем әдебиет («Жолаушы барабан»), ғылыми фантастика («Қасіретті Меса»), деректі әдебиет («Шекара») және өлеңдер мен әңгімелер жинақтарын да жазды. Оның көптеген әңгімелері фильмдерге түсірілді. Оның кітаптары бүгінгі күнге дейін танымал және көпшілігі бірнеше рет қайта басылды. Ол қайтыс болған кезде оның 105 туындысының (89 роман, 14 әңгіме жинағы және екі толық көлемді деректі туынды) көбі әлі де басылымда болып, ол «әлемдегі ең танымал жазушылардың бірі» атанды.

Ерте өмір

Луис Дирборн ЛаМур 1908 жылдың 22 наурызында Солтүстік Дакота штатының Джеймстаун қаласында туды, Эмили Дирборнның жетінші баласы және ветеринар дәрігер, жергілікті саясаткер және шаруашылық техникасын сатушы Луис Чарльз ЛаМурдың (ол Л'Амур есімінің француз тіліндегі жазылуын өзгерткен) ұлы. Оның анасы ирланд текті, ал әкесі француз-канадтық. Әкесі 1882 жылы Дакота аймағына келген. Джеймстаунның маңы негізінен егістік жер болғанымен, ковбойлар мен мал Монтанадағы ранчоларға және шығысқа қарайғы базарларға бара жатқанда немесе қайтып келгенде жиі Джеймстаун арқылы өтетін. Луи әкесінің ветеринарлық ауруханасы болған отбасылық амбарда "ковбойлар мен үндістер" ойынын ойнады және бос уақытының көп бөлігін жергілікті кітапханада, Альфред Э. Дики атындағы тегін кітапханада өткізді, әсіресе 19 ғасырдың британдық тарихи балалар жазушысы Г.А. Хентидің шығармаларын оқыды. Л'Амур бірде: «Хентидің еңбектері маған мектепке соғыстар мен саясат туралы тіпті мұғалімдерімнің де білмейтін көптеген біліммен баруға мүмкіндік берді», – деген еді. Орталық Батыстың экономикасын бірнеше банктердің банкротқа ұшырауы салдарынан құлатқаннан кейін, доктор ЛаМур мен Эмили жолға шықты. Луи мен оның асырап алған інісі Джонды мектептен алып, 1923 жылдың қысында оңтүстікке бет бұрды. Келесі жеті-сегіз жыл ішінде олар батыс Техаста мал терісін сырып, Нью-Мексикодағы Пекос аңғарында шөп байлады, Аризона, Калифорния және Невада штаттарындағы шахталарда, сондай-ақ Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы жырқыш зауыттар мен орман лагерьлерінде жұмыс істеді. Луи осы сияқты әртүрлі орындарда көптеген адамдармен танысты, кейіннен ол өзінің романдарының кейіпкерлерін олардың үлгісінде жасады, олардың көпшілігі 1920-1930 жылдары тірі қалған ежелгі Батыстың тұлғалары болды. Кенді бағалаушы, кәсіпқой боксшы және теңіз саудагері ретінде Луи елді және әлемді аралап, кейде отбасымен бірге, кейде жеке саяхаттады. Ол барлық батыс штаттарына, сондай-ақ Англия, Жапония, Қытай, Борнео, Голланд Шығыс Индиясы, Арабия, Египет және Панамаға барып, 1930 жылдардың басында ата-анасымен бірге Оклахома штатының Чоктау қаласына көшіп келді. Ол жерде ол өзінің есімін француз тіліндегі «L'Amour» деп өзгертті және жазушы ретінде өзін көрсетуге тырысты.

