Кіріспе

Солтүстік аспандағы жұлдыздар шоқшасы – Үлкен Аю ( /ɜr//s//ə// /'/m//eɪ//dʒ//ər/; сонымен қатар Ұлы Аю деп те аталады) – солтүстік аспандағы жұлдыздар шоқшасы, оның мифологиясы тарихқа дейінгі заманға дейін жетеді. Оның латынша аты "үлкен (немесе ірі) аю" дегенді білдіреді, бұл оны жақын орналасқан Кіші Аюмен (Ursa Minor) салыстырып, одан ажыратады. Көне заманда бұл грек, египет, вавилондық және ассириялық астрономдардың бұрынғы еңбектеріне сүйене отырып, біздің заманымыздың 2-ші ғасырында Птолемей тізімдеген 48 жұлдыздар шоқшасының бірі болды. Бүгінде ол 88 қазіргі жұлдыздар шоқшасының арасында үшінші орында тұрады. Үлкен Аюды ең алдымен оның жеті негізгі жұлдызынан құралған жұлдыздар тізбегімен таниды, оны "Үлкен Алақан", "Көлік", "Шарльздің Белдеуі" немесе "Саба" деп те атайды. Атап айтқанда, Үлкен Алақанның жұлдыздық орналасуы "Кіші Алақан" пішінін қайталайды. Оның Дубхе және Мерак (α Ursae Majoris және β Ursae Majoris) деп аталатын екі жұлдызы қазіргі солтүстік полюс жұлдызы Поляристің Кіші Аюдағы орнына бағыттап көрсетуге пайдаланылады. Үлкен Аю, оның құрамындағы немесе жапсарлас жұлдыздар тізбектерімен бірге, көптеген әлемдік мәдениеттер үшін маңызды, көбінесе солтүстіктің символы ретінде қарастырылады. Алясканың туында бейнеленгені – осындай символизмнің заманауи мысалы. Үлкен Аю жыл бойы Солтүстік жарты шардың көп бөлігінен көрінеді және орташа солтүстік ендіктерде айналма полюстік жұлдыз ретінде көрінеді. Оңтүстік аймақтардан негізгі жұлдыздар тізбегін көру мүмкін емес, бірақ жұлдыздар шоқшасының оңтүстік бөліктерін көруге болады.

Сипаттамалары

Үлкен Аю 1279,66 шаршы градус немесе жалпы аспанның 3,10% -ын құрайды, бұл оны үшінші ең үлкен шоқжұлдыз етеді. 1930 жылы Эжен Дельпорт Халықаралық астрономиялық одақтың (ХАО) шоқжұлдыздың ресми шекараларын белгілеп, оны 28 қабырғалы дұрыс емес көпбұрыш ретінде анықтады. Экваторлық координаталар жүйесінде шоқжұлдыз оң көтерілу координаттарының арасында және +28.30° және +73.14° дейін жанасады. Үлкен Аю сегіз басқа шоқжұлдызбен шектеседі: солтүстік және солтүстік-шығыста Дракон, шығыста Бутес, шығыста және оңтүстік-шығыста Шақырылған Иттер, оңтүстік-шығыста Кома Беренис, оңтүстікте Арыстан және Кіші Арыстан, оңтүстік-батыста Линкс және солтүстік-батыста Жылқыбас. ХАО 1922 жылы үш әріпті "UMa" аббревиатурасын қабылдады.

Астеризмдер

Үлкен аюдың жеті жарқын жұлдызының шеңбері АҚШ және Канадада "Үлкен қазан" деп аталатын астеризмді құрайды, ал Ұлыбританияда оны Ару немесе (тарихи) Чарльздің арбасы деп атайды. Жұлдыздардың алтауы екінші шамадан жоғары, және ол аспандағы ең танымал пішіндердің бірі болып табылады. Көптеген жалпы атауларынан көрініп тұрғанындай, оның пішіні қазан, егіс тіреуші құрал немесе көлікке ұқсайды. Үлкен аюдың контекстінде олар көбінесе Ұлы аюдың арт жағы мен құйрығын бейнелейді. Бұл жұлдыздар, қазанның бөлігінен бастап, сағат тілі бойынша (аспандағы шығысқа қарай) тұтқа арқылы келесідей:

