Кіріспе
Әйелдің жүкті екенін анықтау үшін ғылыми деректерге негізделген тест – жүктілік тесті. Жүктілік тесті әйелдің жүктілігін анықтау үшін қолданылады. Екі негізгі әдіс бар: жүктілік тесті жиынтығы арқылы қанда немесе зәрде әйел жүктілік гормонының (адам хорионикалық гонадотропинінің (hCG)) деңгейін тексеру және ультрадыбыспен сканерлеу. Қандағы hCG тесті жүктілікті ең ертерек анықтауға мүмкіндік береді. Көбінесе жүкті әйелдердің барлығы дерлік, етеккірдің кешігуінен бастап бір апта өткен соң зәрдегі жүктілік тестісінде оң нәтиже алады.
A pregnancy test is used to determine whether a female is pregnant or not. The two primary methods are testing for the female pregnancy hormone (human chorionic gonadotropin (hCG)) in blood or urine using a pregnancy test kit, and scanning with ultrasonography. Testing blood for hCG results in the earliest detection of pregnancy. Almost all pregnant women will have a positive urine pregnancy test one week after the first day of a missed menstrual period.
Адамның хориондық гонадотропині (hCG)
ХХ ғасырдың басында анықталған адам хориондық гонадотропині (ХГЖ) – жүктіліктің алғашқы апталарында тез өсетін, әдетте жүктіліктің 8-10 аптасында ең жоғары деңгейге жететін гликопротеин гормоны. ХГЖ плацентаға айналатын құрылымдармен өндіріледі. ХГЖ тестілеуі қан (сарысу) үлгісімен (әдетте медициналық мекемеде) немесе зәрмен (медициналық мекемеде немесе үйде) жүргізілуі мүмкін. Қан мен зәрдегі ХГЖ-ны анықтауға қолданылатын әдістер көбінесе сенімді және қолжетімді. ХГЖ секрециясы овуляциядан кейін 6 күннен ерте, ал орташа есеппен 8-10 күннен кейін басталуы мүмкін; қан үлгісінде ХГЖ-ны анықтаудың ең ерте мерзімі осы. Қандағы ХГЖ концентрациясы зәрдегіден жоғары. Сондықтан, қан тестісі оң нәтиже көрсетсе, зәр тестісі әлі теріс болуы мүмкін. Сапалық тесттер (оң/теріс немесе бар/жоқ нәтижелер) қанда немесе зәрде адам хориондық гонадотропинінің (ХГЖ) бета-бөлігінің болуын анықтайды. Сапалық тест үшін оң нәтиже беру шегі әдетте жүкті әйелдердің кемінде 95%-ы алғашқы етеккір кешіккен күні оң нәтиже беретін ХГЖ деңгейімен анықталады. Сапалық зәр жүктілік тестілерінің сезімталдығы әртүрлі. Жоғары сезімталдықты тесттер жиі кездеседі және әдетте 20 мен 50 миллихалықаралық бірлік/мл (мХБ/мл) аралығындағы ХГЖ деңгейін анықтайды. Төмен сезімталдықты тесттер 1500 мен 2000 мХБ/мл аралығындағы ХГЖ деңгейін анықтайды және олардың ерекше клиникалық қолданылуы бар, соның ішінде дәрілік аборттың сәттілігін растау. Үйде қолдануға арналған сапалық зәр тесттері көбінесе қаптамалы ағын тесттері түрінде жасалады. Сандық тесттер үлгідегі ХГЖ мөлшерін дәл өлшеуге арналған. Қан тесттері ХГЖ деңгейін 1 мХБ/мл-ден төмен анықтай алады, ал дәрігерлер әдетте жүктілік тестісінің оң нәтижесін 5 мХБ/мл-ден анықтайды.
Ультрадыбыстық зерттеу
Жүктілікті анықтау және диагностикалау үшін акушерлік ультрадыбыс та қолданылуы мүмкін. Көбінесе ультрадыбысқа жатпай тұрып, үйдегі зәрден жасалған жүктілік тестісінің нәтижесі оң болады. Қарны мен қынап арқылы жасалатын ультрадыбыс екеуін де қолдануға болады, бірақ қынап арқылы жасалған ультрадыбыс жүктілікті ертерек көруге мүмкіндік береді. Акушерлік ультрадыбыс көмегімен жүктілік қуығы (ішкі жатырдағы сұйықтық жиналымы) жүктіліктің 4,5-5 аптасында, сары қуығы 5-6 аптасында, ал ұрықтың бастауы 5,5-6 аптасында көрінеді. Ультрадыбыс көп жүктілікті анықтау үшін қолданылады.