Louis Dearborn LaMoore was born in Jamestown, North Dakota, on March 22, 1908, the seventh child of Emily Dearborn and veterinarian, local politician, and farm equipment broker Louis Charles LaMoore (who had changed the French spelling of the name L'Amour). His mother had Irish ancestry, while his father was of French Canadian descent. His father had arrived in Dakota Territory in 1882. Although the area around Jamestown was mostly farm land, cowboys and livestock often traveled through Jamestown on their way to or from ranches in Montana and the markets to the east. Louis played "Cowboys and Indians" in the family barn, which served as his father's veterinary hospital, and spent much of his free time at the local library, the Alfred E. Dickey Free Library, particularly reading the works of 19th century British historical boys' author G. A. Henty. L'Amour once said, "[Henty's works] enabled me to go into school with a great deal of knowledge that even my teachers didn't have about wars and politics." After a series of bank failures devastated the economy of the upper Midwest, Dr. LaMoore and Emily took to the road. Removing Louis and his adopted brother John from school, they headed south in the winter of 1923. Over the next seven or eight years, they skinned cattle in west Texas, baled hay in the Pecos Valley of New Mexico, worked in the mines of Arizona, California and Nevada, and in the sawmills and lumber camps of the Pacific Northwest. It was in colorful places like these that Louis met a wide variety of people, upon whom he later modeled the characters in his novels, many of them actual Old West personalities who had survived into the 1920s and 1930s. Making his way as a mine assessment worker, professional boxer, and merchant seaman, Louis traveled the country and the world, sometimes with his family, sometimes not. He visited all of the western states plus England, Japan, China, Borneo, the Dutch East Indies, Arabia, Egypt, and Panama, finally moving with his parents to Choctaw, Oklahoma in the early 1930s. There, he changed his name to the original French spelling "L'Amour" and settled down to try to make something of himself as a writer.