Дубхе ("аю"), 1.79 шамасымен аспандағы 35-ші ең жарқын жұлдыз және Үлкен аюдың екінші ең жарқын жұлдызы. Мерак ("аюдың жамбасы"), 2.37 шамасымен. Фекда ("сан"), 2.44 шамасымен. Мегрез, "құйрықтың түбірі" дегенді білдіреді, оның орны аюдың денесі мен құйрығының қиылысында (немесе қазанның шеті мен тұтқасы) орналасқан. Алиот, есімі аюға емес, "қара жылқыға" қатысты, түпнұсқасы бұрмаланып, Мизардың жаппай көзбен көрінетін серігі, сондай-ақ Алкорға қателікпен тағайындалған. Алиот – Үлкен аюдың ең жарқын жұлдызы және аспандағы 33-ші ең жарқын жұлдыз, оның шамасы 1.76. Сонымен қатар, ол химиялық ерекшеліктері бар Ap жұлдыздарының ең жарқырағы, магниттік жұлдыздар, олардың химиялық элементтері азайтылған немесе жоғарылатылған және жұлдыз айналғанда өзгеретіндей көрінеді. Дубхе мен Алкайдтан басқа, Үлкен қазан жұлдыздарының барлығы Сарышаянға қарай қозғалады. Мұндай жұлдыздардың бірнешеуі анықталды және олар Үлкен аюдың қозғалыс тобы деп аталады. Мерак (β Ursae Majoris) және Дубхе (α Ursae Majoris) жұлдыздары "нұсқаушы жұлдыздар" деп белгілі, өйткені олар Поляр жұлдызын табуға көмектеседі, ол Солтүстік жұлдыз немесе Поляр жұлдызы деп те аталады. Мерактан Дубхе арқылы (1 бірлік) және одан 5 бірлікке дейін сызық жүргізсеңіз, көзіңіз Поляр жұлдызына түседі, бұл нақты солтүстікті көрсетеді. Араб мәдениетінде секіріп бара жатқан газельдің үш жұп іздерін бейнелейтін тағы бір астеризм танымал. Бұл шоқжұлдыздың оңтүстік жиегінде орналасқан үш жұп жұлдыздан тұрады. Оңтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай: ν және ξ Ursae Majoris (Alula Borealis және Australis), λ және μ Ursae Majoris (Tania Borealis және Australis) "екінші секіру", ι және κ Ursae Majoris (Talitha Borealis және Australis) "үшінші секіру".

Басқа жұлдыздар

W Ursae Majoris – контактты екілік айнымалы жұлдыздар класының прототипі, оның шамасы 7,75m мен 8,48m аралығында өзгереді. 47 Ursae Majoris – үш планетасы бар Күнге ұқсас жұлдыз. 1996 жылы ашылған 47 Ursae Majoris b планетасы 1078 күнде бір рет айналып шығады және оның массасы Юпитердің массасынан 2,53 есе артық. 2001 жылы ашылған 47 Ursae Majoris c планетасы 2391 күнде бір рет айналып шығады және оның массасы Юпитердің массасынан 0,54 есе кем. 2010 жылы ашылған 47 Ursae Majoris d планетасының айналыс периоды нақты емес, 8907 мен 19097 күн аралығында; оның массасы Юпитердің массасынан 1,64 есе артық. Жұлдыздың шамасы 5,0-ге тең және Жерден шамамен 46 жарық жылы қашықтықта орналасқан. ТҮК 3429 697 1 ( ) жұлдызы, θ Ursae Majoris-тің шығысында және "Үлкен Аюдың" оңтүстік-батысында орналасқан, Делавэр штатының ресми жұлдызы деп танылды және бейресми түрде "Делавэр алмазы" деп аталады.