Дұрыс
1998 жылы жарияланған жүйелі шолу көрсеткендей, үйдегі жүктілік тест жиынтықтары тәжірибелі мамандар қолданғанда кәсіби зертханалық тестілеуге (97,4%) шамалас дәлдікке ие. Бірақ тұтынушылар қолданғанда дәлдік 75%-ға төмендеді: шолу авторлары көптеген қолданушылар жинақтармен бірге келген нұсқауларды дұрыс түсінбегенін немесе орындамағанын айтады.
Жалған теріс
Тестілеу тым ерте жасалса, жалған теріс нәтижелер пайда болуы мүмкін. Ерте жүктілік кезеңінде hCG деңгейі тез өседі, ал уақыт өте келе (жүктілік мерзімінің ұзаруымен) жалған теріс нәтижелердің ықтималдығы төмендейді. Имплантациядан кейін үш-төрт күнге дейін сезімталдығы төмен несептегі тесттер мен сапалық қан тесттері жүктілікті анықтамауы мүмкін. Көбінесе етеккір овуляциядан кейін 14 күн өткен соң басталады, сондықтан етеккір кешіксе, жалған теріс нәтиже болу ықтималдығы төмен. Овуляция менструальді циклде болжауға қиын уақытта жүруі мүмкін. Тіпті циклдары тұрақты адамдарда да овуляция күтілмегендей ерте немесе кеш болуына бірнеше фактор себеп болуы мүмкін. Медициналық қызметкерлер жүктілік кезінде жасалмауы тиіс медициналық тексерулер немесе емдеу үшін дәл несептегі жүктілік тестін жасамас бұрын жүктілікті "жоққа шығаруға" тырысады. Сонымен қатар, сирек жағдайларда, "ілініс әсері" салдарынан да жалған теріс нәтижелер пайда болуы мүмкін, онда hCG деңгейі өте жоғары үлгі сұйытылмастан тексеріледі, нәтижесі жарамсыз болады.
Басқа қолданыстар
Жүктілік тестілері жүктіліктің жалғасу ықтималдығын немесе қалыпты еместігін болжау үшін қолданылуы мүмкін. Жүктіліктің алғашқы кезеңінде түсік, спонтанды түсік немесе жүктіліктің жоғалуы жиі кездеседі. Қалыпты дамудағы жүктілікте hCG гормоны ерте жүктілікте тез өсетіні белгілі болғандықтан, сериялық сандық қан сынақтары, әдетте 48 сағат аралығымен жүргізілуі мүмкін және нәтижелері осыған сәйкес бағаланады. Мысалы, бастапқы hCG деңгейі 1500 мIU/мл немесе одан төмен болса, жалғасып жатқан, қалыпты жүктіліктегі hCG 48 сағат ішінде кем дегенде 49%-ға артуы керек. Дегенмен, бастапқы hCG деңгейі 1500-3000 мIU/мл аралығындағы жүктіліктерде hCG кем дегенде 40%-ға көтерілуі тиіс; ал бастапқы hCG деңгейі 3000 мIU/мл-ден жоғары болса, hCG кем дегенде 33%-ға артуы керек. Егер бұл минималды өсім байқалмаса, жүктілік қалыпты емес болуы мүмкін, яғни жатыр ішіндегі жүктілік сәтсіз аяқталған немесе жатыр сыртындағы жүктілік болуы мүмкін. Кейде жүктіліктің тірі еместігін анықтау үшін бір ғана УДТ (ультрадыбысты тексеру) қолданылуы мүмкін; мысалы, белгілі бір мөлшерден үлкен, бірақ жүрек соғуы байқалмайтын эмбрионды қосымша УДТ арқылы растау қажет болмай, тірі емес деп сенімді түрде анықтауға болады. Алайда, оның жүктілік тесті ретінде сенімді қолданылуы әлі де нақты емес, себебі зерттеулер жүктіліктен басқа физиологиялық жағдайларда да оның кездесетінін көрсеткен, және адамдарға қолдануы әлі де шектеулі.