Алғашқы еңбектері

Ол поэзия, боксқа қатысты мақалалар жазумен, сондай-ақ «Оклахомаға арналған WPA нұсқаулығының» бөлімдерін редакциялаумен табысқа жетті, бірақ ол жазған ондаған қысқа әңгімелерге жауап аз болды. Соңында, Л’Амур «Өлім батысқа қарай» атты әңгімесін «10 әңгіме кітабына» орналастырды – бұл журнал сапалы жазуды ұсынатын еді (жазу туралы бірнеше кітаптың авторы Джек Вудфорд, Л’Амурмен бірге жарық көрді), оның ішінде аздап киінген немесе мүлдем жалаңаш жас әйелдер де болды. Бірнеше жылдан кейін Л’Амур алғашқы ақы төленген әңгімесін, «Дұрыс бандит өмірінде» жарияланған «Досы үшін кез келген нәрсе» деп жариялады. Содан кейін екі шалқары, көңіл көншітпейтін жыл өтті, содан кейін 1938 жылы оның әңгімелері әдеби журналдарда тұрақты түрде жариялана бастады. Басқа оқиғалар мен қылмыс оқиғаларымен қатар, Л’Амур жалдамалы теңіз капитаны Джим Майо кейіпкерін жасады. «Горонталоның шығысынан» басталып, 1940 жылдан 1943 жылға дейін тоғыз эпизодқа созылды. Л’Амур екінші дүниежүзілік соғысқа дейін батыс жанрында тек бір ғана әңгіме жазды, ол 1940 жылғы «Қорал иеленбейтін қала» болды. Бастапқыда ол Уильям Телл Сэкет және оның жақын туыстары туралы бес кітап жазды, бірақ кейінгі жылдары бұл серия басқа отбасыларды және Солтүстік Американың төрт ғасырлық тарихын қамтыды. Бұл амбициялық жоба болды және Л’Амур қайтыс болған кезде отбасылық уақыт сызығындағы олқылықтарды жабуды көздеген бірнеше оқиғалар айтылмады. Л’Амур сонымен қатар 11 ғасырда болған «Жүретін барабан» тарихи фантастикасына, қазіргі триллер «Туыстың соңғысы» мен «Кербез мекен» ғылыми фантастикасына да көшті. Л’Амур ақырында 100 роман, 250-ден астам әңгіме жазды және (2010 жылға қарай) оның жұмысының 320 миллионнан астам данасы сатылды. 1970 жылдары оның еңбектері оннан астам тілге аударылды. Оның барлық шығармалары әлі күнге дейін басылып шығады. Бірақ басында, жаңадан пайда болған Bantam Audio Publishing (қазір Random House Audio) Л’Амурға оның кейбір ескі әңгімелерін аудиоға айналдыру туралы келгенде, ол тыңдаушыларға актердің ескі толғауларды оқып беруінен гөрі көбірек құндылық ұсынатын бірдеңе жасауын талап етті. Бірге ол Bantam компаниясының жетекшісі Джени Фростпен әр оқиғаның заманауи аудиодрамасын жасау үшін үлкен актерлік құрамды, дыбыс эффекттерін және музыканы біріктіретін «Радио драма» стиліндегі өндірістер сериясының тұжырымын жасады. Дэвид Рапкин (продюсер) мен Чарльз Поттер (режиссер) командасы прототиптік шоу жасау үшін жұмысқа алынды және Л’Амурдың ұлы Бо бағдарламаға қадағалаушы продюсер ретінде келді. 1986 және 2004 жылдар аралығында команда алпыс бес драмалық аудио-өндірісті аяқтады. Жылдар бойы бірнеше түрлі шоу стилдері шығарылды. Алғашқы бірнеше шоу «транскрипциялар» болды, Л’Амурдың қысқа әңгімесінің әртүрлі кейіпкерлер мен баяндаушы үшін жолдарға түзулі бөліністері. Кейінгі қойылымдар сценарийшілер, драматургтар және бірнеше кино және театр студенттері жазған, Бо Л’Амур мен бұрынғы адаптациялардан шыққан көп еңбек сіңірген жазушылар процесін үйреткен адаптацияларды көбірек еркін түсіндірді. Көптеген фильмдер Нью-Йоркте түсірілді. Алғашқы жылдары өндіріс жылына алты шоудан басталған, бірақ 1990 жылдардың ортасында ол төртке дейін төмендеді. Бұл уақытта барлық бағдарламалардың орындалу уақыты шамамен алпыс минут болды. Ойынға қатысушылар Нью-Йорк сахнасының, кино және жарнама әлемінің ардагерлері болды және репетиция, содан кейін шоуды түсіру күніне жиналды. Дыбыс эффекттерін студияда эффектші Артур Миллер жаздырады, сөйлемдер жаздырылып, баяндама жасалды. Көптеген бағдарламалар «Ескі уақыт радиосы» стиліне сәйкес жазылған және шығарылғанмен, бұл әдісті жаңғыртуға тырысты. Тарих материалдары оны қолдаған кезде, жазуда қазіргі заманғы стиль қолданылды және эффекттер мен қоспаларға арналған жоғары технологиялық шешімдер өндіріске жол тапты. Жазушыларды жұмысқа алу және қадағалау кезінде, көбінесе Лос-Анджелесте, Бо Л’Амур бірнеше бағдарламаны өзі жасады. Ол және продюсер / редактор Пол О’Делл қолданған әдістер кино түсірумен көбірек сәйкес келді, олар студияда актерлердің дауыстарын жазып, содан кейін аудио эффекттерінің көпшілігін жаздырады. Бұл актердің орындауы мен дыбыс эффекттерін кесуде де, көбірек монтаждауды талап етті, бірақ бұл әлдеқайда көп бақылауға мүмкіндік берді. 1990 жылдардың ортасында «L’Amour» аудио драмаларының сериясы радиоға қайтадан шығарылды. Луи Л’Амур театры бірнеше жыл бойы екі жүзден астам станцияларда ойнады. L’Amour сериясының бірнеше сценарийлері тікелей театрлық шығармаларға қойылды, оның ішінде «Мохаве баласына арналған» және «Құрғақ елдің Мерраносы» бар. L’Amour бағдарламасының аудио драмалары әлі де жалғасуда, бірақ өндіріс қарқыны айтарлықтай төмендеді. Бо Л’Амур және Пол О’Делл 2004 жылы «Ізделініп жатқан адамның ұлы», Л’Амур драмасының соңғы бес жылдағы алғашқысын шығарды. «Ізделініп жатқан адамның ұлы» сонымен қатар Луи Л’Амурдың романының драмаға айналған алғашқы туындысы. Бұрынғы шоуларға қарағанда әлдеқайда күрделі болған ол жиырмадан астам орта деңгейдегі Голливуд актерлерінен тұратын актерлік құрамға ие болды, музыкалық шығарма Джон Филип Шенел жасады және өндіріс үшін арнайы жазылған, ал дыбыс эффекттері батыстың көптеген жерлеріндегі далада толығымен жазылды. «Қияр табысқа жеткен хобби» ретінде жасалған Бо Л’Амур және Пол О’Делл өндіріс жұмыстарын күнделікті жұмыстарымен қатар атқарды. Бұл оларға жылына тоғыз немесе он аптадан аспайтын уақытты берді, сондықтан шоуды аяқтауға төрт жыл кетті.