Терең аспан нысандары

Үлкен аю шоқжұлдызында бірнеше жарық галактикалар табылды, оның ішінде Мессье 81 (аспандағы ең жарық галактикалардың бірі) және Мессье 82 жұбы, аюдың басынан жоғары, ал Алькаидтан солтүстік-шығысқа қарай спиральді Pinwheel Galaxy (M101) галактикасы бар. Бұл шоқжұлдызда Мессье 108 және Мессье 109 спиральді галактикалары да кездеседі. Үлкен аюдың қазаншасының төменгі бөлігінде Жарық планеталық тұмандық (M97) орналасқан. M81 – Жерден 11,8 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан, жақыннан қарағанда спиральді галактика. Көптеген спиральді галактикалар сияқты, оның ядросы ескі жұлдыздардан тұрады, ал спиральді қолдарында жас жұлдыздар мен тұмандықтар бар. M82 галактикасымен бірге, ол Жергілікті топқа ең жақын галактикалар шоғырының бөлігі болып табылады. M82 – M81 галактикасымен гравитациялық әрекеттесетін, көлденеңге жақын галактика. Бұл аспандағы ең жарық инфрақызыл галактика. 2014 жылдың 21 қаңтарында M82 галактикасында SN 2014J, Ia типіндегі жарылыс байқалды. M97, сондай-ақ Құс тұмандығы деп те аталады, Жерден 1630 жарық жылы қашықтықта орналасқан планеталық тұмандық; оның шамасы шамамен 10-ға тең. Оны 1781 жылы Пьер Мешейн ашқан. M101, сонымен қатар Pinwheel Galaxy деп те аталады, Жерден 25 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан спиральді галактика. Оны 1781 жылы Пьер Мешейн ашқан. Оның спиральді қолдарында жұлдыздардың кең аумақта пайда болатын аймақтары және күшті ультракөк сәулелену бар. NGC 2787 – 24 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан линза тәрізді галактика. Көптеген линза тәрізді галактикалардан айырмашылығы, NGC 2787 галактикасының ортасында құбыр бар. Сондай-ақ, оның жасы мен салыстырмалы тұрақтылығын көрсететін шарлы шоғырлардың галосы бар. Олар C/1992 W1 (Ошита) кометасынан туындауы мүмкін. Каппа Үлкен аюы метеорлық жауын – жақында ғана ашылған метеорлық жаңбыр, оның ең жоғары нүктесі 1 қараша мен 10 қараша аралығында болады. Октябрь Үлкен аюы метеорлық жауыны 2006 жылы жапондық зерттеушілер тапқан. Олар ұзақ мерзімді кометаның салдарынан пайда болуы мүмкін. Жаңбырдың ең көп жауатыны 12-19 қазан аралығында болады.

Күннен тыс планеталар

HD 80606, екі жұлдыздан тұратын жүйедегі күнге ұқсас жұлдыз, өзінің серігі HD 80607-мен ортақ ауырлық центрінің шамасында айналады; екеуінің арақашықтығы орташа есеппен 1200 АЕ-ге жетеді. 2003 жылы жасалған зерттеулер оның жалғыз планетасы HD 80606 b болашақтағы ыстық Юпитер екенін көрсетеді, ол күннен 5 АЕ қашықтықтағы перпендикуляр орбитада қалыптасқан деп есептеледі. 4 Юпитер массасына ие планета Козай механизмі арқылы дөңгелек және бір бағытқа келген орбитаға көшуі мүмкін. Дегенмен, қазіргі уақытта ол өте эксцентриктік орбитада, апоапсисінде шамамен бір астрономиялық бірлікке, ал периапсисінде алты жұлдыздық радиусқа дейін жетеді.

Тарих

Үлкен аю шоқжұлдызы ежелгі үнді-еуропалық шоқжұлдыз ретінде жаңартылған. Бұл шоқжұлдызды біздің заманымыздан бұрынғы 2-ші ғасырда өмір сүрген астроном Птолемей өзінің "Алмагест" еңбегінде 48 шоқжұлдыздың бірі ретінде тізімдеген және оны Арктос Мегале деп атаған. Ол Гомер, Спенсер, Шекспир, Теннисон сияқты ақындардың шығармаларында, сондай-ақ Федерико Гарсия Лорканың "Айға арналған ән" атты туындысында кездеседі. Ежелгі фин поэзиясында да бұл шоқжұлдыз туралы айтылады, ал Винсент ван Гогтың "Рон өзенінің үстіндегі жұлдызды түн" картинасында бейнеленген. Бұл шоқжұлдыз б.з.б. 7-4 ғасырлар аралығында жазылған Әйүп кітабында да айтылған болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе жиі даулы.

Мифология

Көптеген түрлі өркениеттерде Үлкен Аю шоқжұлдызы көбінесе әйел аю ретінде көрінеді. Бұл 13 мың жылдан астам уақытқа созылған, ортақ ауызша дәстүрдегі ғарыштық аң ауру мифтерінен туындаған болуы мүмкін. Статистикалық және филогенетикалық құралдарды пайдалана отырып, Жюльен д’Хюи оқиғаның палеолиттік кезеңдегі мынадай күйін қайта жасайды: "Мүйізді, шөп жейтін жануар бар, әсіресе бұлан. Бір адам осы жануарды қуалайды. Аң ауру аспанға жетеді немесе орнын табады. Жұлдыз шоқжұлдызына айналған кезде жануар тірі болады. Ол Үлкен Аю құрайды."