Тарих
Жүктілікті анықтау әрекеттерінің жазбалары ежелгі грек және ежелгі египет мәдениеттеріне дейін сақталған. Ежелгі египеттіктер жүкті болу мүмкін әйелдің зәрімен бидай мен арпаны суарған. Дәннің өнуі жүктіліктің белгісі болған. Фетистің жынысын анықтау үшін өнген дәннің түрі назарға алынған. Гиппократ жүктілігінен күдіктенген әйелге ұйықтар алдында бал қосылған су ішуді ұсынған: іштің ісінуі мен ауыруы жүктіліктің болуын көрсетеді. Авиценна және одан кейінгі орта ғасыр дәрігерлері зәрді бағалаудың ғылыми емес әдісі – уроскопияны қолданған. Селмар Ашхайм мен Бернхард Зондек 1928 жылы адам хориондық гонадотропинін (hCG) анықтауға негізделген тестті енгізді. Бастапқы зерттеулерде hCG гипофиз безімен өндірілетіні айтылған. 1930 жылдары доктор Джорджана Джонс hCG гипофиз емес, плацентамен өндірілетінін анықтады. Бұл жаңалық жүктіліктің ерте сатысында hCG-ге сүйену үшін маңызды болды. Ашхайм мен Зондек тестісінде жүкті болу күдікті әйелдің зәрі тышқанның тері астына жіберіліп, кейін тышқан өлтіріліп, жазылған. Овуляцияның болуы зәрде hCG бар екенін және әйелдің жүкті екенін көрсеткен. Ұқсас тест жетілмеген қояндармен де жасалған. Онда да жануарды өлтіріп, оның жұмыртқалықтарын тексеру қажет болған. 1930 жылдардың басында Кейптаун университетінің зерттеушілері Хиллель Шапиро мен Гарри Зваренштейн жүкті әйелдің зәрін Оңтүстік Африкалық Ксенопус бақасына енгізгенде және бақа овуляцияласа, бұл жүктіліктің белгісі екенін анықтады. Бұл тест, «бақа тестісі» деп белгілі болған, 1930 жылдардан 1960 жылдарға дейін бүкіл әлемде қолданылды, Ксенопус бақалары көп мөлшерде экспортталды. Шапироның жетекшісі Ланселот Хогбен жүктілік тестісін өзі жасағанын мәлімдеді, бірақ Шапиро мен Зваренштейн бұл пікірді Британдық медициналық журналына жолданған хатында жоққа шығарды. Кейінірек жарияланған мақалада Хогбенге жүкті әйелдің зәріндегі гонадотропин деңгейін анықтау үшін Ксенопусты пайдалану принципі берілді, бірақ оны функционалды жүктілік тесті ретінде қолдану үшін емес. 1960-1970 жылдары Ұлыбритания мен Германияда Primodos және Duogynon сияқты гормоналды жүктілік тесттері қолданылды. Бұл тесттер гормонның белгілі бір дозасын қабылдауды және бірнеше күннен кейін реакцияны бақылауды қамтыды. Жүкті әйелде реакция болмайды, себебі ол жүктілік кезінде гормондарды өндіреді; жүкті емес әйел гормонның болмауына жаңа менструальді цикл бастау арқылы жауап береді. Тест жалпы алғанда дәл деп есептелгенмен, ғылыми жетістіктер оны қарапайым әдістермен алмастырды. Иммунологиялық жүктілік тесттері 1960 жылы Wide және Gemzell in vitro гемагглютинацияны тежеуге негізделген тест ұсынғанда енгізілді. Бұл жүктілікті in vivo тестілеуден бас тартудың алғашқы қадамы болды. 1959 жылы радиоиммуноанализ әдісі ойда келгеннен кейін hCG сияқты антигендерді тікелей өлшеу мүмкін болды. Радиоиммуноанализ үшін күрделі құрал-жабдықтар мен арнайы радиациялық сақтық шаралары қажет, сонымен қатар ол қымбатқа соқты. Organon International компаниясы 1969 жылы үйдегі жүктілік тестісінің алғашқы патентын алды, екі жылдан кейін өнім дизайнымен айналысқан Маргарет Крэйн зертханалық тестілеу процедурасының салыстырмалы түрде қарапайым екенін байқады және прототип жасады. Өнім 1971 жылы Канадада, ал 1977 жылы АҚШ-та қолжетімді болды, себебі жыныстық мораль және жүкті болу мүмкін әйелдердің тестті өздігінен жүргізу және нәтижелермен күресу қабілеті туралы алаңдаушылықтар туды. Тағы бір үйдегі жүктілік тестілеу жиынтығы Ұлттық денсаулық сақтау институтында сезімтал hCG талдауын жасаған Джудит Вайтукаитис пен Гленн Браунштейннің жұмысына негізделген. Бұл тест 1978 жылы нарыққа шығарылды. 1970 жылдары моноклоналды антиденелерді табу қазіргі үйдегі жүктілік тесттерінде қолданылатын агглютинациялық ингибиция және сэндвич ELISA сияқты салыстырмалы түрде қарапайым және арзан иммуноанализдерді жасауға мүмкіндік берді. Тесттер қазір соншалықты арзанға түскендіктен, оларды жаппай өндіріп, жалпы басылымдарда жарнама үшін пайдалануға болады.