He had success with poetry, articles on boxing and writing and editing sections of the WPA Guide Book to Oklahoma, but the dozens of short stories he was churning out met with little acceptance. Finally, L'Amour placed a story, Death Westbound, in "10 Story Book", a magazine that featured what was supposed to be quality writing (Jack Woodford, author of several books on writing, is published in the same edition as L'Amour) alongside scantily attired or completely naked young women. Several years later, L'Amour placed his first story for pay, Anything for a Pal, published in True Gang Life. Two lean disappointing years passed after that, and then, in 1938, his stories began appearing in pulp magazines fairly regularly. Along with other adventure and crime stories, L'Amour created the character of mercenary sea captain Jim Mayo. Starting with East of Gorontalo, the series ran through nine episodes from 1940 until 1943. L'Amour wrote only one story in the western genre prior to World War II, 1940's The Town No Guns Could Tame. Initially he wrote five books about William Tell Sackett and his close relatives; however, in later years the series spread to include other families and four centuries of North American history. It was an ambitious project and several stories intended to close the gaps in the family's time line were left untold at the time of L'Amour's death. L'Amour also branched out into historical fiction with The Walking Drum, set in the 11th century, a contemporary thriller, Last of the Breed, and science fiction with The Haunted Mesa. L'Amour eventually wrote 100 novels, over 250 short stories, and (as of 2010) sold more than 320 million copies of his work. By the 1970s his writings were translated into over ten languages. Every one of his works is still in print. In the early days, however, when the fledgling Bantam Audio Publishing (now Random House Audio) came to L'Amour about converting some of his old short stories into audio, he insisted that they do something to offer the audience more value than just having an actor read a bunch of old pulp stories. Together he and Bantam executive Jenny Frost created the concept of a series of "Radio Drama" style productions that would combine a large cast of actors, sound effects and music to produce a modern audio drama of each story. The team of David Rapkin (Producer) and Charles Potter (Director) was employed to produce a prototype show and L'Amour's son Beau came into the program as Supervising Producer. Between 1986 and 2004 the team had completed over sixty five dramatized audio productions. Several different styles of show were produced over the years. The first several shows were "transcriptions", literal breakdowns of the exact L'Amour short story into lines for the different characters and narrator. Later productions used more liberally interpreted adaptations written by screenwriters, playwrights and a few film and theater students, who were taught the process by Beau L'Amour and the more prolific writers from earlier adaptations. The majority of productions were done in New York City. In the early years the pace of production was six shows a year but in the mid 1990s it slowed to four. At this time the running time for all the programs was roughly sixty minutes. The cast members were veterans of the New York stage, film and advertising worlds and came together for a rehearsal and then a day of recording the show. Sound effects were created by effects man Arthur Miller in the studio as the lines were being recorded and narration was done. Although many of the programs were written and produced in a modified "Old Time Radio" style, attempts were also made to modernize the approach. Whenever the story material supported it a more contemporary style was used in the writing and more and more high tech solutions to the effects and mix found their way into the productions. While hiring and supervising the writers, mostly out of Los Angeles, Beau L'Amour created a few programs on his own. The techniques used by him and producer/editor Paul O'Dell were more in line with motion picture production, simply taping the voices of the actors in the studio and then recording the majority of sound effects in the field. This called for a great deal more editing, both in cutting the actor's performances and the sound effects, but it allowed for a great deal more control. In the mid 1990s a series of the L'Amour Audio Dramas was recut for radio. Louis L'Amour Theater played on over two hundred stations for a number of years. Several of the scripts from the L'Amour series have been produced as live theater pieces, including The One for the Mojave Kid and Merrano of the Dry Country. The L'Amour program of Audio Dramas is still ongoing but the pace of production has slowed considerably. Beau L'Amour and Paul O'Dell released Son of a Wanted Man, the first L'Amour Drama in half a decade in 2004. Son of a Wanted Man is also the first Louis L'Amour novel to be turned into a drama. Considerably more complex than earlier shows it had a cast of over twenty mid level Hollywood actors, a music score was created by John Philip Shenale and recorded specifically for the production and sound effects completely recorded in the field in many locations across the west. Produced as sort of a "profitable hobby" Beau L'Amour and Paul O'Dell created the production while working around their day to day jobs. Since this allowed them no more than nine or ten weeks a year, the show took four years to complete.