Грек-рим дәстүрі

Грек мифологиясында Зевс (құдайлардың патшасы, рим мифологиясында Юпитер деп аталады) Артемиданың (римдіктер Диана деп атайды) нимфасы Каллисто есімді жас әйелге құмарлық танытады. Зевстің қызғаныш әйелі Гера (римдіктерге Юнона) Зевстің зорлағанының нәтижесінде Каллистоның Аркас есімді ұлы бар екенін біледі және жаза ретінде Каллистоны аюға айналдырады. Аюға айналған Каллисто кейіннен ұлы Аркасқа кездеседі. Аркас аюды сөге алмай жаздады, бірақ трагедияны болдырмау үшін Зевс екеуін де аспанға көтереді, Каллисто – Үлкен Аю ретінде, ал Аркас – Буэтес шоқжұлдызы ретінде. Овидий Үлкен Аюды Паррасиялық аю деп атады, себебі Каллисто Аркадиядағы Паррасиядан шыққан, осы жерде оқиға орын алады. Грек ақыны Арат бұл шоқжұлдызды Хелике ("бұрылу" немесе "айлану") деп атады, өйткені ол аспан полюсінің маңында айналады. "Одиссеяда" бұл шоқжұлдыз ешқашан көкжиектің астына батпайтыны және "Океан толқындарында шомылатыны" айтылады, сондықтан ол теңіз саяхатында бағыт белгілеу үшін қолданылады. Ол сондай-ақ "Wain" немесе "Plaustrum" деп те аталады, бұл латын сөзі жылқыға жегілген арбаны білдіреді.

Индуизм дәстүрі

Индуизмде Үлкен аю / Шақыра / Аю жұлдыздары Саптарши деп аталады, әр жұлдызы Саптаршилердің немесе Жеті Ақылманның (Риши) біреуін көрсетеді: Бхригу, Атри, Ангирас, Васиштха, Пуластья, Пулаха және Крату. Жұлдыз шоқшасының екі алдыңғы жұлдызының полярлық жұлдызға көрсетуі – бұл Вишну Иесінің ақылман бала Дхруваға берген нығматы деп түсіндіріледі.

Яһуди-христиан дәстүрі

Киелі кітапта аталған сирек жұлдыз топтарының бірі (Жұмыс кітабы;; – Орион мен Жұлдыздар шоғыры да солардың қатарында), Үлкен Аюды да еврейлер аю ретінде бейнелеген. "Аю" деген сөз "Вулгатада" "Арктур" деп аударылған, және бұл аударма Киелі кітаптың Король Джеймс нұсқасында сақталды.

Американың түпкiлiктi дәстүрлерi

Ирокездер Алиотты, Мизарды және Алкайдты Ұлы аюды қуатын үш аңшы ретінде түсіндірді. Олардың бір мифологиялық әңгімесіне сәйкес, бірінші аңшы (Алиот) садақ-жебесімен аюды атуға дайындалып жүр. Екінші аңшы (Мизар) иығында үлкен қазанды (Алкор жұлдызын) алып жүреді, онда аюды пісіру үшін, ал үшінші аңшы (Алкайд) қазанның астына от жағуға арналған отын үйіндісін сүйреп әкеледі. Лакота тайпасы бұл шоқжұлдызды Вичхакиюхапи, яғни "Ұлы аю" деп атайды. Вампаноаг тайпасы (алгонкин) Үлкен аюды "маска" деп атаған, бұл сөз Томас Мортонның "Жаңа Англия Қанааны" кітабында "аю" деген мағынаны білдіреді. Уаско-Вишрам үндістері бұл шоқжұлдызды Койот аспанда қалдырған бес қасқыр мен екі аю деп түсіндірген.

Германдық дәстүрлер

Скандинавиялық діншілер үшін Үлкен Аю Óðins vagn, "Воденнің арбасы" деп белгілі болған. Сол сияқты, Воден поэзияда "арбаның күзетшісі" (vagna verr) немесе "арбаның құпияласы" (vagna rúni) сияқты кеннингтер арқылы да аталады.

