Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс математигі (1928–2022)
German mathematician (1928–2022)
Вольфганг Хакен (21 маусым 1928 – 2 қазан 2022) – топология саласында, әсіресе 3-көптүрліліктерде маманданған неміс-американдық математик.
Wolfgang Haken (; June 21, 1928 – October 2, 2022) was a German American mathematician who specialized in topology, in particular 3 manifolds.
Өмірбаян
Хакен 1928 жылғы 21 маусымда Германияның Берлин қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Вернер Хакен, докторлық диссертациясын Макс Планк басшылығымен қорғаған физик. 1953 жылы Хакен Киль университетінде (Christian Albrechts Universität zu Kiel) математика ғылымдарының докторы дәрежесін алды және сол университетте 1959 жылы математикадан докторлық диссертациясын қорғаған Анна Ирмгард фон Бредоуға үйленді. 1962 жылы ол Иллинойс университетінің Урбана-Шампейн қаласындағы қонақ профессор лауазымын қабылдау үшін Германиядан кетті. 1965 жылы толық профессор атанды және 1998 жылы зейнетке шықты. 1976 жылы, Иллинойс университетіндегі әріптесі Кеннет Аппельмен бірге Хакен төрт түс мәселесін шешті: олар кез келген жазық графты дұрыс бояу үшін ең көп дегенде төрт түс қолдануға болатынын дәлелдеді. Хакен бірнеше жаңа идеяларды енгізді, оның ішінде Хакен көпқырлылықтары, Кнесер-Хакен шектілігі және Кнесердің жұмысын қалыпты беттер теориясына кеңейту. Оның көптеген еңбектерінің алгоритмдік сипаты бар, ол алгоритмдік топология саласындағы маңызды тұлға. Бұл салаға оның басты үлесі – түйіннің түйінделмегенін анықтауға арналған алгоритм. 1978 жылы Хакен Хельсинкиде өткен Халықаралық математиктер конгресінде шақырылған баяндама жасады. 1979 жылы ол Аппельмен бірге төрт түс теоремасын дәлелдегені үшін Америка математикалық қоғамының Фулкерсон сыйлығына ие болды. Хакен 2022 жылғы 2 қазанда 94 жасында Иллинойс штатының Шампейн қаласында қайтыс болды.
Haken was born on June 21, 1928, in Berlin, Germany. His father was Werner Haken, a physicist who had Max Planck as a doctoral thesis advisor. In 1953, Haken earned a Ph. D. degree in mathematics from Christian Albrechts Universität zu Kiel (Kiel University) and married Anna Irmgard von Bredow, who earned a Ph. D. degree in mathematics from the same university in 1959. In 1962, they left Germany so he could accept a position as visiting professor at the University of Illinois at Urbana Champaign. He became a full professor in 1965, retiring in 1998. In 1976, together with colleague Kenneth Appel at the University of Illinois at Urbana Champaign, Haken solved the four color problem: they proved that any planar graph can be properly colored using at most four colors. Haken has introduced several ideas, including Haken manifolds, Kneser Haken finiteness, and an expansion of the work of Kneser into a theory of normal surfaces. Much of his work has an algorithmic aspect, and he is a figure in algorithmic topology. One of his key contributions to this field is an algorithm to detect whether a knot is unknotted. In 1978, Haken delivered an invited address at the International Congress of Mathematicians in Helsinki. He was a recipient of the 1979 Fulkerson Prize of the American Mathematical Society for his proof with Appel of the four color theorem. Haken died in Champaign, Illinois, on October 2, 2022, aged 94.
Отбасы
Хакеннің үлкен ұлы Армин, экспоненциалдық мөлшердегі шешімді дәлелдеуді қажет ететін пропозициялық таутлогиялар бар екенін дәлелдеді. Хакеннің үлкен қызы Доротея Блоштейн – компьютер ғылымының профессоры, ол бөліп-басқару рекурренциялары үшін бас теореманы ашқанымен белгілі. Хакеннің екінші ұлы Липпольд – Континуум саусақ тақтасын ойлап тапқан. Хакеннің кіші ұлы Рудольф – музыка профессоры, ол Иллинойс университетінің Урбана-Шампейн қаласындағы әлемдегі алғашқы Electric Strings бакалавр бағдарламасын құрды. Вольфганг – лазер теориясы және синергетика саласындағы белгілі физик Герман Хакеннің туысы.
Haken's eldest son, Armin, proved that there exist propositional tautologies that require resolution proofs of exponential size. Haken's eldest daughter, Dorothea Blostein, is a professor of computer science, known for her discovery of the master theorem for divide and conquer recurrences. Haken’s second son, Lippold, is the inventor of the Continuum Fingerboard. Haken’s youngest son, Rudolf, is a professor of music, who established the world's first Electric Strings university degree program at the University of Illinois at Urbana Champaign. Wolfgang is the cousin of Hermann Haken, a physicist known for laser theory and synergetics.