Шалако

1960 жылдары Л'Амур 19 ғасырдағы Батыс шекарасындағы қалалар сияқты, жұмыс істейтін қалашық салуды жоспарлады. Онда тозығы жеткен басты көшенің екі жағында қатарлап орналасқан, алды жағы жалған болған ғимараттар, ал көшенің бойында кең жағажайлар мен ара-арасында су ішетін орындар мен жылқы байлайтын тіреулер орналасатын болған. Л'Амурдың осы аттас романының басты кейіпкерінің атымен аталатын Шалако қалашығында сол кездегі қалаларға тән дүкендер мен басқа да кәсіпорындар: шаштараздық, қонақүй, киім-кешек дүкені, бір немесе бірнеше салун, шіркеу, бір бөлмелі мектеп және т.б. болуы тиіс еді. Ол "Жайық Батыс" тақырыбындағы Голливуд фильмдерін түсіру үшін қолайлы орын ретінде таныстырылатын еді. Бірақ жобаға қаражат табылмай, Шалако ешқашан салынбады.

Марапаттар

1972 жылы мамыр айында ол Джеймстаун колледжінің құрметті докторлық дәрежесімен марапатталды, бұл оның әдеби және қоғамдық еңбегіне деген құрметтің белгісі болды. 1979 жылы ол Америка жетістіктері академиясының Алтын тақта сыйлығын алды. «Бендиго Шафтер» (1979) бір жылдық «Батыс» санатында АҚШ Ұлттық кітап сыйлығын жеңіп алды. 1982 жылы ол Конгресс Алтын медалімен марапатталды, ал 1984 жылы президент Рональд Рейган Л’Амурға Президенттік бостандық медалін табыс етті. Л’Амур Солтүстік Дакота штатының «Roughrider» сыйлығының және MPTF «Алтын етік» сыйлығының да иегері.

Өлім

Л'Амур темекі тартпаған, 1988 жылдың 10 маусымында Лос-Анджелестегі үйінде өкпе қатерлі ісігінен қайтыс болды және Калифорния штатының Глендейл қаласындағы Forest Lawn Memorial Park зиратына жерленді.

Қайталанатын кейіпкерлер

L'Amour жиі романдар мен қысқа әңгімелер сериясын жазды, онда бұрын таныстырылған кейіпкерлер кездеседі, ең белгілісі – Саккет руы.