Орал дәстүрлері

Фин тілінде бұл астеризмді кейде өзінің ескі фин аты – Отавамен атайды. Қазіргі фин тілінде атаудың мағынасы дерлік ұмытылған; ол бұғы аулауға арналған тораны білдіреді. Ежелгі финдер аюдың (Ursus arctos) Үлкен Аюдан алтын себетте жерге түсірілетініне сенді, ал аю өлтірілген кезде оның басын ағашқа қойып, аюдың рухы Үлкен Аюға қайта оралады деп ойлады. Солтүстік Еуропаның саам тілдерінде шоқжұлдыздың бір бөлігі (яғни Үлкен Аюдың Дубхе және Мерак жұлдыздарынан басқа бөлігі) үлкен аңшы Фавднаның (Арктур жұлдызы) садағы ретінде танылады. Басты саам тілі – солтүстік саам тілінде ол Fávdnadávgi ("Фавднаның садағы") немесе жай ғана dávggát ("садақ") деп аталады. Бұл шоқжұлдыз саам әнұранында маңызды орын алады, ол "Guhkkin davvin dávggaid vuolde sabmá suolggai Sámieanan" сөздерімен басталады, мағынасы: "Солтүстікке қарай, садақтың астында, саам жері ақырындап көрінеді". Садақ – саамдықтардың түнгі аспан туралы дәстүрлі әңгімелерінің маңызды бөлігі, онда әртүрлі аңшылар аспанның жартысын алып жатқан үлкен шоқжұлдыз – Ұлы бұғы Сарваны қуғынға алуға тырысады. Аңыз бойынша, Фавдна әр түнде садағын атуға дайын тұрады, бірақ ол Боахжи ("Қабылдағыш") деп аталатын Стелла Поляриске тиіп кетпеу үшін тартынады, себебі бұл аспанның құлауына және әлемнің аяқталуына әкелуі мүмкін.

Оңтүстік-шығыс Азияның дәстүрлері

Бірман тілінде Пукван Тара (ပုဇွန် တာရာ, ) – Үлкен Аюдың басы мен алдыңғы аяқтарынан құралған жұлдыздар шоқжұлдызының атауы; "пукван" (ပုဇွန်) – қабықтылыларға, мысалы, креветка, шаян, қабылан, омар сияқтыларға арналған жалпы термин. Яван тілінде ол "линьтанг джонг" деп аталады, яғни "джонг жұлдызы" деген мағынаны білдіреді. Сол сияқты, малай тілінде "bintang jong" деп аталады.

Эзотерикалық аңыздар

Теософияда, Плеядалардың жеті жұлдызы Галактикалық Логостан Ұлы Аюдың жеті жұлдызына, одан кейін Сириусқа, одан кейін Күнге, одан кейін Жер құдайына (Санат Кумара) және соңында жеті Сәуленің жеті Шебері арқылы адамзатқа жеті сәуленің рухани энергиясын бағыттайды деп саналады.

Графикалық көрініс

Еуропалық жұлдыздық карталарда бұл шоқжұлдыз Үлкен Аюдың "төртбұрышы" арқылы аюдың денесі ретінде, ал Ұзын Құйрық құрайтын жұлдыздар тізбегі – ұзын құйрық ретінде бейнеленген. Дегенмен, аюлардың ұзын құйрығы болмайды, сондықтан еврей астрономдары Алиот, Мизар және Алкайдты ана аюдан кейін еріп келе жатқан үш бала деп санаған, ал американдықтар оларды үш аңшы деп қараған. Белгілі балалар кітаптарының авторы Х.А. Рей 1952 жылғы "Жұлдыздар: Оларды көрудің жаңа жолы" кітабында Үлкен Аю үшін басқа астеризмді ұсынды, онда шоқжұлдыздың "аю" бейнесі Алкайдты аюдың мұрынының ұшы ретінде көрсетілген, ал Үлкен Аюдың "қапшығы" шоқжұлдыздың бөлігі аюдың басы мен мойнының жоғарғы бөлігін құрап, иыққа қарай созылып, оған полярлық аюдың ұзын басы мен мойнының пішінін береді. Үлкен Аю сонымен қатар 1916 жылы Джеймс Конноллидің Ирландия Азаматтық Армиясы қабылдаған, еңбекшілердің ирланд туында – Зұлдызды Егіс ретінде бейнеленген. Бұл ту көк түсті фонға, Аляска штатының туына және Бернадот үйінің Швеция гербінің нұсқасына енген. Испанияның Мадрид қауымдастығының туындағы қызыл фондағы жеті жұлдыз Зұлдызды Егіс астеризмінің (немесе Кіші Аюдың) жұлдыздары болуы мүмкін. Мадрид қаласының гербіндегі көк жиектің жеті жұлдызы туралы да осыны айтуға болады.